EPIGRAFÍA MEDIEVAL DE HAUT POITOU:
CATÁLOGO DE LAS INSCRIPCIONES DE LA
CATEDRAL DE SAN PEDRO DE POITIERS
M
edievalepigrafisH
autp
oitou: C
atalogofregistrationoftHe CatHedralofs
anp
edrodep
oitiersGermaine Velvet Hein
HUM-165
Biblid: [1575-3840] 11-12 (2009-2010), 215-226.
Resumen: El propósito de este artículo es de realizar una lista de todas las inscripciones de la catdreal de Poitiers. La importancia de efectuar un catálogo es de facilitar a los investigadores los textos lapidarios que se pueden localizar y las inscripciones que solo existen en los escritos de autores que las han examinado pero que hoy han desaparecido. En total tenemos nueve inscripciones: siete que hoy han desaparecido, y dos que aún se conservan.
Palabras clave: Epigrafía. Cultura material. Iglesia. Catálogo inscripciones. Lápidas. Vida cotidiana.
Abstract: The purpose of this study is to make a list of all the inscriptions in the Cathedral of Poitiers. The importance of a catalogue is to inform the researchers what lapidary inscriptions can be located and the texts that only exist in writings from earlier authors who have seen these inscriptions in the cathedral. In total we have nine inscriptions: in which seven disappeared and two are still conserved.
Key words: Epigraphy. Material culture. Church. Catalog entries. Tombstones. Everyday life.
i
ntroduCCiónEn Poitiers, se encuentra el “Centre des Etudes Supériors de la Civilisacion Médiéval”l donde se halla el “Corpus des inscriptions de la France médiévale” (C.I.F.M) con 23 volúmenes publicados. Los dos primeros tomos están dedicados a Poitiers y la Vienne hasta el siglo XIII.
Para realizar este estudio, revisamos las fichas de la C.I.F.M., la bibliografía y los trabajos hecho por los eruditos del siglo XVII-XX publicados por sociedades científicas
como la “Société des antiquaires de l’Ouest” (que aún existe). Las bases de datos del
patrimonio del ministerio de cultura y otras publicaciones; y por último, la verificación
in situ de las inscripciones referidas. También se incorpora las inscripciones inéditas. A falta de datación en una inscripción, utilizamos la tipología de la letra inscrita como medio diferenciador, comparando con otras inscripciones conocidas y estudiadas
o sea la datación paleográfica1. El inventario comienza por orden cronológico y se incorporara toda la información posible sobre cada inscripción.
La epigrafía medieval aporta al historiador una importante fuente documental histórica. La inscripción en el medievo era un medio de transmitir un mensaje a su propia sociedad como a la posteridad. En general, es un elemento de comunicación social que sirve a transmitir unas ideas concretas destinadas a ser vistas o leídas. En la época medieval, la mayoría de ellas conciernen el mundo funerario. Los textos
podían ser situados en los edificios (iglesia, castillo, casa...), en muebles de interior
(fuente bautismal, tumba...) o en objetos mobiliarios diversos (cáliz, reliquiario, reloj, cruz, cuchillo...).
En este artículo detallamos todos los textos lapidarios de la catedral de San Pedro de Poitiers en los siglos mencionados anteriormente. Un gran número de inscripciones han desaparecido a causa de los accidentes, las guerras (como la de religión o de la revolución), e incluso han servido como material de reutilización en la construcción (como se puede observar en algunos lugares de la ciudad).
l
asinsCripCionesdelaCatedralLa catedral fue construida a finales del siglo XII, se atribuye su financiación a
Enrique II y Leonor de Aquitania y es de estilo gótico angevino. Todos los textos son en latín.
