• No se han encontrado resultados

Instrumentos Musicais Populares Galegos

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Instrumentos Musicais Populares Galegos"

Copied!
55
0
0

Texto completo

(1)
(2)

DISCO 1 DISCO 1 Presentación: Presentación: "Danza de Palillos" "Danza de Palillos"

-Nº 380 de Cancioneiro de Castro Sampedro. -Nº 380 de Cancioneiro de Castro Sampedro. (Arranxos: Anxo L. García Pintos).

(Arranxos: Anxo L. García Pintos). -Pitos en Re, tamboril e pandeiro. -Pitos en Re, tamboril e pandeiro. Características do Pito:

Características do Pito: "A"A CabalCabaleira"eira"..

-Xavier Fariña (Arranxos: Carlos Núñez) -Xavier Fariña (Arranxos: Carlos Núñez) -Pitos en Re.

-Pitos en Re.

Tonadiña de Bergantiños. Tonadiña de Bergantiños.

-Popular (Arranxos: Roxelio de Leonardo

-Popular (Arranxos: Roxelio de Leonardo Bouzal).Bouzal). Organistrum, Zanfona en Sol, Cromorno.

Organistrum, Zanfona en Sol, Cromorno. Características de Zanfona:

Características de Zanfona: "Lembranzas""Lembranzas"

-Antón Corral -Antón Corral

-Zanfona en Sol, Pito en Re, Requinta en Sol, -Zanfona en Sol, Pito en Re, Requinta en Sol, Tarrañolas, Pandeiro.

Tarrañolas, Pandeiro.

"Alborada da Lanzada" "Alborada da Lanzada"..

-Os Campaneiros (Arranxos: Enrique Otero). -Os Campaneiros (Arranxos: Enrique Otero). -Banda de Gaitas en Si, Percusión.

-Banda de Gaitas en Si, Percusión. Características da Requinta:

Características da Requinta:"Pasodoble de Lalín""Pasodoble de Lalín"..

Popular. Popular.

Requintas en Sol, Gaita en Do, Tamboril, Bombo. Requintas en Sol, Gaita en Do, Tamboril, Bombo. Características da gaita:

Características da gaita: "Heicho de dar "Heicho de dar queridiña"queridiña".. -Gaiteiros de Soutelo de Montes.

-Gaiteiros de Soutelo de Montes.

-Gaitas en Do, Pandeireta, Tamboril, Bombo. -Gaitas en Do, Pandeireta, Tamboril, Bombo.

"Muiñeira do Morrazo" "Muiñeira do Morrazo"..

-Nº308 do Cancioneiro de Casto Sampedro. -Nº308 do Cancioneiro de Casto Sampedro. (Arr.:M

(Arr.:MªXosé López e Xosé ªXosé López e Xosé M. Fernández)M. Fernández)

-Zanfonas en Sol, Pitos en Re, Requintas en Sol, Gaitas en Re, -Zanfonas en Sol, Pitos en Re, Requintas en Sol, Gaitas en Re, Sol e Do, Tam

Sol e Do, Tamboril, Bombo, Banda de gaitas en boril, Bombo, Banda de gaitas en Si, con dúo de Si, con dúo de GaitasGaitas en Mi e percusión.

en Mi e percusión.

"Muiñeira de Coia" "Muiñeira de Coia"..

-Carlos Justo. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Carlos Justo. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Gaitas en

-Gaitas en Do, Acordeón, Culleres, Charrasco, Do, Acordeón, Culleres, Charrasco, TTamboril, Bombo.amboril, Bombo.

"Fandango Muradán" "Fandango Muradán"

-Roxelio de Leonardo Bouza. -Roxelio de Leonardo Bouza. -Banda de Gaitas en Si, Percusión. -Banda de Gaitas en Si, Percusión.

"Fantasía para Gaita e Piano" "Fantasía para Gaita e Piano"

-Ernesto Campos. -Ernesto Campos. -Gaita en Do, Piano -Gaita en Do, Piano

(3)

DISCO 1 DISCO 1 Presentación: Presentación: "Danza de Palillos" "Danza de Palillos"

-Nº 380 de Cancioneiro de Castro Sampedro. -Nº 380 de Cancioneiro de Castro Sampedro. (Arranxos: Anxo L. García Pintos).

(Arranxos: Anxo L. García Pintos). -Pitos en Re, tamboril e pandeiro. -Pitos en Re, tamboril e pandeiro. Características do Pito:

Características do Pito: "A"A CabalCabaleira"eira"..

-Xavier Fariña (Arranxos: Carlos Núñez) -Xavier Fariña (Arranxos: Carlos Núñez) -Pitos en Re.

-Pitos en Re.

Tonadiña de Bergantiños. Tonadiña de Bergantiños.

-Popular (Arranxos: Roxelio de Leonardo

-Popular (Arranxos: Roxelio de Leonardo Bouzal).Bouzal). Organistrum, Zanfona en Sol, Cromorno.

Organistrum, Zanfona en Sol, Cromorno. Características de Zanfona:

Características de Zanfona: "Lembranzas""Lembranzas"

-Antón Corral -Antón Corral

-Zanfona en Sol, Pito en Re, Requinta en Sol, -Zanfona en Sol, Pito en Re, Requinta en Sol, Tarrañolas, Pandeiro.

Tarrañolas, Pandeiro.

"Alborada da Lanzada" "Alborada da Lanzada"..

-Os Campaneiros (Arranxos: Enrique Otero). -Os Campaneiros (Arranxos: Enrique Otero). -Banda de Gaitas en Si, Percusión.

-Banda de Gaitas en Si, Percusión. Características da Requinta:

Características da Requinta:"Pasodoble de Lalín""Pasodoble de Lalín"..

Popular. Popular.

