TítuloA Coruña: a construcción da cidade liberal

502  Descargar (0)

Texto completo

(1)
(2)

A CORUtvA :

A CONSTRUCCION DA CIDADE LIBERAL

VOLUME IV

XOSE LOIS MARTINEZ SUAREZ ARQUITECTO

Tese Doutoral dirixida por Xosé Bar Boo

Dr. Arquitecto

(3)

* CAPITULO IV: OS BARRIOS OBREIROS. A INDUSTRIA, O PROLETARIADO

E OS EQUIPAMENTOS MARXINAIS

1. A CRISE AGRARIA E A EMIGRACION CAMPO-CIDADE NA GALICIA

2.

DO SECULO XIX

A CORUtvA: 0 CRECEMENTO DEMOGRAFICO: 1800-1900

3. A INDUSTRIALIZACION FRUSTRADA

4. A BENEFICIENCIA

5. A FORMACION DAS PERIFERIAS

5.1 A RUA DOS HOSPITAL

' 5.2 O AREAL DO ORZAN

5.2.1 A APERTURA DA RUA DO SOCORRO

5.2.1.A 0 ALItvAMENTO E A PARCELACION: 1853

5.2.1.B AS EDIFICACIONS: AS INDUSTRIAS

5.2.1.C AS CONSECUENCIAS URBANISTICAS NA

PESCADERIA:

- 1859: APERTURA RUA NOVA-RUA ALTA

- 1864-1865: APERTURA DA RUA DO SOL

(4)

5.3 A PENINSULA DA TORRE:

5.3.1 A SITUACION PREVIA

5.3.2 0 PROCESO DE OCUPACION

5.3.2.1 A RUA DA TORRE:

5.3.2.1.A DE FABRICA DE SOMBREIROS

A PARCELACION DE VTVENDAS

PARA OBREIROS: 1863

5.3.2.1.8 0 ALIrvAMENTO DA RUA

DA TORRE: 1864

5.3.2.1.C A PROMOCION DE JOAQUIN

REY CALVO ^

5.3.2.1.D AS PROMOCIONS DE JOAQUIN

ALMOYNA

5.3.2.2 A LADEIRA OESTE DA PENINSULA DA

TORRE: DE MONTE ALTO A PRAIA DA ^

BERBIRIANA ,,

^,^ ;„ ^ N^ ' S.3.2.2.A O INICIO: 1869

I

!'I

II

^,

I

:

^^

f '^ 5.3.2.2.B A EDIFICACION: 1869-1883

^ `

^

(5)

5.3.2.2.C 1869: 0 ALItvAMENTO DA

ACERA NORTE DO CAMPO

DE MARTE (RUA DE RAMON

DEL CUETO)

5.3.2.2.D O CAMPO DE MARTE:

1863-1925

5.3.2.2.E 0 ASILO DE ANCIANS:

PARCELACION E

EDIFICA-CION NA AGRA DE MONTE

ALTO, DE VEREDA A RUA:

1883-1888

5.3.2.2.F 0 MATADEIRO: 1894-1896

E 0 PROXECTO PARA 13

CA-SAS PARA OBREIROS: 1898

5.3.2.2.G AS PARCELACIONS DO

CAMPO DE ARTILLERIA:

1892-1912 E DA ESCOLA

PRACTICA DE ARTILLER.IA:

(6)

5.3.2.2.H 0 TRAZADO DE NOVAS

RUAS: 1930-1935

5.3.2.3 A LADEIRA LESTE DA PENINSULA DA

TORRE: A ESTRADA DE ORILLAMAR:

1882-1901 .

5.4 A ESTRADA DE RIAZOR: 1871-1878

5. 5 O CAM I tv0 NOVO

6. CONCLUSIONS

7. ANEXO DE PLANOS

(7)

I. A CRISE AGRARIA E A EMIGRACION CAMPO-CIDADE NA

GALICIA 00 SECULO XIX

Na década de 1830 vaise romper o equilibrio

exis-tente na agricultura galega do Antigo Réxime (1). Esta

víñase configurando ata ese momento como un sistema

e-normemente estable no que non se tiñan detectados

mo-vimentos antiseñorais de envergadura e onde os

conflic-tos máis suliñab1es se producen máis entre as distintas

f.raccións de perceptores de rendas, que entre éstos e o

campesinado.

A ruptura do equilibrio ía ter como elementos

de-terminantes por unha banda, a liquidación da producción

textil rural ancorada en formas pre-capitalistas que

du-rante o primeiro tercio do século XIX comeza a ser

des-prazada da súa parcela no Mercado Español polos textís

extranxeiros, e en menor medida cataláns, que incorporan

os avances^^tecnolóxicos da Revolución Industrial, e por

(8)

intensifica-cibn do traballo agrario e o final do proceso iniciado

coa expansibn da superficie cultivabl® a base dos

culti-vos americanos. Esta Ruptura ía traer consigo unha forte

crise de carácter estructural no conxunto da economía

galega que por primeira vez en moitos séculos, vai ter

un saldo demográfico negativo e unha reduccibn

progresi-va da poboación ao longo do século XIX de máis de dous

puntos na participacibn da poboación galega no conxunto

da española que pasa do 12,90^ no Censo de Floridablanca

(1787), ao 10,50^ no Censo de 1900.

Esta crise supuxo o derradeiro teito demográfico

alcanzable na sociedade pre-industrial galega, sociedade

na que non había un sector industrial consolidado que

permitira absorber a poboación que progresivamente se

vai sub-utilizando na agricultura. A emigración galega

cara ás Cidades e,á Ultramar, ten nestes anos as súas

(9)

II. A CORUtvA: O CRECIMENTO DEMOGRAFICO, 1800 - 1900

w

w

Mentres o conxunto de Galicia iniciaba a fase de

perda de poboación, pola contra na Cidade de A Coruña se

experimentaba un progresivo crecimento convertíndose nun

dos focos de atracción dunha pequena parte da emigracibn

do campo que na súa maioria se dirixen cara Madrid

se-gundo cita A. Bahamonde - J. Toro no seu libro

"Burgue-sía, especulacibn e cuestibn social no Madrid do

sé-culo XIX":

"... Todos os días entran en Madrid de 1.000 a

1.500 galegos na busca de traballo. Estos

infeli-ces que fuxen do seu País e da fame, veñen polo

camiño pedindo esmorga e chegan nun estado

real-mente deplorable..." (Diario "La Epoca" de 14 de

(10)

^ loooo J

J aU

0 f m

J .r ^

r m a^

^ 5 000

. ^ ^ ^ ^ 1_^---^----r... , ^ _1___.._ 1.. .---.1 _. 1_.__ .. . l ^ ____.1_..,.---^0 r+aBiTaNTE^.

1780 1790 1800 1tl10 1a20 1d30 19b0 1d50 1Bo0 - 1tl^0 1Bd0 1d90 1.90U ANUS

A Coruña vai coñecer un progresivo aumento de

po-boación desde mediados do século XVIII, contando en 1746

con 2.054 veciños, en 1787 ascendén a 13.575

habitan-tes, poboacibn ésta que ten un crecimento rápido

al-canzando en 1842 os 19.415 habitantes (Carreras Candi),

en 1844 os 19.760 ( Madoz) e en 1850 os 20.050 habitantes

'En 1860 terá 22.273 (Censo de Poboacián, novembro

^

E. . , ^

(11)

se-sión de 18 de xaneiro de 1864), é dicir, en casi oitenta

anos duplica a súa poboación, pero o gran salto se

pro-ducirá no derradeiro tercio do século XIX alcanzando os

33.000 habitantes en 1877, os 37.000 habitantes en 1877

e por último en 1900 os 43.971 habitantes, é dicir, en

36 anos, desde 1864 ata 1900, A Coruña medra,

practica-mente, nun número igual de habitantes (19.600) que os

que tiña en 1850 (20.050 habitantes).

Este crecimento de poboación iníciase de xeito

es-pecialmente forte na década de 1850, na que a fame e o

cólera asolará á Provincia de A Coruña, sendo

significa-tivo neste senso a reunián urxente en sesión

extraordi-naria do Concello (7 de marzo de 1853) e da Deputación

putación de A Coruña (27 de marzo de 1853) para que se

promovan obras públicas e se nomee unha Comisión que

ar-bitre fondos para facer frente á fame que se fai senti r

especialmente nos Concellos de Arzúa, Negreira, Corcu-^^. ^ "

(12)

Das dimensións deste problema de inmigracián da

poboación rural afectada pola miseria que trae consigo

as crises da agricultura galega do Antigo Réxime, xa se

facía eco o Primeiro Regulamento de Policia redactado

polo Concello Coruñés en 1837 do que os dous primeiros

artigos refer^anse á mendicidade, conminando á saída da

Cidade, nun prazo de oito dias, daqueles pobres que non

fosen naturais de A Coruña, ou que non tivesen como

mi-nimo cinco anos de residencia fixa, así como a

Regula-ción do "permiso de pedir" que concederá o Concello

pre-via solicitude do interesado e certificación do cura

párroco.