1 Cécile Treffort, profesora de la Universidad de Poitiers y responsable del equipo: «Epigraphie, culture écrite, mémoire et communication» añade que para datar una inscripcion “l’historien peut tout d’abord se fonder sur les indications portées par le texte lui –même (année de l’incarnation, règne ou
pontificat, indiction…). Il doit également s’appuyer sur des critères externes: formes des lettres, mise
en page du texte ou même formulaire utilisé. En prenant soin de toujours distinguer la fabrication du support, la redaction du texte et la réalisation matérielle de l’inscription, le chercheur peut alors mettre en valeur la dynamique de création épigraphique, y compris celle qui conduit à la production de faux » Cécile Treffort Paroles inscrites: Paroles inscrites - A la découverte des sources épigraphiques latines du Moyen Age (VIIIe-XIIIe siècle). Ed. Bréal. Rosny-sous-Bois, 2008. En Favreau, R. Debais V. et Treffort C. «L’ evolution de l’ecriture épigraphique en France au moyen âge et ses enjeux historiques. Bibliothèque de l’Ecole des Chartes. 2007: pag 18-19, informan que los cambios de la escritura épigrafica a partir del
siglo XIII «reposent à la fois sur une évolution lente et profonde des formes, entamée dès les XIIe siècle
avec le développement de l’onciale, et sur une série d’événements qui finiront par changer, à la fin du XVe siècle, le paysage épigraphique… A partir du XIIIe-XV se puede observar la escritura gótica, como en la escritura de los libros y una uniformidad de la grafia, abandonando las formas complejas y adornadas
Solo hemos encontrado dos inscripciones: Simón de Cramard (en dos partes) y situados en ambos lados del coro y una lápida que se encuentra en el lado derecho del coro (comienzo del transepto). De las otras inscripciones solo nos quedan los trabajos señalados por los estudiosos de antaño.
1) Conmemoratorio de Arnaud d’Aux (1319)
Obispo de Poitiers de 1307-1317, nativo de Condom, yace en la iglesia de San Pedro de Romané en la diócesis de Condom, muerto en Avignon el 12 septiembre de 1317.
ARNALDVS MERVIT PICTAVIS PONTIFICARI, ET TANDEM VOLVIT DEVS IPSVM2 CARDINALARI,
QVI RERUM CONPOS, PRVDENS MULTV3 PERBIBETVR,
FORTIVS INDE NEPOS PICTAVIS PRAESVI. HABETVR, ANNO MILLENO TER C DENOQVE NOVENO
OBVIA VENIT ET MORS, FESTO BARTHOLOMARI4.
Según Dreux-Duradier, la inscripción se encontraba cerca del portón del coro, que la cubría a medias. Broconat situaba la inscripción en la iglesia de Santa Radegunda y describe que la inscripción fue grabada en cobre.
Bibliografía:
Auber (abbé): Histoire de la cathédrale de Poitiers, MSAO5 XVII, 1849: 79.
Besly, J.: Evesques de Poitiers, avec les preuves, par Me Jean Besly, conseiller et advocat du Roy honoraire, au siège royal de Fontenay-le-Comte. Paris: G. Alliot, 1647.
Broconat, J. Le cardinal Arnaud d’Aux, Bulletin Société de Archéologie du Gers VIII, 1907, pág: 136.
La Roumieu, Revue de l’Agenais XXXV. 1908: pág: 71
Dreux-Duradier: Histoire Literaire du Poitou. Genève: Slatkine Reprints, 1969 Duchesne, F: Histoire de tous les cardinaux françois de naissance. BNF. 1660: pág: 380. Fichas C.I.F.M.
Frizon, Gallia Purpurata. 1638 : pág. 282
Thibadeau: Notes, recherches d’explorations archaéologiques sur le Poitou, son histoire, ses monuments. Ms 586, T.II 1842: págs : 98-100
2) Pierre Raymond d’Aux (1336)
PETRVS RAYMUNDI FUIENS A LIMITE MVNDI NENTE SVA SANVS, PICTAVIS QVIPIPE DECANVS, HIC IN HONORE PIE FECIT HOC ALTARE MARIE, SIT TIBI RECTA VIA PARADISI VIRGO MARIA,
2 Dreux-Duradier: illum
3 CIFM: imultum
4 Traducción de Besly, pg 165
ANNO MILLENO TER CENTVM. TER DVODENO, MAVRICII FESTO SANCTI, LECTOR MEMOR ESTO SIC ILLVSTRATVM FVIT HOC ALTARE SACRATVM6.