Requintas en Sol, Gaita en Do, Tamboril, Bombo. Requintas en Sol, Gaita en Do, Tamboril, Bombo. Características da gaita:

Características da gaita: "Heicho de dar "Heicho de dar queridiña"queridiña".. -Gaiteiros de Soutelo de Montes.

-Gaiteiros de Soutelo de Montes.

-Gaitas en Do, Pandeireta, Tamboril, Bombo. -Gaitas en Do, Pandeireta, Tamboril, Bombo.

"Muiñeira do Morrazo" "Muiñeira do Morrazo"..

-Nº308 do Cancioneiro de Casto Sampedro. -Nº308 do Cancioneiro de Casto Sampedro. (Arr.:M

(Arr.:MªXosé López e Xosé ªXosé López e Xosé M. Fernández)M. Fernández)

-Zanfonas en Sol, Pitos en Re, Requintas en Sol, Gaitas en Re, -Zanfonas en Sol, Pitos en Re, Requintas en Sol, Gaitas en Re, Sol e Do, Tam

Sol e Do, Tamboril, Bombo, Banda de gaitas en boril, Bombo, Banda de gaitas en Si, con dúo de Si, con dúo de GaitasGaitas en Mi e percusión.

en Mi e percusión.

"Muiñeira de Coia" "Muiñeira de Coia"..

-Carlos Justo. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Carlos Justo. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Gaitas en

-Gaitas en Do, Acordeón, Culleres, Charrasco, Do, Acordeón, Culleres, Charrasco, TTamboril, Bombo.amboril, Bombo.

"Fandango Muradán" "Fandango Muradán"

-Roxelio de Leonardo Bouza. -Roxelio de Leonardo Bouza. -Banda de Gaitas en Si, Percusión. -Banda de Gaitas en Si, Percusión.

"Fantasía para Gaita e Piano" "Fantasía para Gaita e Piano"

-Ernesto Campos. -Ernesto Campos. -Gaita en Do, Piano -Gaita en Do, Piano

(4)

DISCO 2 DISCO 2

"Muiñeira de

"Muiñeira de Pontesampaio"Pontesampaio"

-Cancioneiro de J. Incenga. -Cancioneiro de J. Incenga.

-Interpretada por Ricardo Portela con Gaita en Do brillante, -Interpretada por Ricardo Portela con Gaita en Do brillante, Pandeireta,

Pandeireta, Tamboril, Bombo. Tamboril, Bombo.

"A

"A MarMaruxauxa""

-Recollida de Xesús Castre Pena. O Freixo (As Pontes), -Recollida de Xesús Castre Pena. O Freixo (As Pontes), pola Agrupación Folclórica Investigación Berce de Ferrol pola Agrupación Folclórica Investigación Berce de Ferrol (Arranxos: Grupo Didáctico)

(Arranxos: Grupo Didáctico) -Zanfona en Do, Piano. -Zanfona en Do, Piano.

"A

"A CamCamposposa"a"

-Xosé Romero Suárez (Arranxos: Grupo Didáctico). -Xosé Romero Suárez (Arranxos: Grupo Didáctico). -Pandeiro, Cunchas, Charrasco,

-Pandeiro, Cunchas, Charrasco, TTamboril, Bombo.Gaitas enamboril, Bombo.Gaitas en Si bemol. Si bemol. "Romance de Herveira" "Romance de Herveira" -Antón Corral. -Antón Corral.

-Zanfonas en Sol, Pitos en Re, Requintas en Sol, Cromorno -Zanfonas en Sol, Pitos en Re, Requintas en Sol, Cromorno Pandeiro.

Pandeiro.

"O Forricallo” "O Forricallo”

-Versión orixinal de Adolfo Anta, e versión do

-Versión orixinal de Adolfo Anta, e versión do Ballet GalegoBallet Galego Rei de Viana.

Rei de Viana.

-Banda de Gaitas en

-Banda de Gaitas en Si, Percusión, SintetizadorSi, Percusión, Sintetizador..

"Entre o Millo"

"Entre o Millo" (Muiñeira)(Muiñeira) -Anxo L. Garcia Pintos. -Anxo L. Garcia Pintos.

-Gaitas en Re, Gaitas en Do, Gaita en Sol, Gaita en Fa, -Gaitas en Re, Gaitas en Do, Gaita en Sol, Gaita en Fa, Tamboril, Bombo, Pandeireta.

Tamboril, Bombo, Pandeireta.

"Valse á Bouffard" "Valse á Bouffard"

-Patrick Bouffard. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Patrick Bouffard. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Zanfonas en Do, Pito en

-Zanfonas en Do, Pito en Re, Acordeón.Re, Acordeón.

"Ledicias do Vila Ortegana" "Ledicias do Vila Ortegana"

-Roxelio de Leonardo Bouza. -Roxelio de Leonardo Bouza.

-Gaitas en Si bemol, Tamboril, Bombo. -Gaitas en Si bemol, Tamboril, Bombo.

"Gavota"da Sonata para frauta e baixo continuo". "Gavota"da Sonata para frauta e baixo continuo".

-J.B.Loeillet. -J.B.Loeillet. -Requinta en Sol,

-Requinta en Sol, Espiñeta, Violonchelo.Espiñeta, Violonchelo.

"Himno Galego" "Himno Galego"

-Pascual Veiga -Pascual Veiga -Banda de Gaitas en

-Banda de Gaitas en Si e Mi, Percusión, Sintetizador.Si e Mi, Percusión, Sintetizador.

"Lembrando" "Lembrando"(Vals)(Vals)

-Popular (Arranxos: Xosé Romero Miguens) -Popular (Arranxos: Xosé Romero Miguens) -Banda de Gaitas en Si, Percusión

-Banda de Gaitas en Si, Percusión

"1ª Parte do Allegro ma non Presto

"1ª Parte do Allegro ma non Presto" da Sonata nº6 de "II" da Sonata nº6 de "II Pastor Fido" para frauta de pico e baixo continuo.