"... Sobre a miseria pública que hoxe se observa

neste Pobo..." e . acerca dos medios de recoñecer a

miseria pública...", son os titulares bastante

elocuen-tes dos puntos da orde do día da sesión extraordinaria

que celebra o Concello Coruñés o día 7 de marzo de 1853

ante a alarmante situación que está alcanzando un

(13)

III. A INDUSTRIALIZACION FRUSTRADA E BURGUESIA

ESPECULADORA.

Unha das razóns que explican o progresivo aumento

de poboación ao longo do século XIX hai que buscala na

concentración de industrias que se produce na cidade ao

longo deses anos e que se sitúan, lnicialmente, ao carón

da baia en directa relación co porto (A PALLOZA - SANTA

LUCIA) e a rede de transportes marítimos que este xera,

e máis tarde ^a traseira da cidade en torno á Enseada do

Orzán - Riazor.

Se embargo, a pesar de se ter constituido na

cida-de cida-de meirancida-de concentracibn industrial cida-de Galicia e por

ende a de crecemento demográfico máis rápido, a cativez

e debilidade do tecido industrial era tal, que se

mos-trou incapaz de absorber ao campesinado, que empuxado

pola crise agraria, tomará o camiño da emigración

(14)

Segundo Vedia (que cita á súa vez a"Descripción

Económica do Reino de Galicia" de Lucas Labrada, impresa

en 1804), a industria coruñesa en 1845 estaba

configura-da pola Industria Textil (sobresaindo a Real Maestranza

de Mantelería) e as Fábricas de Tabaco, Vidro, Xabrón,

Sombreiros, Fundición e Conservas: A súa aparición se

tiña iniciada a fins do século XVIII e principios do

sé-culo XIX. As industrias que xurden na cidade tiñan unha

unha relación directa co Porto (ASTELE,IROS, CONSERVAS E

SALAZON DE PEIXE na Palloza, XARCIA E CORDELERIA no

Or-zán) e co Comercio Colonial do que importan as materias

primas(Fábrica de Tabacos) ou ao que dirixen a súa

pro-ducción (Fábrica de Sombreiros, Textil,...) servindo

ta-mén de saida para ae manufacturas e productos agrícolas

e gandeiros da comarca.

Unha relación das industrias instaladas en A

Coru-ña ao longo do século XIX, sería a seguinte:

1804-28: FABRICA NACIONAL DE TABACOS (A Palloza):

(15)

-- FABRICA DE SOMBREIROS FINOS (A Torre):

J. Barrié ... 180 operarios

-- 3 FABRICAS DE SOMBREIROS DE PALLA:

100 operarios

-- FABRICA DE XARCIA E CORDELERIA

Pedro Marzal - Orzán... 75 operarios

-- 3 FABRICAS DE XABRON

Gamboa - Campo da Leña

Pinilla - R/ Torre - R/ Cimiterio

Pastor - Campo de Marte

-- 120 TELARES ORDINARIOS MANUAIS... 800 operarios

-- 1 FABRICA DE PASAMANERIA E CINTAS E 2 DE PEINES

200 persoas

1830 : FABRICA DE VIDROS "La Coruñesa"

Ugarte e Cía - Areal do Orzán: 250 operarios

i

Industrias que se verían acrecentadas a partir da

(16)

1853 : FABRICA DE MUEBLES - RUA 00 SOCORRO - FCO. POLA

1853 : FABRICA DE SALAZON - A PALLOZA - J. POLA

1854 : FABRICA DE VIDROS "Español e Cia" - A PALLOZA

1855 : FABRICA DE GAS - RUA DO SOCORRO

1856 : FABRICA DE FARIFvAS - RUA DO SOCORRO

1859 : FABRICA DE SERRA E PUNTAS DE PARIS - RUA DO

SOCORRO: J. CervigÓn

1862 : FABRICA DE PAN ROLLAND - RUA DO SOCORRO

1864 : FABRICA DE SERRAR E LABRAR MADEIRAS, MOLDURAS E

MARCOS DOURADOS "lA PROGRESIVA" - RUA DO

CORRA-LON - RUA DE SOCORRO

1871 : FABRICA DE CHOCOLATE E PANADERIA - RIAZOR

1872 : FABRICA DE CONSERVAS - RIAZOR

1874 :"PRIMERA CORUtvESA DE HILADOS Y TEJIDOS - CAMIÑO

NOVO (RUA DE JUAN FLOREZ)

1889 : FABRICA DE CHOCOLATE E PASTAS RUA DO RASTRO

-' MATADEIRO ^

, ,

(17)

A incipiente industrialización era incapaz de

ab-sorber os continxentes de obra que o campo estaba a

ex-pulsar e que eran atraídos á s luces da Cidade e que con-2

figuran o que no vocabulario burgués denomínanse "clases

menesterosas" en tanto que os republicanos chamarán

"clases traballadoras", e da que forman parte a inmensa

maioría dos penados do Presidio Correcional de San

Fran-cisco que publica Madoz en 1847: Dun total de 476

pena-dos, 293 son xornaleiros ("braceiros"), é dicir, máis do

60x.

A necesidade de xenerar postos de traballo e de

vivenda ou habitacións, será urxente, as condicións de

vida serán miserables, as precarias condicibns de

habi-tabilidade e a fráxil alimentacibn dos traballadores,

farano facilmente vulnerable a todo tipo de epidemias.

Cando no ano í854 o cólera fai a súa aparicibn, os

indi-ces^de mortalidade nos barrios obreiros será onde provo-^^

,;

ca maióres estragos. A burguesía local empeza a reflexar .. ,, ., .. ,. .

(18)

de paro e sub-emprego que se dá na Cidade e as novas

so-bre "... a cuestión social..." son cada vez máis

fre-cuentes, ao tempo que a radicalizacíbn dos antagonismos

de clase, froito do proceso de proletarización, empeza

ser un temor da clase dirixente: E o momento de

apari-ción do movimento obreiro na cidade de A Coruña e a

edi-ción da primeira prensa traballadora.

En 1850 se edita "La Unión Campesina" da

agrupa-ción dos traballadores do campo, en 1876 nace "E1 Obrero

Galaico", en 1880 "La Lucha Obrera", en 1886 "El

Corsa-rio" órgano da Federación Obreira.

A burguesía local plantexouse o problema de poñer

en funcionamento os mecanismos que amortigi^en a

conflic-tividade social latente e inicia unha serie de medidas

nunha doble direccibn:

-- CREACION DE EMPREGO A PARTIR DA PROMOCION DE OBRAS

PUBLICAS.

-- PROMOCION E VENDA DE SOLO PUBLICO DO COMUN PARA A

(19)

que terán como protagonista á Administración Municipal.

1.- A CREACION DE EMPRE00 CO FOMENTO DE OBRAS PUBLICAS

Desde o Concello se procedera a tomar iniciativas

na vida económica cando os efectos da crise ameazan a

estabilidade da orde social a partir da introducción nas

obras municipais de presidiarios e pobres e promovendo

obras que sustituen ^ empresa privada, a partir da

con-tratación temporal de xornaleiros nas obras municipais.

En nome da "ORDE PUBLICA", esqueceranse os

presu-postos do liberalismo económico e os presidiarios serán

utilizados como man de obra para realizar os desmontes e

explanación, entre outros, do Mercado de San Agustín

(1838) do Xardín e Alameda do Paseo da Reunión (1840),

e da Praza de María Pita (1860).

2.- A VENGA íDE SOLO PUBLICO PARA INSTALACION DE

INDUS-TRIAS.

^ ,Pero se esta actuación, distorsionadora das

(20)

un-ha decisión f undamental: A PARCELACION E VENDA DOS

TERREOS DO COMUN DO AREAL DO ORZAN, tanto para a

cons-trucción de vivendas como para a conscons-trucción de

alma-céns ou talleres, o que coñeceremos co nome da APERTURA

DAS RUAS DO SOCORRO (Hoxe Juan Canalejo) E DO MAR,

ori-xinal iniciativa do "lobby" local que poñera nas mans de

varios dos seus máis importantes membros (Cervigón,

U-garte, Presas, Pola, etc...) miles de metros cadrados de

chan a precios de escándalo co obxectivo de crear

indus-trias e promover postos de traballo.

S®n embargo, os excedentes xenerados na actividade

económica pola pequena burguesía coruñesa e pola alta

burguesía comercial xurdida a fíns do século XVIII e

du-rante o século XIX vai dirixirse claramente cara o

ne-gocio especulativo e o aumento da poboación que se

de-tecta a partir dos anos trinta como consecuencia da

grande crise agraria, ten o seu contrapunto no inicio do

proceso de Alevación de pisos e construccións de viven-.„

(21)

ra

-_.

pidamente na década de 1860.

Estes movimentos non son alleos a toda unha serie

de medidas que a burguesía adopta desde o PODER DO

ES-TADO: A liberalización dos alugueres coa Lei de 9 de A

bril d® 1842 que deixa total liberdade ao propietario de

fincas urbanas para fixar os tipos de aluguer servirá de

telón de fondo para a aparicibn de ducias de licencias

das "casas de aluguer" tipo edificatorio que se

desenro-lará ao longo da segunda metade do século XIX.