Bibliografía:
Auber (abbé): Histoire de la cathédrale de Poitiers, MSAO XVII. 1849: pág:. 84 Besly, J.: Evesques de Poitiers, avec les preuves, par Me Jean Besly, conseiller et advocat du Roy honoraire, au siège royal de Fontenay-le-Comte. Paris: G. Alliot, 1647: págs: 175-176
Fichas C.I.F.M.
Fonteneau (dom): Inscriptions et monuments. Ms 547, fol. 327. Gallia Cristiana II; col. 1217
Thibadeau: Notes, recherches d’explorations archaeologiques sur le Poitou, son histoire, ses monuments. Ms 586, T.II 1842: 119
3) Epitafio de Guillaume d’Aux (1337)
Hermano de Fort y de Pierre Raymond.
ISTIVS ECCLESIE SUCCENTOR G. FVIT ISTE,
CVIVS FONS VENIAE MISERERE PRECOR BONE CHRISTE, ECCE TRIVM FRATRVM PICTVRAS, ECCE SENATVM, DEPRECOR HOS PONE DEVS IN CAELI REGIONE ANNO MILLENO TER CENTVM TERQVE NOVENO MORS SVA NEMPE DIE FESTVM FVIT ANTE MATHIE7.
Bibliografía:
Auber (abbé): Histoire de la cathédrale de Poitiers, MSAO XVII. 1849: pág.: 83 Besly, J.: Evesques de Poitiers, avec les preuves, par Me Jean Besly, conseiller et advocat du Roy honoraire, au siège royal de Fontenay-le-Comte. Paris: G. Alliot, 1647: págs:175-176
4) Inscripción de Fort d’Aux (1356)
Sobrino de Arnaud d’Aux y obispo de Poitiers en 1320-1357. Falleció el 8 agosto de 1357.
Longuemar describe que la inscripción se hallaba en un pilar del coro, debajo de
una figura de prelado pintado en un palco que ha sido demolido y que en este lugar
aparentemente se encontraba una capilla.
ECCE FIGVRATVS EST FORTIVS ISTE VOCATVS PRAESVL PICTAVIS SANCTAE FIDEI BONA CLAVIS EST FVLGENS STELLA, PER QVEM FVIT ISTA CAPELLA
6 Ficha C.I.F.M.
HIC BENE FVNDATA, CVM REDITIBVS SITVATA, ANNO MILENO TER CENTVM TER DVODENO.
PINGITVR, EFFICITVE PRAESENS OPVS, ATQVE POLITVR8.
Bibliografía:
Auber (abbé): Histoire de la cathédrale de Poitiers, MSAO XVII. 1849: pág:. 84 Besly, J.: Evesques de Poitiers, avec les preuves, par Me Jean Besly, conseiller et advocat du Roy honoraire, au siège royal de Fontenay-le-Comte. Paris: G. Alliot, 1647: págs:175
De Longuemar, A.: Epigraphie du Haut-Poitou. MSAO. 1863: pág: 226
Dreux-Duradier: Histoire Literaire du Poitou. Genève: Slatkine Reprints, 1969: pág: 20. Fonteneau (dom): Inscriptions et monuments. Ms 547, fol. 327.
5) Epitafío Aymeric de Mons (1370)
Obispo de Poitiers en 1362-1370
Dreux-Duradier añade que su tumba ha sido desplazada pero que todavía se podía
leer este epitafio. Esta inscripción ya no existe.
HIC JACET
REVERENDVS IN CHRISTO PATER ET DOMINVS, DOMINVS AYMERICVS DE MONTIBVS.
EPISCOPVS PICTAVIENSIS, NOBILITER NATVS, VTRIVSQVE JVRIS DOCTOR EGREGIVS, QVI FVIT DICTI EPISCOPATVS PER OCTO ANNOS ET MENSES TRES...
FVNDATOR HUJUS CAPITVLI, ET OBIIT XVII DIE MENSIS MARTII, ANNO.DOMINI 1370, OREMVS DEVM PRO EO. AMEN9.
8 Ficha C.I.F.M.
Bibliografía:
Adhémar, J. et Dordor, G.: Les tombeaux de la collection Gaignières. Dessins d’archaeologie du XVIIe siècle, TI, Gazzette des Beaux Arts. 1974: pág: 152.