Pastor Fido" para frauta de pico e baixo continuo. -Antonio Vivaldi.

-Antonio Vivaldi.

-Pito en Re, Espiñeta, Violonchelo. -Pito en Re, Espiñeta, Violonchelo.

"Affectuoso"

"Affectuoso"da Sonata nº1 de "Il Pastor Fido" para vielle eda Sonata nº1 de "Il Pastor Fido" para vielle e baixo continuo

baixo continuo -Antonio Vivaldi -Antonio Vivaldi

-Zanfona en Do, Espiñeta, Violonchelo. -Zanfona en Do, Espiñeta, Violonchelo.

"Carmela"

"Carmela"(Vals).(Vals).

-Constantino Bellón. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Constantino Bellón. (Arranxos: Grupo Didáctico). -Gaitas en Do,

-Gaitas en Do, Requinta en Sol, Acordeón, TamRequinta en Sol, Acordeón, Tamboril,boril, Bombo.

Bombo.

"Muñeira de Freixido". "Muñeira de Freixido".

-Recollida de Gumersindo Parapar de

-Recollida de Gumersindo Parapar de Freixido (Ortigueira),Freixido (Ortigueira), pola Agrupación Folclórica Investigación Berce do Ferrol. pola Agrupación Folclórica Investigación Berce do Ferrol. (Arranxos:Grupo Didáctico).

(Arranxos:Grupo Didáctico).

Requinta en Sol, Zanfona en Do, Gaitas en Do, Piano, Requinta en Sol, Zanfona en Do, Gaitas en Do, Piano, Acordeón, Tam

Acordeón, Tamboril, Bombo, boril, Bombo, CulleresCulleres

Este disco grabouse no

Este disco grabouse no "ANGEL"ANGEL ESTUDIO II" ESTUDIO II" de Lisboa dode Lisboa do 14 ó 23 de Abril de 1987, e misturouse do 11 ó 16 de Maio 14 ó 23 de Abril de 1987, e misturouse do 11 ó 16 de Maio deste mesmo ano.

(5)

Diseño gráfico e Foto Portada: Diseño gráfico e Foto Portada: Francisco Mantecón

(6)
(7)

Na Universidade Popular de Vigo, institución docente de carácter aberto, gratuito e non académico que depende do Sector de Cultura do Concello de Vigo, funciona o Obradoiro-Escola de Instrumentos Musicais Populares Galegos, que desenvolve as súas actividades para acadar un dobre obxectivo:

1.- A formación de novos e bos artesáns coa intención de unificar e mellora-lo nivel de calidadade dos nosos instrumentos.

2.- A investigación, recuperación e conservación de instrumentos propios do país, ou ben alleos, pero que polo seu interés histórico ou etnográfico encaixan na filosofía que preside toda a actividade do Obradoiro.

Integrado no Obradoiro-Escola, e composto polos artesáns que dirixen o taller Antón Corral, Ramón R. Casal e Carlos Corral, en estreita colaboración con outros músicos, atópase o Grupo Didáctico-Musical, que tenta levar adiante unha tarefa de divulgación dos instrumentos musicais populares galegos, motivado polo gran descoñecemento que deles existe, tanto das súas características musicais como de aspectos relativos á súa construcción e peculiaridades.

O traballo do Grupo, que se concreta nunha proposta didáctico-musical, dirixíase ata agora ós centro de E.X.B., e ás Asociacións Culturais e outras institución deste tipo, tratando de acercar, por medio de actuacións en directo, a actividade do Taller ò público, mayoritariamente infantil, sobre quien intentábamos incidir máis directamente.

Hoxe prantexámono-la urgente necesidade de supera-las limitacións físicas e de tempo que nos impón a propia composición do grupo e a súa localización en Vigo, por medio da grabación deste disco, que sen dúbida multiplicará o efecto de difusión ó tempo que permanecerá como un documento audiovisual, mismamente tradicional e anovador na cultura musical do país.

Coa realización desta obra tratamos de acadar os seguintes obxectivos: 1.- Amosar e divulga-las características dos instrumentos musicais populares galegos, por medio dun documento audiovisual inédito en Galicia.

2.- Refrexa-la personalidade de cada instrumento, empregado tanto de xeito tradicional, como en armonizacións de corte clásico.

3.- Dar a coñece-los avances que os artesáns están a conseguir coa investigación e fabricación de instrumentos en outras tonalidades diferentes ás tradicionais.

4.- Achegar ós estudiosos e investigadores do folclore unha obra que lles axude a profundizar neste eido da cultura.

5.- Aportar ó colectivo de ensinantes de música, unha ferramenta de traballo da que hoxe carecen, para realiza-lo seu labor no que atingue á musica popular, aspecto que vai medrando en importancia dada-las tendencias educativas actuais.

6.- Acada-la idea de que a cultura popular, e o folclore como unha parte importante dela, estase a facer decote, e a súa evolución dependerá en gran medida, das experiencias actuais que , baseadas na tradición, deberán ser rexeitadas ou aceptadas, e conseguintemente incorporadas paseniñamente á bagaxe cultura do país.

Nesta mema liña de traballo, encamiñada a arriquece-la cultura musical do país atópose a Banda de Gaitas "Xarabal", que como unha actividade máis do Obradoiro-Escola, nace no ano 1984 baixo a dirección de Antón Corral, coa dobre intención de potenciar a espalla-la música popular galega e, traballando con rigor sobre a técnica da gaita, formar futuros e experimentados gaiteiros que coñezan e dominen o instrumento. Esencialmente empregan gaitas en Si que alternan en ocasións con outras tonalidades, e que son construidas polos alumnos do Obradoiro-Escola.