0 Artigo primeiro da Lei de Inquilinato de 1842

polo que "... os donos das casas e outros edificios

ur-banos, así na Corte como nos demais Pobos da Península e

Il]as adxacentes en uso do dereito de propiedade,

pode-rán arrendalos libremente desde a publicación desta Lei

amañando e establecendo cos arrendatarios os pactos e

condicións que lles parecerán convintes, que serán

cum-pridos e observados á letra...", derogaba o auto otorga-,;

do^en^'1792 segundo o cual os propietarios só podían mo-, .

^ ^,

(22)

tasación.

Vemos así como en nome do liberalismo económico e

dos dereitos da propiedade se legalizaba a suba continua

dos alugueres nun momento en que a emigración do campo

chegaba ás zonas urbans: Importantes personaxes da vida

politica e financieira da burguesía coruñesa utilizaran,

como base material para o seu enriquecimento, a

promo-ción de vivendas nas periferias da cidade con destino a

inmigración provinte das zonas rurais. Os alugueres

au-mentan e na segunda metade da década dos cincuenta

co-menzan a aparecer toda unha serie de iniciativas de

construcción polos particulares, xa non dunha casa,

se-nón de varias edificacibns, asi como a elevación de

pi-sos sobre edificacións existentes: E o aumento lbxico do

ritmo das construccións urbanas que se reflexa no número

de licencias expedidas polo Concello que vai convertir

ao se ^ tor da construcción ao pasar dos anos nunha das

^ r • '

^ i^ ,

li .^

(23)

IV. A BENEFICIENCIA.

Durante o Antigo Réxime ésta dependía en todas as

súas manifestacións do Clero, a Nobreza e a Coroa: No

século XIX a Beneficiencia, a Caridade e a Esmorga se

a-burguesan, como unha consecuencia da situacibn creada

coa expropiación ao clero a través do proceso

Revolucio-nario Desamortizador do que o gran beneficiario, a

bur-guesía, tiña unha doble opción: ou cortar a espita da

beneficiencia ou nacionalizala (a través dos Concellos e

Deputacións) racional.izando o seu emprego: Elixiu a

se-gunda vía e as leises xerais da Beneficiencia de 1821 e

1849 virán con ese cuño reformador:

"... ^ indubidable e común telo moi presente:

con-tra o socialismo e o comunismo, o máis eficaz

re-curso que queda é unha beneficiencia pública,

am-^ plia,,ordenada e f®cunda a cual sirva á relixión ^

;,.

(24)

Concepción Arenal manter^ similares opinibns en

"La Voz de la Caridad" en 1871.

A Lei Xeral de Beneficiencia de 1849 vai poñer

co-mo obxectivo fundamental das Xuntas Municipais

a"...or-ganización e fomento de todo o xénero de socorros

domi-ciliarios e moi particularmente os socorros en

espe-cie..." incorporando a través deste mecanismo man de

obra barata ás oobras públicas que promove a burguesía

-desde a propia Administración Municipal e que se centra

na adecuación e mellora das súas áreas Residenciais

(Ma-ría Pita, Ensanche,...), ou nas zonas nas que instala as

súas industrias (Orzán-Riazor,...) a través da

financia-ción con fondos públicos.

As Institucións Benéficas e concretamente a Xunta

Municipal de Beneficiencia ou a Xunta Provincial de

Be-neficiencia van xogar o papel de aliadas da burguesía

dirixente no rápido proceso de acumulación capitalista

ao facilitarlle a existencia dun amplo mercado de man

(25)

de desmovilizacibn política.

E a man de importantes personaxes da burguesia

co-ruñesa ofrecería a esmorga da beneficiencia a través das

súas donas organizadas en entidades benéfico-moralistas

que terían especial actividade nunha pequena Cidade como

A Coruña que con menos de 40.000 habitantes contou ao

longo do século XIX e na liña iniciada por Teresa

Herre-ra coa creación do Hospital da Caridade (1791) coas

ini-ciativas da:

.-- Xunta Municipal de Beneficiencia que en

colabora-ción co Concello promovera o Hospicio ou Casa de

Socorro (ubicado nun edificio contiguo ao Hospital

da Caridade, que ía ser destinado polo seu

propie-tario a Fábrica de Mantelería e que debeu

suspen-der a obra por falta de medios^ sendo vendido

pos-teriormente á Xunta de Beneficiencia), que se

a-bríu o primeiro de xullo de 1844 para recoller

or-fos desamparados e nenos procedentes da Casa de

(26)

diccionario Madoz de 1847 "... máis de catrocentos

pobres aos que se suministra sopa para o almorzo,

dous abundantes ranchos e dazaseis onzas de .,

pan... .

-- A"Asociacibn de Señoras da Beneficiencia"

presi-didas por Juana de Vega, Condesa de Espoz e Mina,

que impulsará, entre outras obras, o Asilo da

Be-neficiencia (1861).

-- Ou iniciativas individuais como as de Adelaida

Mu-ro y Barbeito, muller do acaudalado Juan de

Aréva-lo y Cerner que testou á súa morte en Madrid en

1892, á Corur^a 2.000.000 ptas. para investimento

na creacibn e sostimento dun asilo para probes e

ancianos do que resultaría o"Asilo das Irmanciñas

dos Ancianos Desamparados" sito na Rúa de Adelaida

Muro (1888).

Tódos estes edificios sitúanse estratexicamente na

(27)

e o Matadeiro (1894), prudentemente alonxados do frente

da baía na que a burgues^fa coruñesa tiña fixada a súa

á-rea residencial e de lecer.

Vemos así como INDUSTRIA-VIVENDA

OBREIRA-EQUIPA-MENTO PARA "MARXINADOS", (HOSPICIO, ASILO DE

VELLOS-DES-AMPARADOS, INCLUSA, CARCERE DE MULLERES) vanse dispondo

nunha época concreta (segunda metade do século XIX) e

nun espacio perfectamente delimitado (Rúas do Socorro,

Hospital e Matadeiro) como se dun auténtico "ZOONING

SO-CIAL " se tratase con vistas ao correcto funcionamento

da Cidade. Nos mesmos anos a burguesía se apropiaba a

baixo precio a través de "Subastas Públicas" dos solares

do frente da baía na Praza de María Pita (1860), e

avan-zaba as súas casas gratuitamente ocupando os terreos

pú-blicos da Praza da Verdura configurando a actual mazá da

Rúa do Rego de Auga - Avenida de Montoto (1869 - i884),

asemade avanzaban nas traseiras das casas da Rúa Real

desde a Praza da Aduana ata o Cantón Grande (1834-1870),

0

ou se f acían a través das medidas Desamortizadoras con

(28)

miles de metros cadrados legalmente usurpados nas

-murallas da Pescadería, no Campo do Carballo e no Areal

de Riazor.

(29)

V. A FORMACION DAS PERIFERIAS:

A estructura urbana da cidade de A Coruña era, ata

mediados do século XIX, a dunha cidade compacta con dous

núcleos ben definidos:

-- A CIDADE ALTA ou, simplemente, CIDADE rodeada de

murallas e cun valeiro no seu entorno por motivos

de carácter militar, e

-- A CIDADE BAIXA ou Arrabal da Pescadería que desde

o século XVIII contara cun proceso de crecemento

importante ao calor do porto, iniciándose a finais

deste século as construccións de edificios

REPRE-SENTATIVOS (ADUANA, CONSULADO,.. e de

importan-tes obras de infraestructuras e fortificacibns, e

defensa da mesma (MURALLAS DE TERRA E MAR).

Estes núcleos víanse perfectamente delimitados

po-l^ parte de terra, polas obras de fortificacibn, e polo ,

(30)

as traseiras das casas da actual Rúa do Orzán, e polo

sur, pola muralla ou petril do mar que corría desde a

Porta da Torre de Abaixo ata a Porta Real na Cidade

Ve-lla.

Fóra destes dous grandes núcleos, extendíase polo

N.O., o Areal do Orzán-Riazor que, desde a Península da

Torre, conformaba unha cuncha areosa na que rachaba o

mar aberto. Polo norte, a Península da Torre na que se

mantiveron, ata moi entrado o século XIX, a explotación

agrícola do territorio, de aí a existencia de dous

pe-quenos asentamentos deste carácter (Atocha Alta e Atocha

Baixa) nos que a bon seguro, vivirían labregos e xentes

adicadas ao cultivo de hortas e campos na Torre e Agra

de Monte Alto.

Pola zona de terra firme, as vías de saída das

dúas portas da cidade (da Torre de Arriba e da Torre de

Abaixo) conducían aos núcleos extramuros de carácter

ma-riñeiro (Riaior) ou de carácter agrícola (Nelle, Santa

(31)

adqui-rira unha importancia singular: Santa Lucía e cuias

pro-ximidades, na Palloza, a fíns do século XVIII,

emprazbase as instalacións de asteleiros, así como varias f

á-bricas de salazón e conserva.