Dreux-Duradier: Histoire Literaire du Poitou. Genève: Slatkine Reprints, 1969: págs: 20-21.
Gallia Cristiana II. Col. 1190.
De Longuemar, A.: Epigraphie du Haut-Poitou. MSAO. 1863: pág: 227.
Thibadeau: Notes, recherches d’explorations archaeologiques sur le Poitou, son histoire, ses monuments. Ms 586, T.II 1842: 120.
6) Epitafío Bertrand de Maumont (1385)
Obispo de Poitiers, muerto en 1385. “Yace en la capilla de San Andrés en el crucero de la iglesia del lado izquierdo, bajo una tumba de piedra blanca”10.
Dreux-Duradier explica que murió el 12 de agosto 1385, y que estaba enterrado en la capilla de San Andrés donde se alzaba su tumba de alrededor de dos pies de altura con esta inscripción:
HIC JACET
REVERENDISSIMVS IN CHRISTO PATER ET DOMINVS, DOMINVS BERTRANDVS DE MAVMONT,
EPISCOPVS PICTAVIENSIS, QVI OBIIT ANNO 1385, ORATE DEVM PRO EO11.
Bibliografía:
Adhémar, J. et Dordor, G. Les tombeaux de la collection Gaignières. Dessins d’archaeologie du XVIIe siècle, TI, Gazzette des Beaux Arts. 1974: pág: 163.
Besly, J.: Evesques de Poictiers, avec les preuves, par Me Jean Besly, conseiller et advocat du Roy honoraire, au siège royal de Fontenay-le-Comte. Paris: G. Alliot, 1647: págs: 192.
Dreux-Duradier: Histoire Literaire du Poitou. Genève: Slatkine Reprints, 1969: pág:: 22. Fonteneau (dom): Inscriptions et monuments. Ms 547, fol. 326 et 342.
Gallia Cristiana II. Col. 1194.
Fonteneau (dom): Inscriptions et monuments. Ms 547, fol. 342 verso.
7) Simon de Cramaud (1429)
Esta inscripción ya no existe.
Dreux-Duradier agrega que fue obispo de Poitiers, cardenal, muerto en 1429 y que fue enterrado en el coro de la catedral San Pedro. Antaño, se observaba una
tumba magnífica en mármol con su estatua hecha de alabastro en que solo resta un
cuadro. Dom Fonteaneau señala su ubicación “debajo de una arcada que cierra la clausura del coro, a la izquierda...” con la inscripción de
SIMO DE CRAMADO CARDINALIS EPISCOPVS PICATAVIENSIS OBIIT 1426
“y debajo un texto en letras góticas sobre una piedra pintada en negro. Este color y los carácteres borrados en algunos lugares permiten apenas descifrar.”
SIMON S.R.E ET SANCTI LAVRENT6II IN LVCINA PRESBYTER CARDINALIS,
ET EPSICOPVS PICTAVIENSIS JACET IN HOC SEPVLCHRO; CVJVS IMAGO DE ALABASTRO EST SUPER TVMVLVM MARMOREVM POSITA, ET STATVA CARDINALIS IN PROXIMO PILARI PRAEDICTO SEPVLCHRO CONTIGVO ERECTA. QVI DVM FVIT ROMAE, PROMOTVS AD CARDINALATVM, ERAT ARCHIEPISCOPVS REMENSIS, ET PRO SVSTENTATIONES SVI STATVS FVIT SIBI DATVS EPISCOPATVS PICTAVIENSIS, CVJVS ESTIAM ANTE PER MVLTOS ANNOS FVERAT EPISCOPVS;ET FVNDAVIT IN ISTA ECCLESIA UNAM PRAEBENDAM CVM GROSSO QVADRAGINTA LIBRARVM, PRO NUTRIMENTO VNIVS MAGISTRI ET SEX PVERORVM IN MVSICA INSTRVENDORVM AD FACIENDVM DIVINVM SERVITIVM.
(Traducción de Auber)
Adhémar, J. et Dordor, G.: Les tombeaux de la collection Gaignières. Dessins d’archaeologie du XVIIe siècle, TI, Gazzette des Beaux Arts. 1974: pág: 191.