A recente creación das bandas de gaitas en Galicia, esixe unha nova percusión, que baseada nos ritmos tradicionais cree formas musicais que satisfagan as necesidades, mesmo sonoras, deste tipo de agrupacións. Partiendo desta idea básica, Xarabal está a facer un serio traballo de estudio e análise dos ritmos e dos instrumentos de percusión, tentando deste xeito recupera-la dignidade e protagonismo do acompañamento rítmico.

Cómpre salientar, para rematar, o carácter aberto da obra, pois desde que xurdiu a idea tentamos contar coa colaboración de músicos galegos de prestixio e traxectoria contratados dabondo, para sí garanti-la seriedade e calidade de todo o proxecto. Para isto, tivemos a cooperación e apoio de: Ricardo Portela, Wenceslao Cabezas "Polo", Blanca Nieves Lorenzo, Xosé V. Ferreirós e Fernando Aguiar.

(8)

Tentamos amosar neste capítulo algúns daqueles primitivos instrumentos musicais, que sen teren unha gran perfección, tanto na súa construcción como na afinación, fixeron realidade coa súa evolución, a existencia e calidade dos instrumentos actuais.

Estamos certos de que algúns resultaránvos familiares por ter xogado con eles moitas veces, e memo que os teñades construído en máis dunha ocasión, e ata é posible que coñezades algún ó que non se fai referencia aquí.

De cualquera xeito, queremos constatar a súa importancia e o papel destacadísimo que ocuparon, e algúns aínda están a ocupar, na música popular.

CORNAS DE CABRA

Segundo aparece recollido no Cancioneiro Galego de Casto Sampedro, éste é sen dúbida, un dos máis primitivos instrumentos que usaron pola montaña os pastores; tamén pola xente nova cando se pretendía chamar ós viciños para que concorrisen a un punto determinado, co fin de asistir ás reunións nocturnas da aldea.

Entre os tocadores, habíaos que sacaban partido do instrumento, a pesar da súa escasa extensión e gran desafinación. De calquera xeito, cómpren, para tanxelo, moitos folgos e uns bos beizos.

CHIFRES OU PITOS DE PARAUGÜEIROS E CASTRADORES

Básicamente, a súa forma é a dun triángulo irregular, semellante en moitos casos á testa e ó peito dun cabalo, normalmente construído en madeira, no que se fan de nove a trece ocos cegos polo fondo, e de diferente lonxitude.

O xeito de tocalo é recorrendo os beizos, lixeiramente estirados, pola parte superior do chifre, dirixindo a columna de aire case en horizontal cara ás aberturas dos buratos, para así produci-l son.

Como sinalaba Casto Sampedro, os paraugüeiros e afiadores de coitelos e navallas, e os amañadores de louza, empreñaban os pitos para anuncia-lo seu oficio.

BIRIMBAO

Consiste nunha lámina de madeira ou ferro que se fai vibrar suxeta por un extremo a un marco do mesmo material, que pode adoptar varias formas, sendo a máis frecuente a de ferradura.

Para tanxelo, cóllese o instrumento cunha man, situándoo entre os dentes, e co índice da outra man puntéase o extremo libre de lámina, servindo, en xeral a cavidade bucal como caixa de resonancia. O complexo elemento resonador formado polas mandíbulas, beizos, lengua e farinxe, ben contralado por un hábil ejecutante, permite obter unha polifonía a tres ou catro voces superpostas. O son de lingüeta actúa de bordón e o resultado trae á memoria o sonido de zanfona.

En Galicia, máis en concreto na Bisbarra da Fonsagrada, vive o señor Herminio, que os forxa en ferro coa máis característica forma de ferradura.

CANAVEIRA

Trátase, como indica o seu nombre, dunha cana de basoira duns 60 cms. de longa, á que se lle abre unha fendedura nas súas dúas terceiras partes. Suxétase fortemente onde remata a fendedura e batendo rítmicamente o extremo inferior, produce un castañeo moi característico.

Utilizábase tanto no acompañamento de melodías de gaita,coma do canto e tamén de danza.

(9)
(10)

Como acontece co Pito, foi seguramente un instrumento de pasatempo individual, aínda que é coñecida a súa utilización en conxuntos, mesmo acompañando ás gaitas, como se pode apreciar en fotos ou grabados de certa antigüidade, e ata non hai moito tempo o grupo tradicional "Airiños do Ulla" de A Estrada, empregábaa asiduamente.

A requinta foi en tempos, un instrumento moi coñecido e empregado por toda Galicia, e logo dunha etapa de esquecemento asistimos a unha importante recuperación na actualidade, e a un uso cada vez máis constante por parte de grupos tradicionais, grupos folk., etc.

A súa orixe, podemos atopala nas antigas frautas de óso ou de sabugueiro, pau que non fai falla furalo interiormente, pero posiblemente pola insuficiente calidade sonora, xurdíu a necesidade de emprega-la madeira de buxo na súa construcción. Hoxe fabrícanse tamén, en madeira de granadiño, pau rosa, pau santo e outras madeiras exóticas que ofrecen un gran calidade sonora e son moi resistentes á humidade.

Outras características a salientar no instrumento: 1.- Construénse en tres, catro ou cinco pezas qaue encaixan unhas nas outras.

2.-A fura interior é cónica co maior diámetro no lado do bocal.

3.- O tamaño varía en función da tonalidade. 4.-Dispón no extremo do bocal, dun tapón móbil que permite regula-la afinación do instrumento cando se toca con outros.

5.- Ten seis buratos, todos frontais, e algunhas posúen unha chave que aumenta o seu cromatismo.