O específico do proceso de construcción da cidade

liberal, non só vai estar na XERARQUIZACION DO ESPACIO

URBANO a partir da configuración e formalización de

de-terminadas áreas internas da cidade existente cara á súa

adecuación aos requerementos da clase dirixente, senón

.que aparecerán formas específicas de crecemento que se

instalan no territorio circundante configurando os

asen-tamentos suburbanos: son as barriadas obreiras que

xur-den de iniciativas de parcelacibn, de "LOTTISEMENT"

sub-urbanas das, ata ese momento, fincas agrícolas,

apoián-dose na rede de camiños rurais existentes ou como

resul-tado da apertura de novas vías polo interior das grandes

fincas rústicas.

No proceso de análise do crecemento da cidade de A

(32)

1. De grandes parcelacións "LOTTISSEMENT" de terreos

pú-blicos en contacto coa trama urbana da cidade (Rúa do

Hospital, Areal do Orzán) nas que xoga un papel

pre-ponderante a AdministraciÓn.

2. Parcelacibn de pezas agrícolas (agras, montes, etc,)

en contacto coas vías de comunicación nas que o

pro-tagonismo esta asumido pola iniciativa privada

(Ori-llamar Torre, Monte Alto), reducindose o papel da

Ad-ministracibn (dada a condición "extraviada e

apartada" dos terreos nos que teñen lugar as iniciativas)

-ao simple trámite administrativo de concesión dunha

licencia de obra á que se fixa unha distancia á beira

do viario existente.

(33)
(34)

V.I. A RUA DO HOSPITAL

A Rúa do Hospital é un eixo de desenrolo que,

des-de as inmediacións do Campo da Leña á beira da Capela de

San Roque, transcorre ao longo de 450,00 metros ata o

A-real do Orzán.

O seu trazado detéctase no último cuarto do século

XVIII, sendo perfectarnente visible no plano de Cayetano

Paveto de 1788 (páx. 55, "La ciudad a través de su

pla-no", José Go.nzález Cebrián).

0 nome tómao do Hospital da Caridade, edificio

-promovido por Teresa Herrera en 1791, se ben con

ante-rioridade xa se situaba nela o Cuartel de Zalaeta e o

Corralón, así como a Horta do Convento das Capuchinas.

Será un eixo vertebrador das seguintes rúas a

xei-to^de "ESPIrvA DE PEIXE": ZALAETA, MATADEIRO, RASTRO,

TA-BARES E PAPAGAIO.

0 remate da Rúa do Hospital no Orzán, será anos

(35)

cone-xión coa trama da Pescadería na Rúa de Espoz e Mina

(ho-xe Rúa de San Andrés.

Na súa configuración aparecen catro grandes

paque-tes ou pezas parcelarias que destacan sobre o resto da

cidade.

Estas pezas están situadas nas espaldas do barrio

da Pescaderia e habería que destacar tres aspectos:

1. A súa disposición.

j, .

. As súas d^imensións.

3`. b seu dest i ño .

(36)

1. A DISPOSICION NO TERRITORIO.

Estas grandes pezas parecen resultado dun trazado

o cordel dunha rúa que lles sirve de elemento soporte

xa que a ela dan frente todas elas de xeito ortogonal

Este eixo ou elemento soporte é a Rúa do Hospita^l que

arranca desde o Campo da Forca a carón da Capela de

San Roque ata o Areal do Orzán.

Un elemento parece ser fundamental no seu trazado

O MURO DE CERRAMENTO POSTERIOR DO CONVENTO E HORTAS

DAS CAPUCHINAS instaladas nesa zona en 1683, ano no

que proceden a iniciar a construccián do Convento.

E-ra este, polo tanto, un elemento de peche dunha finca con usos agrícolas.

A continuación desta peza que ocupaba un frente na

parte da Pescadería de 90,00 metros cunha estreita

rúa (máis tarde a Rúa Zalaeta) separaba de outra gran

pe^a denominada "Corralón" e que daba nome á rúa que

polo lado sur correspondiase coa traseira das casas

(37)

2. AS DIMENSIONS.

Unha característica do parcelario da Rúa do

Hospi-tal, será as dimensións que alcanzan.

Cada parcela configura, en varios casos, unha

úni-ca mazá e a súa superficie sobrepasa 1 Hectárea.

A Rúa do Hospital mide 450,00 metros de lonxitude

en liña recta desde a Capela de San Roque no Campo da

Ler^a, ata o Areal do Orzán.

Enrique Vedía no seu libro "Historia y Descripción

de la ciudad de La Coruña" (1845), inclúe a Rúa do

Hospital (páxinas 286 e 287) nos barrios 8o e 104 cun

total de 33 números que se corresponde ás 33 pezas

parcelarias con frente a esta rúa.

Sete destes números, os que corresponden ao

Hospi-tal, Cuartel de Cabaleiria, Fábrica de Cristais,

Fá-brica de Gas, FáFá-brica de Chocolate e Pastas, Corralbn

de^Artill^ria e Horta do Convento, abranguen o frente ,,

de 300,00 metros (600,00 metros se contamos as dúas

, . . ,, .

(38)

as dúas terceiras partes da rúa que corresponden á

baixada cara o Areal do Orzán, está ocupadas por tres

establecementos (acera dereita) e catro

establecemen-tos (acera esquerda).

Os frentes á rúa oscilan entre os 12,50 metros da

Fábrica de Chocolates e Pas.tas, 52,00 metros do

Corralbn de Artillería, 60,00 metros do Hospital da

Caridade, 85,00 metros do Cuartel de Cabaleiría,^

90,00 metros da Horta do Convento das Capuchinas,

100,00 metros da Fábrica de Gas e 120,00 metros da

Fábrica de Cristais.

Dimensións sen precedentes na estructura urbana da

cidadeque dan cabida a elementos novedosos que

esta-blecen unha auténtica barreira aos posibles

desenro-los urbanos da zona traseira.

E esta é outra das características: O

dimensiona-mento das rúas, mentres a Rúa do Hospital, auténtico

eixo vertebrador, alcanza as 10 varas (8,35 metros)

(39)

metros.

Estas reducidas dimensións no ancho se agudizan

ainda máis ao ser rúas cuia excepcional lonxitude

(por exemplo a Rúa do Rastro con 90,00 metros; a Rúa

do Matadeiro con 130,00 metros; a Rúa de Zalaeta con

dous tramos de 90,00 e 210,00 metros), está ocupada

por unha única edificación a xeito de gran muralla de

peche.

Un esquema en "ESPIrvA DE PEIXE" no que a dimensión

parcelaria esixida polo establecemento a instalar

(40)

.

^

P

0

PARCtLA^IUN

RUA DO HOSPITAL

F ^ N DO $ECULO XVI I I ''

50 t 00 t 50

^1 ^^ ^ 1^^ ^

^

1

._, .

E SCALA GRAFICA

(41)

3. 0 SEU DESTINO.

A Rúa do Hospital servirá de soporte aos seguintes

establecementos:

ACERA DEREITA:

- HOSPITAL DA CARIDADE (1792)

- CUARTEL DE ZALAETA

- HORTA E RANCHOS DE FELICIANO MIGUEZ, MAIS TARDE,

FABRICA DE CRISTALES (1830

ACERA ESQUERDA:

- HORTA DO CONVENTO DAS CAPCHINAS (1683)

- CORRALON - FABRICA DE MARCOS E MOLDURAS "LA

PRO-GRESIVA" (1864) - CUARTEL DE

ARTILLE-RIA (1886)

- FABRICA DE CHOCOLATES (1889)

- FABRICA DE GAS (1855)

Como vemos sete establecementos aos que habería

que engadir a Horta do Convento das Capuchinas

(42)

establecementos de usos agricolas ("Horta e Rancho de

Felicianc !^!íguez", "Corralón", "Horta do Convento das

Capuchinas"), logo de utilizacibn benéfica ("Hospital

da Caridade"), logo militar ("Cuartel de Zalaeta,

Corralbn de Artillería) e por último industrial

(Fá-brica de Vidros, Fá(Fá-brica de Gas, Fá(Fá-brica de

Chocola-tes,...).

Dos 450,00 metros de lonxitude da rúa desde a

Ca-pela de San Roque ata o Areal do Orzán, s6 os

primei-ros 150,00 metprimei-ros os máis próximos ao Campo da Leña

terían usos residenciais.

Pero o que é máis importante e que estes usos de

carácter residencial son os primeiros expedientes de

vivenda obreira que aparecen nos Libros de Actas do

Concello de A Coruña.

Ata a década dos anos 1850, os expedientes de

li-céncia de obra son escasas e oscilan entre un máximo

,^

de 19 no ano 1843 e un mínimo de 5 en 1845. Son obras

(43)

de 55 en dez anos), reedificacibn de fachadas (13

li-cencias), elevacións de pisos, bufardas e bufardbns

(23 licencias) que se sitúan normalmente no interior

da estructura urbana, ben sobre parcelas xa ocupadas

por vellas edificacións, ben sobre novas parcelas que

xurden da divisibn de terreos vacantes nas bolsas

in-teriores da Pescadería (Galera, Franxa, Florida,...)

os tipos se moven entre a"casa rural" e a casa de

renda de dúas ou tres p^lantas como m^ximo.