En Besly (autor del siglo XVII) y probablemente ha observado la inscripción en mejor estado12:
Bibliografía:
Auber (abbé): Histoire de la cathédrale de Poitiers, MSAO XVII. 1849: pág: 196. MSAO 1840: pág: 368
Besly, J.: Evesques de Poitiers, avec les preuves, par Me Jean Besly, conseiller et advocat du Roy honoraire, au siège royal de Fontenay-le-Comte. Paris: G. Alliot, 1647: págs:192
De Longuemar, A.: Epigraphie du Haut-Poitou. MSAO. 1863: pág: 231
Dreux-Duradier: Histoire Literaire du Poitou. Genève: Slatkine Reprints, 1969: págs: 434-435
Fonteneau (dom): Inscriptions et monuments. Ms 547, fol. 328 et 331 Gallia Cristiana II. Col. 1196 et 1198
8) Inscripción de Simon de Cramaud (1405)
Otra inscripción de Simon de Cramaud dividida en dos partes, preservada en la catedral. Debido a su altura, no se ha podido mesurar las inscripciones. Sin embargo, el estado de su conservación es excelente.
Primera parte:
REVERRENDUS PATER DOMINUS SIMO DE CRAMAUDO LOCO QUODAM JUXTA RUPPEM-CAVARDI LEMOVINCENSIS DIOS-CESIS OLIM EPISCOPUS PICTAVIENSIS NUNC AUTEM
PATRIAR-CHA ALEXANDRINUS ET PERPETUUS ADMINISTRATOR ECCLESIECARCAS--SONENSIS FECIT IN ISTO CHORO PIERI TUMULUM SUUM DE MARMORE ET ALABAUSTRO IN QUO SEPELERI DISPOSUIT ET REDDITUS BONOS ANNUA-TIM SOLVENDOS CUM DECIMIS SPECIFICATOS IN BULLIS PAPE ET
LITTERIS DECANI ET CAPITULI SUPER HOC CONFECTIS DEDIT ECCLESIE PICTAVENSI MEDIANTIBUS QIBUS UNUS MAGISTER MUSICUS
ET SEX PURI IN ARTE MUSICA PER MAGISTRUM INSTRUENDI DEBENT PERFETUO RECIPERE PRO SUSTENTATIONE IPSORUM UNAM PRAEBENDAM
Segunda Parte
IN FINE ORATIONEM DEUS QUI INTER APOSTOLICOS SACERDOTES PRO ANIMA DOMINI PRAEDICTI. HAEC AUTEM FACTA FUERUNT ANNO DOMINO MILLESIMO QUADRINGENTESIMO QUINTO13.
Foto realizado por Vincent Debiais
9) Lápida funeraria-inscripción sin identificar.
Esta lápida se ubica, del lado derecho, antes de llegar al transepto y que se encuentra debajo de donde comienza el portón. Las letras presentan un grafío gótico; inscripción ilegible.
Dimensión: Longitud 53 cm, ancho de 21 cm. Conservación en mal estado.
Situación de las inscripciones existentes
O E
Plan del siglo XVIII. Catedral de San Pedro de Poitiers, Médiathéque François-Miterrand Amarillo: primera inscripción de Cramaud. Violeta: segunda inscripcion de Cramaud y rojo:
fragmento funerario no identificado.
Nos imaginamos que existian más textos lapidarios pero hasta ahora no se ha encontrado ninguna indicación ni informacion pertinente en otros escritos. Tenemos en total nueve inscripciones. Siete textos, hoy desaparecidos y dos existentes. Una de ellas, que esta dividida en dos partes pertenece a Simon de Cramaud, obispo de
Poitiers y la otra aún sin identificar.
Podemos observar que todas las inscripciones señaladas pertenecen a clérigos de Poitiers, En cambio, en otras iglesias hemos localizado textos lapidarios que adémas de clérigos, de gente adinerada de la ciudad, de médicos, de caballeros. Sin embargo no es sorprendente que la mayoría de las inscripciones sean de obispos ya que la catedral de Poitiers fue un importante centro de una diocésis que ejerció sobre un vasto territorio, además de ser sede del obispado14.