6.- A extensión natural da requinta, é dunha escala diatónica, mais os bos tocadores, cunha técnica axeitada, precisa en calquera caso, e contando coa boa calidade dos intrumentos que hoxe se constrúen, poden dar outra oitava máis aguda, e mesmo a escala cromática. Pero é na oitava baixa na que a requinta consegue o son dóce e agarimoso que a caracteriza.

Consérvanse algunhas requintas de Fa, e actualmente xa se ten construído a de Do, de menor tamaño e timbre máis agudo, pero é a de Sol quizais a máis extendida, de tamaño intermedio ás anteriores, e que ademais de para a súa propia tonalidade, ten unha dixitación moi azosa para interpretar pezas en Do, Re ou Si bemol.

(11)
(12)

PITO

Pertenece o Pito ó grupo das frautas de pico ou de bisel. Foi, na maioría dos casos, como ocorre coa Requinta, un instrumento de pasatempo individual, que o home do campo, e sobre todo os pastores, tocaban nas súas horas de vagar.

Era frecuente en Galicia a construcción da popular frauta de pan, que consistía en abrir nunha palla de centeo, polo extremo cego, unha lingüeta, similar á do pallón dun ronco, e ó longo da cana os diferentes buratos ata conseguir un instrumento que, a pesar da defectuosa afinación, permitía interpretar melodías non moi complexas.

O Pito, coas características con que hoxe se coñece, a piques estivo de desaparecer. Tivo en Basilio Carril, artesán de Santiago, e Paulino Pérez de Lugo, os últimos constructores coñecidos, que os fabricaban tradicionalmente en Mi bemol.

Seguindo como modelo un pito conservado do artesán santiagués, Antón Corral retomou a súa construcción hai xa algúns anos, pero introduciendo unha modificación moi importante: a afinación en Re. Con esta variación, pode utilizarse con outros instrumentos populares como a Zanfona ou a Requinta, afinadas en Sol, e mesmo con algunhas gaitas.

1.- O seu interior é unha fura lixeiramente cónica, co calibre máis ancho na parte superior.

2.- Vai en dúas pezas que se ensamblan: - A boquilla con bisel.

-A cana, con sete buratos frontais, un deles dobre e outro traseiro.

3.- Ten un tamaño de 32 cms., que pode variar lixeiramente en función de afinación.

4.- Fabrícase tradicionalmente en madeira de buxo, aínda que agora estanse a empregar madeiras nobres de importación coma o granadiño, máis axeitado para a gran cantidade de humidade que ten que soportar cando se toca, ademais de aumenta-la súa calidade sonora.

A extensión musical do pito é de dúas oitavas cromáticas mais dúas notas no sobreagudo, o que permite tocar en calquera tonalidade, sendo as máis usuais as de Re, Sol e Do. Por isto, resulta incuestionable a súa validez como instrumento de emprego non só na música popular, senón tamén na música culta.

A súa estructura dixital, semellante á do Punteiro, convírteo nunha ferramenta moi axeitada na iniciación da aprendizaxe de gaita.

(13)
(14)

GAITA

Apuntes históricos:

A orixe deste instrumento é incerta e remóntase a moita antigüidade. O que sí podemos asegurar, e que a súa área de expansión e amplísima, en contra da crenza de que a gaita, a súa orixe e difusión é exclusiva dos chamados países celtas.

A meirande parte dos investigadores coinciden en fixa-los inicios nas primitivas frautas, ás que se lle engadíu un odre ou fol, para alivia-lo esforzo pulmonar do tocador, ó tempo que consigue continuidade no sonido. Mais adiante, coa chegada da polifonía adáptanse no fol uns roncos que producen notas pedais, e con esta configuración chega ós nosos días. A pesar da dificultade de verificalo, as investigacións máis recentes e a opinión máis compartida por investigadores e musicólogos, indican a Mesopotamia coma o posible lugar de procedencia. F.W.Galpin, famoso invetigador e autor de interesantísimos traballos sobre instrumentos antigos, afirma que é o pobo sumerio quen posuíu desde tempos inmemoriais este instrumento e que o transmite tanto cara ó Este, India e Persia, coma cara o Oeste, Grecia e Roma, desde onde pasa logo, polas rutas do Norte hacia a Galía e Britanía.

O escritor grego Aulus Gellis sostén que a gaita era usada polo exército espartano para mante-la moral e disciplina nos frentes de combate, costume herdado do antigo Exipto. Era empregada tamén en funcións de carácter relixioso para acompaña-lo culto ós deuses.

Suetonio, historiador latino contemporáneo de Nerón, asegura que a gaita aparece grabada nunha moeda acuñada naquela época, e que o mesmo emperador sabía tocar a TIBIA UTRICULARIS, nome co que se coñecía o instrumento naquel tempo.

En Galicia, Faustino Santalices afirma que a gaita era coñecida seis séculos antes de cristo, o que da pé a pensar que este instrumento entrou na Península Ibérica polo Noroeste, segundo recolle Cobas Pazos no seu traballo "La Gaita Gallega".

Mª del Carmen Novoa na publicación "La Gaita y La Cornamusa en Galicia y Francia" dí: "Sabemos que a gaita levábanna os peregrinos de regreso ós seus países, e que os benedictinos empregábanna nas súas pequeñas igrexas rurais sustituíndo ó organo. Os propios gaiteiros difundíanna cando saían ó extranxeiro á procura de fortuna, e tamén os soldados españois dos Tercios de Italia e Flandes, e despois foron probablemente os xudeus procedentes do Norte e Noroeste da Península os que levaron a gaita ós países de Europa oriental e Balcanes.

Durante a Idade Media, como afirma R. M esé, director do Museo Internacional de Gaita de Xixón, Galicia foi o centro gaiteiril mais importante de Europa, debido principalmente ás incesantes e masivas peregrinacións a Santiago de xentes de todo o mundo cristián da época.