A partir da década de 1850 iníciase unha maior

ac-tividade edificatoria que vai ter unha especial

inci-dencia nas beiras da cidade e dentro das beiras a Rúa

Hospital vai ser obxecto da primeira licencia para

e-dificar "DUAS CA^AS TERREAS".

Pero o feito que o expediente máis antigo de

soli-citude de licencia para casas terreas coa

correspon-dente documentación gráfica sexa precisamente este da

(44)

Agora ben, é interesante ver como nos anos

seguin-tes estas iniciativas seguen a se producir e

precisa-mente nesta mesma rúa e o que é máis importante polo

mesmo promotor, don José Sánchez y Andrade "residente

en la Villa de Gijón", será quen promova as casas dos

números 13 e 14 (dúas casas en 1850), 16 e 17 (dúas

casas en 1856) 18, 19, 20 e 21 (en 1861).

Vivenda obreira-casa terrea e o binomio

industria-equipamentos para marxinados xa están presentes na

década de 1850 nas beiras da cidade.

(45)

HOSPITAL DA CARIDADE: 1792

Foi fundado po Teresa Herrera en 1791 iniciándose

a súa construccibn en 1792 e segundo Bernardo del Río no

ano 1800 a"... fábrica está moi adiantada e ademais de

admitir como ducia e media de enfermos, está establecida

no mesmo Hospital unha Inclusa de nenos expbsitos..." o

edificio foi aumentándose progresivamente tendo un papel

fundamental a Xunta Municipal de Beneficiencia.

Na "Guía indicador de La Coruña y Galicia" de 1900

de Faginas Arcuaz díse que "... ten un bo patio cadrado

con arbolado formando rúas, sete salas de enfermería,

cinco bastante espaciosas todas independentes e

ventila-das nas que poden colocarse ata 120 camas; unha pequena

capela, habitacibns para administracibn,..."

"... O número de estancias en estado normal e de

oitenta...". ^^

Escariz a fíns do século XIX fala de que pode

(46)

edi-ficio contiguo ao Hospítal da Caridade, pero dentro do

mesmo solar atbpase o Hospicio ou Casa de Misedicordia

no que a fíns do século XIX había, segundo Escariz,

en-tre "... 520 a 550 acollidos que por término medio soen

ampararse naquel lugar...

Neste mesmo edificio atópase a Inclusa ou Casa de

Misedicordia, que xa funcionaba no ano 1793.

O Hospital da Caridade sitúase nunha parcela de

forma trapezoidal de 60,00 metros de a frente á Rúa do

Hospital e 200,00 metros de profundidade m^xima con

fa-chada ^ Rúa de Zalaeta.

Ocupa, polo tanto, unha superficie aproximada de

1 Hect^rea.

As Rúas do Hospital e de Zalaeta delimitadoras dos

frentes da gran parcela seguen hoxe a ter un papel clave

(47)

CUARTEL DE ZALAETA.

Nos planos de fíns do século XVIII aparece, xa

si-nalizado o gran paquete de forma cadrada que é o Cuartel

de Zalaeta.

Este Cuartel vai dar nome á Rúa de Zalaeta, que

desde a Rúa do Orzán, no seu comezo xunto ao Consulado,

percorre o muro lateral de peche do Convento das

Capu-chinas e atravesando a Rúa do Hospital cunha lonxitude

total de 300,00 metros, a anchura desta rúa é de 6,50

metros en todo a súa lonxitude dando frente a ela catro

edificios ou establecementos

-- ACERA DEREITA: Convento das Capuchinas e Hospital

-- ACERA ESQUERDA: Corralón e Cuartel de Zalaeta

O Cuartel de Zalaeta ten de frente á Rúa do

Hospi-tal unhas 100 varas ou o que é o mesmo, 85,00 metros

sendo por esta rúa por onde se realiza o acceso e ten un

(48)

No Arquivo Histbrico Militar existe un plano

titu-lado "Plano del Cuartel titulado de Zalaeta, situado en

el arenal de la Pescaderia de La Coruña, capaZ de alojar

300 hombres y 116 caballos, propio en su tercera parte

de la Hacienda Militar y las otras dos de particulares

levantado por el Capitán del Cuerpo, don Juan Porcell,

(49)

Este plano datado en A Coruña en 30 de Abril de

1847, mbstranos un edificio rectangular con "fachada

principal" na que se sitúa a porta de acceso á Rúa do

Hospital, adoptando interiormente a forma de "L" con

quinde "... cuadras para a tropa..." dando sobre a Rúa

de Zalaeta e unha "... cuadra corrida para 116

caba-los..." na parte posterior; un gran patio duns 70,00

(50)

FABRICA DE VIDRO E CRISTAL "LA CORUtvESA": (1827 - 1850)

No plano de 1790 que temos reflexado anteriormente

os terreos nos que anos despois sesituará a Fábrica de

Vidros "La Coruñesa" están sinalados como "Hortas e

Ran-chos de don Feliciano Míguez".

Feliciano Míguez Pereira era "Coronel Enxeñeiro

Director dos Reais Exórcitos, Prazas e Fronteiras da

S.M."

Os terreos eran chamados da "Provisián" e foron

cuartel castrense ao longo da seyunda metade do século

XIX.

No ano 1796, don Feliciano Míguez Pereira vendeu o

terreo a M.F. del Adalid. O terreo tiña 130 varas de

la-do (108,00 metros) e 94 varas de frente (78,50 metros) e

estaba "... pechado por unha muralla de mampostería de

6 varas de alto, incluso os cimentos...".

Unha estreita rúa, dunhas 7 varas (uns 6,00 metros)

(51)

de Zalaeta".

No seu frente un enorme espacio vacante

desembo-caba no Areal do Orzán.

No ano 1830 e a iniciativa de Juan Antonio del

A-dalid y Loredo, instalaríase neste.peza a Fábrica de

Cristais "La Coruñesa", que mantería a súa actividade

a-ta 1850 as dimensións da parcela variarían susa-tancial-

sustancial-mente xa que a tenor da documentacibn gráfica consultada

avanzaría sobre o Areal outros 60,00 metros, co que a

súa lonxitude ou frente á Rúa do Hospital chegou aos

140,00 metros.

Sobre esta industria ten publicado un interesante

traballo o historiador Antonio Meijide Pardo titulado

"La primera industria coruñesa del vidrio (1827-1850)",

nos números 10 e 11 da Revista do Instituto José Cornide

(52)

A VIVENDA OBREIRA NA RUA DO HOSPITAL.

0 primeiro expediente que se tramita na Rúa do

Hospital do que figuran planos no Arquivo Municipal data

do ano 1848

^I

,

^•`

%^

^

^

^ N!/V 0. , I7rIYl^i' Q•C ^^C»^^•^(^ /Gt•^ I. ^^.2 J.:2 f/ ., LI:s f/!.? it

/ I ^

^

`

i

Í ^ 1 ' 1 i. , t

%11l'1.'ll: c^ J.'-I_^ : ): :1 ^!" [ .rl J;o^^/^. .`L ^.«• 1. .. ^^•

I ^ ^l ` /r ^ 1 `• r

6 ^ ••.

^J ^

r,

^ ^^^^^^

i .

jT^.

.

:.^ ..

..

,, --^ c / ^ f i,^.

J^:r•!1^! ^l Dc-t^ !YG • ^!_ .^°^

(^^^^.:r 1r -^ /

1

_.::

^ _

.^ _^_

• . ^,:

? 3 l

1 S ! % ^^

Trátase da solicitude do seu propietario don

Fran-r .

• r....r= ^-.^ ^ . . • . ' . - --^ ^ ^i! ^^ • ^/^'vti ^^. I ^'

, y^ ,, , ^ _^

. S^ ^•^^ "`•^ ^• !'^,• l'n.^ ^ •;•

--cisco Arias para amañar os muros que pechan os terreos e

(53)

expe-diente que se inicia o 14 de marzo de 1848. A licencia

de data 15 de marzo, concédeselle "... sempre que nelo

se amañe á liña recta, sen formar sinuosidades como

ago-ra se acha...". Posteriormente a esta data en 21 de xuño

de 1848, o propio don Francisco Arias solicita licencia

cun plano titulado "Nueva forma que se intenta dar a la

casa que llamando valenciano sita en la Calle del

Hospi-tal de Caridad número 10". Este plano, de José María

Noya mbstranos unha casa de planta baixa acorde cos

ti-pos de vivendas rurais. En realidade esta "nova forma"

consiste, segundo o informe do técnico municipal, en que

a casa "... é terrea e agora trátase de lle agregar un

alto máis con ventás antepechadas...". A licencia

concé-deselle o 7 de xullo de 1848.