Nas cantigas de Santa María do rei Sabio, a gaita aparece referenciada gráficamente en varias das miniaturas que ilustran a obra, de distintas formas e sempre baixo un luxoso aspecto, do que se deduce o carácter culto no seu emprego.

Das numerosas representacións iconográficas que da gaita existen no noso país, destaca pola antigüidade un capital romántico do século XI de Melide (A C oruña), de gran importancia musicolóxica. Outras mostras son: capitel do século XII da igrexa parroquial de Santiago, na cidade de A Coruña, capitel do século XIV da igrexa conventual de San Francisco, en Ourense; sepulcro do escudeiro Broos López do século XIV na igrexa do Santo Domingo tamén de Ourense, dovela do século XIV da igrexa de Montefaro, A Coruña...

Cómpre suliñar que as orixes da gaita asturiana e da gaita de foles de Portugal preséntanse inseparablemente xunguidas á da gaita galega, pois foron as mesmas invasións as que fecundaron a vida cultural e histórica dos pobos do Noroeste peninsular.

(15)

A dixitación que presentamos tenta dar a coñocer as posibilidades dos punteiros según tonalidade.

Non estando unificadas hoxendía a tonalidade, a escritura e o nome das notas, mostramos as duas mais coñecidas popularmente agradando a unificación por parte dos musicólogos.

(16)

Palletas e pallóns

A palleta é unha das partes máis delicadas da gaita, pois dela dependen a afinación e o timbre. Tódolos coidados que teñamos con ela, son poucos, xa que calquer descuido pode desafinala ou rachala, co que queda a gaita inutilizada.

A cana é o material empregado normalmente para construir palletas para gaitas; podemos atopalas de plástico, corno ou marfil, pero, como ben saben os músicos de oboe, saxo ou clarinete, non dan tan bos resultados coma as feitas de cana. Todo bo concertista destes instrumentos emprega exclusivamente palletas de cana.

Queremos destacar a importancia que ten para o tocador de gaita, recupera-lo bo costume, hoxe case esmorecido, que tiñan os gaiteiros populares de fabricar as súas propias palletas, para así conseguir un maior coñecemento do instrumento e un perfecto dominio da súa afinación.

O pallón, se ben non xoga o papel fundamental da palleta, ten unha gran importancia, pois dalle á gaita a súa característica principal e diferenciadora da nota pedal. Na gaita galega e no caso do ronco, dúas oitavas por baixo da tónica do punteiro. Tamén a Ronquilla ou Ronqueta e o Chillón soan por medio de pallón, aínda que neste último caso, pode levar palleta, co que daría unha quinta ascendente.

O mesmo que na palleta, a cana curada é o material idóneo para facer un bo pallón. Insistimos: en canto á sonoridade, a cana non ten sustituto. Por este motivo, non é aconsellable o chamado "pallón de Bolígrafo" nin o metálico pois ambolosdous deforman o timbre característico do Ronco.

Distintas tonalidades. Septiminio de gaitas Ata non hai moito tempo, a gaita Redonda en Do, a Grileira en Re, e a Tumbal en Si bemol, ademais da gaita de La para acompañar ós coros, eran as tonalidades mais empregadas polos gaiteiros populares.

A colaboración entre Antón Corral e o compositor Roxelio de Leonardo Bouza, inciada alá polo año 1976, fixo posible a realización material do Septiminio Gaitístico que obrigou a acelerou a creación de novas tonalidades na gaita.

O Septiminio de Gaitas, que está composto por gaita Aguda en Fa, gaita Grileira en Re, gaita Redonda en Do, gaita Tumbal en La, gaita Barítona en Sol, gaita Ronquilla en Sol e gaita Ronca en Do, foi presentado no ano 1979 en "Música en Compostela" acadando un gran éxito.

Desta experiencia, o resultado máis sobresaínte, foi demostrar como a Gaita vai acadando cada día maiores niveis de perfección, demostrando que a súa utilidade virá limitada, máis pola calidade do intérprete que polas insuficientes prestacións musicais que algúns lle supoñen o instrumento.

Ademáis das tonalidades xa citadas, existen outras que convén non esquecer, coma a de Do brillante, que tivo bastante difusión, e outras de máis recente historia, como as de Mi,Si, La bemol, etc.

Toda unha amplísima gama de gaitas coas que enriquece-lo noso traballo e polo tanto á música popular galega.

O Fol

E unha peza de gran importancia na gaita pois del depende o "tempero" e polo tanto o conseguir unha correcta execución e afinación.

Deica hai vinte anos, prácticamente o único fol utilizado era o pelexo de cabrito; daba moi bo resultado pero tiña o inconvinte do seu mantenemento xunto coa dificultade de atopa-lo idóneo. Probablemente, éstes foron os motivos que favoreceron a aparición e o rápido espallamento do fol de goma, que sen embargo frente as insignificantes ventaxas que poida ofrecer, resulta nefasto para as madeiras e palletas, pola gran cantidade de humidade que retén, ademais da gran dificultade de domina-lo tempero con este tipo de fol.

Actualmente estase a empregar, cuns resultados moi positivos, o fol de coiro de cuxa, cosido á man e impregnado interiormente cunha grasa especial que ó tempo que aumenta a súa flexibilidade tapona os poros naturais da pel, impedindo as perdas de aire. Permite un bo control do tempero, non deteriora as demais partes da gaita e o seu mantenemento é moi cómodo.

Compre facer mención do "Fol de barquín" ou fuelle. Por medio deste artiluxio, e co movemento do brazo, obtense e envíase ó fol por un tubo que os comunica, a cantidade de aire precisa para facer soa-la gaita.

Esta variedade de fol, que é moi empregado en países como Irlanda ou Checoslovaquia, etc. atopouse tamén, aínda que moi raramente, en Galicia, especialmente no Sur.