Posteriormente haberá un novo expediente que

con-siste en cambiar as ventás antepechadas por rasgadas

"con antepeitos de ferro" que obtería licencia en agosto

de 1848.

(54)

vivendas obreiras con tipoloxias que se xeralizarian

po-la periferia da cidade non terá lugar ata a década dos

cincuenta.

s

, - • f --r ^

^[,k, mr ^ ^ ^ ^ci..^^ ^ ^ L' '

/r 1^^Í ^ 1 1^^ • f,1Ll .r ^ Ot It . C L^^ 1 U cu • N, ^-•^

C1 i.. J^,^ Yl^ ^^1..^ l^i^ ^. V^ .1) ^ ÚlL

^ --•. _.^_ i ^

<•

-^`

,

^J

•^,.

, ,.^ . ^^ n

,-En 14 de marzo de 1850 sol i c i ta 1 i cenc i a p-s^a ^ ^bns-- ^

-'-'_7 ... .r,,:c _ :^ ^.t^ i

truir dúas casa baixas don Benito de la Torre que asina

como apoderado de don José Sáñchez y Andrade que é o

do-no ".:. do terreo e casa arruinada sita entre os números

^^ ^

13^e 14 do Hospital da Caridade frente ao torno do

mes-^.

(55)

0 plano mbstranos dúas casas cun total duns 10,00

metros, é dicir, 5,00 metros cada unha, con dous ocos,

unha porta e una ventá.

Este primeiro expediente de dúas casas obtén a

li-cencia o 2 de abril de 1850. __--_ - . -^: _, . . . '

^ J }'

^ _^•l/^^^...^. ^ ^r ^+r' a^^^4.I s. M'• /^I a4G'^ doI S^w^{• ^

^^1.^^^^:...^

^

^ ^lll/ _ . _ •

/ ^j^.^n^ ^^ l^..i i^...^.^c^

^'1^jM^^ f^^.

^.w ./I i^ -0^.I ^

I/^.

.^. .^'^..

,J^.i^iir ^W/i *.^ wK l+ / .

• l ,-. J.. J. /t^^...-.^ /C ^- --- , -- ---• - •--_.. __^'t•.

--- ---- - - - - - `"'l .

. _ ^ ^; ,

- ^ • , I ^r ^.

^ I I '.

,..

., , .:, •

.

-J ^ •

li

v

_-_---` ;^." ;

' ^• . ^ •

^. , • ^.

.1,

,: `1 .

.-f;.,,^;,

^ < ..: ,

L-^.^

.y

1

^ ! •i^ , ' .

. h^' ...•ti.J' 11 ^^^'tr ^^.

^/, r i^J!'! 7il ^ 1 • :- / T_/ •

^^.+-^^ i/ :` •^ !i•

^ . . •`^'. ^ ^ ^ ^ • , , ^ ^, • ' •^1 . . .^•-, t ^

. ^ • . ^ ,

^

' ^. . .

v! ^ . ' ^' ^ • . teA.^:.... . . ^ I rt^ :i I*.il^. _^' ^ .. . •.

0 mesmo promotor será quen en 14 de marzo de 1856,

inicie un segundo expediente "... desexando construir de

nova plantas as dúas casas terreas na Rúa do Hospital da

(56)

O plano asinado por José María Noya mbstranos de

novo dúas casas de características similares ás

cons-truidas anos antes nos números 13 e 14, cun frente total

de 35 p^s, é dicir, 9,80 metros, o que quere dicir que

cada casa tería uns 4,90 metros incluidos o grosór dos

mu ros da f achada .

Obtén a correspondente licencia o 3 de abril de 1856 a

^^^.1110 ^^l L1^ ^il`i.^ 111r1 !f i1lr^fifJ (^l tll ^i^l^( RI^ .^'f:IllLtl I^l 1f1^^li^ilil. .l^^hí^;. ^T^ ^^1,^ln Ij `•'•

I I ` ' .

R

ti

ii

r

h---=^

^Zari.nn.i n^ (.^.^.

_-__-_

. ^ ^_^- ^^

^'L•.,.^:..

^ ^:n^^ ^..

^ ^

•%ir^.^" .l.^ /j^/

`,1, r;.r...i.

: J',^^/.i,í

^ /^_

-__C. `^ _<.-. ^- _-^

n terceiro expediente do mesmo promotor tense i

niciado en abril de 1861..

(57)

números 18, 19, 20 e 21.

0 plano é de Faustino Dominguez e móstranos as

fa-chadas das tres casas que teñen en total 77 pés de

fren-te, é dicir, 21,50 metros, se ben as dimensións de ancho

das tres casas son distintas xa que teñen 24 pés (6,70

metros), 25 pés (7,00 metros) e 28 pés (7,84 metros). O

fondo é de 37 pés (10,00 metros). Asemade as casas son

de planta baixa e piso.

A licencia concédeselle na sesión de 29 de abril

de 1861.

`,.^Ca^.o ^^ l:, tc.l:, 1ip 10 ^*^ t

^

z- ^:

^

c<< ?c( :wos^^^r:

^

( ^^ :.^^^^^:

^

^, ^rti^

^^^^crr ^^to^^c:ro 1c tcl^^ic;,:;,^

^

^,

[

. : „^,:.^ :

^

^--

^.--^;

.

-.^^ 'i; ^1^... ^i.^.:-.

^--= ^_^,^,^___---T

^.

(58)

am-pliación da casa número 20 (a que forma esquina) así

co-mo a realización dunha luz simulada no centro do machón.

(59)

V.II 0 AREAL DO ORZAN.

.. ,^.-!.

• ''"'.Sl::^.o

(60)

V.II 0 AREAL DO ORZAN.

wf^ \

^ \

^: ^\^t^^ ^ \` \^^^\ ^\^^ ^\ ^^^^

^ \ \,^\^^^^\

^

^ ,\^\ m^ \ ^ ^ ^ ^ ^^t^

^ \ ^

\`^ ^ \ ^ , `\^ ^..% .^, C ^^ ^ \. ^ ^^ ^ ^\

\\^;`^ vY ^^

.^\^^\'\^\\^\• ^ ^ ^. ^^^^ ^^^^^^^` ^i^.;Jy,^+l^^\; ^\\ ,• ;`.^:^

Do plano de Coello, existente no Arquivo Histórico

Militar, reproducimos o presente fragmento no que se

ob-serva claramente o estado no que se atopaba a beira

li-toral da cidade na parte da Enseada do Orzán na década

de 1840.

(61)

A Rúa do Hospital, co Cuartel de Zalaeta e a

Fá-brica de Cristais (1830) na súa acera norte, delimitaban

o continuo edificado na zona da beira da cidade. Na

ace-ra sur desta rúa, o plano de Coello desliza un erro, xa

que a maz^ que sinala como "Hospital de Caridade,

Hospi-cio e Casa de Expósitos", corresponde realmente ao

Corralón e a varias pequenas edificacións a el adosados

dando frente ao que sería a Rúa do Rastro.

Entre a Fábrica de Cristais, o Corralón e as

tra-seiras das casas das Rúas do Orzán e Cordelería, un gran

areal sería obxecto, en 1853, da primeira gran operacibn

de "LOTISSEMENT" dun terreo propiedade "do común", pre-cedente inmediato das operacións desamortizadoras dos

terreos ocupados polas murallas (1860 e 1873).

A lexislación na que se apoia este proceso sería o

Real Decreto de 28 de setembro de 1849 sobre

(62)

V.II.1 A APERTURA DA RUA DO SOCORRO.

V.II.1A O ALItvAMENTO E A PARCELACION.

O momento clave no proceso configurador da

opera-cibn urbanística de maior transcendencia no Areal do

Or-zán durante o século XIX terá lugar na sesibn

extraordi-naria do Concello de A Coruña de 7 de marzo de 1853.

A gravedade xenerada pola "miseria pública"

alcan-zará tales niveis que a burguesía local procederá a

mo-vilizarse a través de organismos como a Xunta Municipal

de Beneficiencia que á súa vez se constituira en Xuntas

Parroquiais e de Distrito nunha estructura organizativa

sen precedentes na propia cidade. Pola súa banda o

Go-bernador Civil dictara unha circular publicada nos

Bole-tíns Oficiais da Provincia de 24 e 25 de febreiro de

1853, na que traspasaba a responsabilidade aos Concellos

pois "... o Corpo Provincial nin pode reunirse nin

deli-berar actualmente ningunha materia sen unha Real Autori-^^

(63)

que "... dicten prontas disposicibns para atendelas e

remediala na maneira qué poidan eo celo lle suxira..."

propoñendo ao Concello de A Coruña a aportación á Xunta

Municipal de Beneficiencia de 10.000 reais para socorrer

a mendicidade pública e privada ao tempo que suxería que

. se digne a^ordar obras públicas e que a súa clase

sexa susceptible da admisión principalmente de braceiros

ou xornaleiros sen oficio a fín de lle proporcionar un

xornal mbdico e propio para adquirirse o seu sustento

que é o noso esencial propósito. Deste xeito

conseguire-mos tres obxectivos altamente interesantes: Estirpar a

vagancia, alimentar aos individuos ociosos e evitar as

fatais consecuencias da primeira..." chegando na

circu-lar a fixar os sacircu-larios dos traballadores "... para que

con él poidan axenciar o mantemento persoal tomando en

consideración ademais que o producto do traballo que f

a-gan será de pouca importancia e co que por conseguinte

debe estar en relación o estipendio...", este salario

sería de dous reais diarios para os homes, oito cuartos ^

(64)

para as mulleres e catro cuartos para os nenos maiores

de dez anos (8,5 cuartos equivalen a 1 real). Neste

mo-mento de 1854 o salario que o Concello de Madrid pagaba

aos 6.500 xornal®iros que contrata cun creto

extraordi-nario do Goberno era de 6 reais diarios.