(17)

MASAS CORAIS E BANDAS DE MUSICA  Cando se dí que na bagaxe musical do país existe unha morea de composición, moitas delas de autor descoñecido, temos que pensar que non é producto da cusualidade, seón da capacidade creativa do pobo e de quen xogou e segue a xogar, o importante papel de conservalas e transmitilas ó traveso de anos, e mesmo de séculos.

Neste senso compre salientar en Galicia ós gaiteiros populares que preservaron do esquecemento moitísimas pezas para gaita; e por outra parte, ás Masas Corais, que dignificando ó canto popular, mantiveron para a posteridade e espallaron tamén unha chea de fermosas cantigas.

Destacan pola súa historia e traxectoría de compromiso firme coa música popular o Real Coro "Toxos e Froles"do Ferrol, decano dos coros de Galicia, "Cantigas e Agarimos" de Santiago e "Cantigas da Terra" de A Coruña, cos que nos identificamos plenamente nesa liña de trabajo, imprescindible para asegura-lo futuro da música popular e dos seus instrumentos que son, sen dúbida, a manifestación viva da personalidade dos pobos.

Sendo Galicia un país de fonda tradición musical, é frecuente comprobar como son moitas as cidades, vilas e mesmo pequenas aldeas que dispoñen, entre outras agrupación musicais, dunha Banda de Música, ás que é obrigado lembrar neste traballo, pois a elas debemos a formación de numerosísimos músicos que mantuvieron vivo, moitas veces en precarias circunstancias, o espírito propio de quen non se deixa levar por modas pasaxeiras que pudiesen en calquer momento desvirtua-lo significado da cultura popular.

E preciso, sen embargo, aprender das experiencias que xa se teñen feito noutros países coma Irlanda, Bretaña, Escocia... onde a gaita convive en termos de igualdade cos instrumentos da orquesta, as mais das veces como solista, acadando gran beleza nas interpretación; músicos de gran prestixio nestes países compoñen para gaita e orqueta sinfónica, con resultados moi exitosos.

Confiamos, con este obra, chegar, entre outros, ós músicos de Banda e compositores galegos, para muda-la crencia de que a gaita non afina cos demais instrumentos da Banda, e que a incorporación do noso instrumento por excelencia non atope atrancos nun camiño polo que debe evolucionar dun xeito natural.

(18)
(19)
(20)

As orixes deste instrumento e a súa procedencia, posiblemente non terán nunca unha explicación definitiva, motivado pola escasez de datos, unhas veces perdidos, outras esquecidos.

Os primeiros testemuños iconográficos que aparecen censados, remóntanse ós séculos XII-XIII. Destacan o capitel de Saint George de Boscherville, en Normandía, conservado no museo de Rouen, e a archivolta do Pórtico da Groria da catedral de Santiago de Compostela, onde o mestre Mateo quixo darlle un lugar preferente. Nestas representacións aparece unha zanfona de grandes dimensións que dous músicos sentados, sosteñen sobre os xeonllos. O aprendiz cunha man, suxeta o instrumento e coa outra, fai xira-la roda que o rozar coas cordas produce o son, ó tempo que o mestre, tirando do teclado, fai a melodía.

Na Península Ibérica existen outras representacións en pedra do instrumento en Estella, Navarra, no pórtico da igrexa de San Miguel onde aparece dúas veces; en Toro, Zamora, no pórtico Norte da colexiata; en Soria, na fachada occidental da igrexa de Santo Domingo; en Ourense, no pórtico do Paraíso da Catedral; en Portomarín, Lugo, no pórtico da igrexa fortificada; na sala sinodal do Pazo de Xelmírez en Santiago;...

O Organistrum aparece representado en países coma Francia, Escocia, Alemania, Checoslovaquia, entre outros, e nada ten de extraño se consideramo-la primacía e unidade do mundo cristián de entón como afirma o investigador francés Louis Bonnaud.

Curiosamente, preséntase con diferente número de teclas, pero sempre con tres cordas, o que nos fai supor que estaba adicado á polifonía e á música culta da época.

Seguindo o modelo do Pórtico da Groria, da catedral de Santiago, e despois dun riguroso traballo de investigación, o Obradoiro-Escola realizou unha reproducción do Organistrum, culminando así unha vella aspiración dos artesáns que dirixen o Taller.

(21)

Instrumento que atopamos con distintos nomes e formas en toda Europa. De orixe incerta, podemos asociala co ORGANISTRUM, que nos séculos XII-XIII, é desprazado das igrexas e conventos polos primitivos órganos, ó tempo que se reduce considerablemente o seu tamaño, e pode ser tocado por un músico so. Nace así a CINFONIA, antecesor directo da zanfona.

O tratadista español Eximeno na súa obra "Del Origen y Reglas de la Música", refírese ó monxe benedictino do século XI, Guido de Arezzo de quen dí que restituíu e perfeccionou o sistema musical dos gregos, tomando por base o exacordo ou sexta maior, formando así a escala a partir do Sol, coa extensión de dúas oitavas, que é a que dá a zanfona, modificada, perfeccionada e feita individual, e polo tanto manexable polo susodito monxe, adaptándolle as teclas móbiles para que unha soa persoa puidese pulsalas e poñe-lo manubrio en movemento.

Foi o instrumento preferido dos xograres da Escola Lírica Galaico-Portuguesa, e mantivo a súa preponderancia ata o século XV en que inicia un lento pero progresivo retroceso, ata caer nas mans de cegos e mendigos que ó tocala sen escola, desprestixiáronna grandemente, chegando o momento, coincidinte co esplendor do violín, en que está a piques de desaparecer.