A elocuencia desta Circular na que os nenos

maio-res de dez anos teñen cabida nas obras promovidas polo

Concello, é dicir, financiadas cos fondos Municipais

con ingresos procedentes dos petos das capas populares

(impostos indirectos que gravan os artigos de "...comer,

beber e arder..") vai permitir que a burguesía

especula-dora utilice en beneficio propio a desgracia de miles de

cidadans ao incorporar de xeito controlado polas Xuntas

Municipais de Beneficiencia, man de obra barata que

re-cibirá o imprescindible para que se "... poidan axenciar

o mantemento persoal...", é dicir, a reproducción da

forza de traballo ao tempo que fará descender as

deman-demandas salariais dos traballadores ocupados. Sen

(65)

precio do pan en 1854 oscila entre 5 e 10 cuartos a peza

de 2 libras, co que quere dicir que apenas ganaban para

comer pan.

Pero ao tempo que amortigua a conflictividade

so-cial latente e desactiva os movimentos sociais,

sindi-cais e políticos en cermes ("... frente ao socialismo,

Beneficiencia...") a burguesía local dirixida polo

Al-calde Juan Flórez, vai elaborar unha proposta urbana que

lle permitirá apropiarse a baixo precio de perto de 6

hectáreas de chan no Areal do Orzán co obxeto de "...dar

traballo á pobreza útil...". ^

A operación consistía nun pensamento "... que non

é de agora...", xa que "... varios comerciantes e

artis-tas do Pobo (...) que oficial e extraoficialmente

soli-citaran permiso para edificar nese lugar..." que

resul-taba idóneo especialmente para establecer almacéns de

e-fectos e x^neros de comercio e obradoiros, polo que

I^^i1 ^

,

. ,

.,

... unha das obras que propoño é o desmonte,

(66)

todo o frente dos almacéns do Areal do Orzán para que os

veciños que o desexen poidan edificar nese sitio

forman-do unha rúa espaciosa aumentanforman-do e fermoseanforman-do a

poboa-cibn, todo baixo o proxecto e planos que adxunto, teño a

honra de acompañar...".

M O DE LO TEORICO 1853

A

R

E

A

L

0 R Z A N

A P 0 5 T E R I 0 R

10

11

12

13

14

15

16

17

1^

19

20

R U A D 0 S 0 C 0 R R 0

21

22

23

24

ESCALA a l:lA

Este proxecto e planos, dos que non chegamos a

lo-caliZar a súa documentación, estaría a bon seguro

redac-^, tado polo entón arquitecto municipal José María Noya e a ,

tenor do expresado na mesma sesión polo propio Juan

(67)

Conce-llo, consistía nunha rúa central de 13 varas de ancho

(10,86 metros) na que se apoiarían un t tal de 25

sola-res.

_M:^LECON .+

RUA 00 SOCORRO RUA POSTERIOR / CONSTRUIR

SECCION

^

7 YARAS ( S, 6:.m^

Q

AREAL

ESCALA^ 1^250

Os solares previstos tiñan un frente de 8,75 varas

(7,30 metros) e un fondo de 24 varas (20,00 metros)

al-canzando cada solar uns 146,00 m2 de superficie, podendo

con estas dimensibns, construírse 25 edificios baixo 0

deseño que regula o Concello para almacén ou finca

habi-table a vont^.de do que o pida.

`^ É dicir, un auténtico precedente dun "polígono

de-ci^monónico" no que o coste das obras de urbanización

(68)

I

coa pavimentacibn da rúa coa correspondente acera de 2

varas da ancho "... con pedra da máis dura do monte dos

chaos atendendo a que por ela non debe marchar a

carre-tería, pois s6 servirá para o paso das persoas, xunto

coa construcción dunha cloaca xeral para o desaugue e

saída das inmundicias...") alcanzaban os 74.516 reais.

Este:custe sería pagado polos que .solicitasen

construír as edificacibns e co que se abonaría á"pobre-..,, , .

(69)

pre-ciso para a súa subsistencia..." e que executaría un

traballo que o Gobernador entendía "... de pouca impor-.,

tancia... .

O"Prego de Condicibns" era un documento que

acom-pañaba ao proxecto e regulaba o alcance das obras de

ur-banización, a súa financiacibn, as ordenanzas de

edifi-cación, a tramitación dos expedientes de obra, os prazos

de execución, as obras preferentes e a tramitación de

solicitudes para adquisición de solares.

Unha primeira condicibn que concretaba a obriga da

entrega polos peticionarios de 3.000 reais/solar no acto

de solicitude da licencia para edificar concret^ndose o

DESTINO EXCLUSIVO deses ingresos nas obras de

urbaniza-ción (desmonte, explanaurbaniza-ción e traslacibn de terras,

construcción de cloaca xeral para o desaugue e do muro

de sostemento do malecón contra o mar deixando, entre o

mur.o^e a traseira dos novos.edificios, unha rúa de 7 va-I

ras (5,85,metros).

(70)

ECO-NOMICOS ou de financiación da obra a partir dun SISTEMA

DE COOPERACION entre o Concello e particulares polo que

o Concello asumía a direccibn facultativa das obras de

urbanización "... co obxecto de asegurar a uniformidade

e perfección da mesma...", en tanto que a financiación

correria a cargo dos particulares que resultasen

adxudi-catarios entre os que o Concello nomeaba un DEPOSITARIO

ADMINISTRADOR para o cobro e pago dos gastos.

Unha terceira condición era unhas auténticas

ORDE-NANZAS DE EDIFICACIONS que regulan ALTURAS, MATERIAIS A

UTILIZAR, ETC..., ao tempó que concretaba que os

edifi-cios suxeitaranse ás liñas que se designen e á orde e

arquitectura expresadas no plano número 2 esixindo que o

corpo baixo tería 19 cuartas e o primeiro piso 15

cuar-tas, ao tempo que os dinteis fosen circulares nas portas

e luces do corpo baixo, sendo rasgadas as ventás do

se-gundo piso.^ ^

'Introducianse ademais normas de carácter

(71)

redacten as Ordenanzas Municipais de 1854) obrigando a

que as edificacibns se constrúan con zócalo, pilastras,

impostas, cornixas e xambas de cantería (artigo 69 das

O.M. de 1854), e que os antepeitos das ventás rasgadas

do primeiro piso sexan de ferro (artigo 78 das O.M. de

1854). Obligaba, asemade, a construír un "SOTABANCO"

so-bre a cornixa para ocultar as tellas e a recoller as

au-gas pluviais do tellado e conducilas á cloaca xeral.

Asemade se daba un prazo para iniciar as obras nun

máximo de tempo de seis meses a partir do momento en que

se dou a licencia de construcción, requisito éste que se

tramitara presentando o interesado ao Concello "... un

-deseño da distribucibn e colocación das portas e luces

con suxeicibn no xeral ás bases da condición terceira.."

Rematado o prazo, e requerido polo Concello de non

cumprilo o adxudicatario, perdería todo dereito ao

per-miso^para edificar, así como o reembolso das cantidades

^ que tivera entregado, que se invistiría no beneficio da

(72)

A Sexta condición plantexaba unhas prioridades ^

hora de proceder á adxudicacibn dos solares preferindo

aqueles que "... pretendan construír fábricas polos

be-neficios que delas poda reportar ao vecindario...".

A Séptima e derradeira, referíase ao xeito de

tra-mitación das solicitudes para a adquisicibn dos solares

polo que se abria un prazo de 20 dias desde a

publica-ción no Boletín Oficial da Provincia, debendo reseñar o

número de solares que pidan e o obxeto a que pretenden

destinalos.

O acordo foi publicado no Boletín Oficial da

Pro-vincia de 11 de mario de 1853.

^í^Í^í^Ci©^ ^ñ'1^^.^í^.^:^•

.

... .. .._;

^

' ^

'^ ^

^ f:c, ^u co^^5 'c'u i^ .+ci^ ^I^, s ^;iie ^u^t^^n cor+^trr,irlos cu r^ Ayrrn^nmicnlo con,^iluci+^naf de la Corr,iiR. ^

[] l.iu u^J^'ri Cu^^c:,ri ir :^ ,^la ^^cr^lc^ri^ ^ ^^r,l^rar3e. ^r

. . ^ . ^ . t . r u ^ ^ ^, . ^ . . . ^ . . . . .

nwF^n+lo el ^Apur.l^mi,^utú acu^:ir' Iwt' toJus lo9'r:i^'Ji++^ é ^u cúr,c:iciunegr b^ju I,^o cu;rl^:g"e^:: có^ic^^^le ^'I l^crm+^ó, ^y. (.^re^^ , ^.

olr,nce ^I ali^.iu Jc I;^ ini,cria ,.^-i,lic^ +ie r^l^ c,^t,it.,l, l^a,^,rc-. lu^'^o ^q. I^rol^lna +1rí^lró J^I ^^•^n^irio ^^le ^ri+^lc, +li:^^, cu+ii

^ Aueltn u f^eio ^^ lubr,mei^1^tcrrúsu9 "Ir+ m t^rc^^+^ n,^,.^. `^11^9 ^ p'u'eJ:r, Jr^Je lo in^ ^rQ ^li^i ^ J`enr^,i^^i;^ 1^

s^^ e6^r^n^, (t^^l^tiu, uGci; I lii,^

^f^t o i . .. o,.rce p' uiiiu9; tcspun+Jic^i^tu ..u y I 4,rrcí;:,mrrit^ 1uy, s

^n.^poria de`_di^^z ;^i^,^a, IiaLilre (^nrn cl :iat^uj^^;^ I^^rn ^^ú^^ cor1; rre que nec^;sitrn, In cl:^be Je,edilicio que hut,i^^s^ri^ J^l^rrúii

cl jurnal''yuc re^peclivuitur^té san^'n puc,l^n^ „+I,juirir lu I,fc^i'6; `CUnBtcutr;, ^.'e^, ot^j•^to^ e yúc (^icn^e» ^fccfiCcirlú.. ^ ^,

A su sub^islencia. l.lcvaao cio csté iutí^r^^s„+^le I^r,^t^ó,itii;^c^iié^ -Qbtrr,Wwc^ue s^^a csie NTiru_r permi^u ^1^ben eomeler ^eo

contriF^úye aric'mn^ o{ er^^nclre y lirrm+,^ure',le csta l+„t,1a'ci^tY^^ gÚídá S_(t Curpure^cit^rl^.fAu.liicip^^ et djs,'ñ.^,^dtl 4^l^^licío:Q; ha d^'tc^rmiooJ,,, cur^ le _ahcub;iciuu ,I^ I^r. _l:+^l,rr^+a.lu^^Je ^^Ib ' nqúca.9d':.refiet>i.:arsiFnauJu• la. Jistrit^u^iariE',^e: ^uce$ yud

^ro^iiic^iar' prrmitir lo e^litli:ariun ^e I'ol;rii+,^; c:^9^9'; tull^%^i'a,'^^I^; cuavenga t+^celr. pera yug^, NueJo: aprutJyrea d,^lictar^e; In.;rr. rlnacenes. ú olr^s ft^:c^s c'r^ c( d tiu Íl+^mn,S^n .l,rrr,;,l Jrl^l^ii^rn; .• tnd que ee rstimd urr^^plada ^I l^ueu otr^alo, euriltni^ ^^ ur,i furmr,ndo r^r,a lir,c^ i,^r,^l^la: á^ la,dC lif.:,múros /lUt' C1^rf8A^ i 0^. ^l^!lQ.. • : .:'.^> 2.:.^~i ^ :^_.. . - : .. : ^. :ti•::.,C's.1! •i:,'^ ri,^

r:orrulcs cic I;,s c,,^u^ de Í^s crrll^^e •1t1 Urt.^n ^y C+,rJ^!,^tia'; ^y^' f^. :: Lo'.yiie"por. acuerdo del muT llustre.Ayunlomiyi,to. 9Q^an r^ha^f^s ^í1tn1[n^c^n^a.e^islr^^t^:h. c.u Jiclr^ lu^ur, . cuu. uria c^ll^.i,^. tia eE pfihlico pare ^u ronocimic^+to y fiuc;^, in4pçiun^:!U9,^„l;r termc^clta. Je un^e.^tt^^ce v.c^^ta ,1,^ a^^clri,, If^ia l^nKA rsf^ di^i+liJ^^ 6á.9 Je^íio' d^ 1853.^Frisucieco;^l^iui;mu^lti;t^rcrctaric

^ ^ ^^ r ^ . ^ ^;'4 v^rae d^ erti;hó^Y de ''1 a ^ ;,^ '^ ^ . , ,. .

cn '^,6c^ar^. pe e ediC^íoe. de ^ . , - ^, • ;:^,, , ^ .^;^ ,^..,,;,; . ^ í; ^., , ^ .tnoludo ricí^ner^ 17^.^ ^ ,

(73)

V.II.1B AS EDIFICACIONS: AS INDUSTRIAS.

Imos proceder a continuación a pasar a salientar

toda unha serie de expedientes de edificacibns

promovi-dos nos solares do Areal do Orzán, na Rúa do Socorro.

De entrada, salientar que o proceso de

cons-trucción iníciase en abril de 1853, un mes despois de

publicado o anuncio no B.O.P., cando se conceden as dúas

primeiras licencias nas sesiáns dos días 14 e 25.

Pos-,teriormente construiráse as Fábricas de Gas, de Fariñas,

etc..., das que imos facer a seguinte relación:

1853: A PRIMEIRA LICENCIA: DE ALMACEN A ASILO

A SEGUNDA LICENCIA: DE ALMACEN A CARCERE

1855: A FABRICA DE GAS

1856: A FABRICA DE FARIrvAS

1859: A FABRICA DE SERRA E PUNTAS DE J. CERVIGON

1862: A FABRICA DE PAN ROLLAND

1864: A FABRICA DE SERRAR E LABRAR MADEIRAS, MOLDURAS...

(74)

1886: 0 CUARTEL DE CABALEIRIA

1889: A FABRiCA DE CHOCOLATE E PASTAS

DATA DE LICENCIA^

E

DESTINOS

F u A

^ ^;, ^Ou i SO

L 1 ^ ^

F^ C i L A L Í/ A^1 l A

^Que tipo de industrias se instalan no Areal do

Orzán?.

Inicialmente son de DOUS TIPOS: DE ALIMENTACION e

de MATERIAIS OU ELEMENTOS PARA A CONSTRUCCION.

1UG n

(75)

1.- En primeiro lugar, son de salientar as INDUSTRIAS

ligadas a ALIMENTACIONS: Fábrica de Fariña,

Fábri-ca de Pan Rolland, FábriFábri-ca de CHOCOLATE E PASTAS.

0 negocio da producción de alimentos, e

concreta-mente o negocio do pan como consecuencia da

deman-da de alimentos pola crecente poboación, é un

fei-to. Ademais que non hai que esquecer que o ser A

Coruña porto de saída e chegada de barcos con

des-tino ás Américas, faría posible o servir de

abas-tecemento dos buques que atracaban no porto.

2.- En segundo lugar INDUSTRIAS ligadas á construcción

DE EDIFICIOS (Fábrica de Marcos e Molduras "La

Progresiva", Fábrica de Serra e Puntas "J.

Cervi-gón", Fábrica-Almacén de mobles de J. Pola), o que

implica un mercado cunha demanda de EBANISTERIA e

CARPINTERIA (PORTAS, VENTAS, GALERIAS, MOLDURAS DE

MADEIRA para os PORTAIS, SALONS, GABINETES, ETC..)

dos edificios, así como o MOBILIARIO da vivenda

(76)

Sen embargo o fracaso de "INDUSTRIALIZACION" na

cidade é ben patente na conversión, aos poucos

a-nos, de varios establecementos INDUSTRIAIS en

ES-TABLEC^ir^NTOS DE BENEFICIENCIA ou CUARTEIS.

^_^f^ I

l^^ I

CAwIJw c^.woe

L

^^ ^70 I^0

1 ^ L

^ S L' A l,A ^. ^A/ICA

Por último unha cuestión a salientar é o tamaño

das novas parcelas, ningún destes expedientes recolle o

solar-tipo (7,30 metros de frente e 20,00 metros de

fon-do) o que nos indica que o proceso de subastas e

(77)

adqui-rintes que compraron cada un de^es varios dos solares:

Así o almacén da primeira licencia ten 80 pés de frente

(uns 23,00 metros), o da segunda licencia ten 235 pés

(66,00 metros), a Fábrica de Gas alcanza 150 pés (42,00

metros) a Fabrica de Fariñas alcanza 215 pés (60,00

me-tros) e a Fábrica de Mobles de Cervigbn alcanza os 78,00

metros.

(78)

frente da acera esquerda, a que ten a parte posterior ao

areal. Polo tanto un tamaño de parcela de grandes

di-mensiones do parcelario da cidade existente, cuias mazás

son, en moitos casos, de menores dimensións que unha

Figure

table a vont^.de do que o pida.

table a

vont^.de do que o pida. p.67

Referencias

Actualización...