No século XVII aínda se ensinaba a toca-la zanfona en Galicia. Os tocadores de zanfona admitían aprendices por medio de público contrato como o que segundo testemuña de D. Francisco Fernández de Neira, escribano de Betanzos, otorgou o 24 de Febreiro de 1662, Juan Diego, labrego, viciño de Santa Cruz de Mondoi, con Pedro de Coiro, cego e da mesma vecindade: "Por cuanto el dicho Juan Diego tiene un hijo llamado Juan Vázquez, también ciego y falto de vista que pretende deprender a tocar el instrumento de Sanfonia, púsolo para este efecto con

(22)

el susodicho Pedo de Coiro, quien se obligó a que en el término de tres años, daría enseñado al Juan Vázquez, de manera que sepa tocar el instrumento, para lo cual le ha de dar sanfonia que tocar con yerros tocantes a dicho oficio como se acostumbra, excepto que si dentro de dos meses conosciere y le pareciere que dicho Juan Vázquez no es a propósito para deprender dicho oficio, le pueda despedir y remitir a

dicho su padre, para que lo ocupe en lo que le pareciere". O Juan Diego obrigouse a pagar a Pedro de Coiro seis ducados por cada mes, que o seu fillo recebese ensinanza dentro do convido prazo dos tres anos, durante os que "á de dar vestido al dicho su hijo y criado que con él ande y le asista". (Anotado por Pérez Costanti nunha das súas coleccións de documentos dos arquivos de Santiago, e recollido do

libro de Faustino Santalices, "La Zanfona").

Ten a zanfona, durante o século XVIII, un importante rexurdimento en Francia. Convértese no instrumento predilecto da corte e acada unha gran perfección, xa coa forma e características que presenta hoxe a VIELLE.

(23)

Coa axuda de constructores e compositores, chega a situarse entre os instrumentos cultos da época. Princesas e damas da corte de Luis XV, divírtense tocando a zanfona. A mesma raiña María Antonieta era unha experta zanfonista. Músicos como Haydn e Vivaldi compuxeron obras para vielle, e foron numerosos os métodos que se escribiron para deprender a tocala, destacando por moi completo, o de Michel Corrette, organista do colexio dos xesuítas de París, 1738: "Methode pour apprendre a jouer la Vielle".

Por fortuna e despois de pacientes e laboriosas investigacións do abogado e musicólogo ourensán Faustino Santalices, a zanfona volta a soar da súa man, o 27 de Xullo de 1952, no Pazo de Xelmírez de Santiago con motivo da inauguración ó público desta xoia do románico civil. Desde este intre, son moitos os xóves músicos e compositores que redescubren a zanfona e as súas enormes posibilidades para interpretar non só música popular, senón tamén música de cámara e mesmo música contemporánea. Son varios os artesáns que na actualidade están a traballar na súa construcción e contínuo perfeccionamento. Parece ter asegurado o seu futuro.

Funcionamento:

Pertecene á familia dos instrumentos de cordas frotadas por unha roda. O músico, cunha man, move o manubrio, que á súa vez fai xira-la roda que ó rozar nas cordas, produce o son.

A zanfona ten cinco cordas, de tripa e tripa entorchada de metal:

a)Tres cordas cantantes que van dentro da caixa do teclado. Estas cordas non son tocadas directamente polo músico, senón, por unhas espadillas aloxadas no teclado que, pulsado polo tocador, varían a lonxitude vibrante da corda produciendo deste xeito, a melodía.

b)Dous bordóns, que producen as notas pedais do instrumento, e determinan a súa tonalidade.

(24)

O golpear diferentes materiais sonoros, foi probablemente a primeira manifestación da música instrumental. Para isto, servíanse de obxectos de uso cotián e moi variados: ósos, cunchas, tochos de madeira... e por suposto, as mans.

Da extensísima familia da percusión, existe en Galicia unha gran representación de instrumentos de moi distintas formas e construídos con diferentes materiais, todos eles coa finalidade de acompañar rítmicamente ás melodías de gaita, ó canto popular e ás danzas.

PANDEIRO

Compose dun marco de madeira cuberto por dúas peles de cabrito, e leva no seu interior uns axóuxeres. O xeito de tocalo é moi variado: pendurado do pescozo ou das mans, por medio dunhas trabiñas nas que se introducen os pulgares; pode amarrarse polo cintura ou ben sobre o peito, sostenido cos brazos.

Empregábase para os cantos de pandeiro e tamén era usado polos rapaces que acompañaban ós cantos de cego. Hoxe ten especial utilidade no acompañamento do canto, e coma protagonista rítmico no baile da pendeirada.

Nas pallozas do Piornedo atopouse un pandeiro para catro mans, cunhas dimensións considerablemente maiores cas dun pandeiro común. Parece ser que se tanxía para escorrenta-las treboadas.

TAMBORIL OU REDOBRANTE

Este é o instrumento de percusión que máis frecuentemente acompaña á gaita, e quizais por isto, o máis coñecido.

Está formado por un corpo de madeira, cilíndrico e oco, e dous aros tamén de madeira, un por arriba e outro por abaixo que presionan contra o corpo dous parches de pel. No inferior leva uns bordóns, xeralmente de tripa.

Non se pode falar dun tamboril tradicional polas súas dimensións, pois en grabados e fotografías antigas, aprécianse moitos e moi variados tipos. Mesmo utilizouse con certa frecuencia, a caixa metálica de banda.

Comúnmente, tócase pendurado da cintura, aínda que existe unha técnica pouco extendida que consiste en colga-lo tamboril, de tamaño máis reducido do que estamos afeitos a ver, da muñeca.

Actualmente, coa aparición das bandas de gaitas, estanse a empregar outra clase de tamborís con parches sintéticos e bordóns metálicos, para gañar maior protagonismo no conxunto, xa que o tamboril tradicional ten un son baixo e opaco que non se percibe cando toca con moitas gaitas, e quedaría relegado sempre a un segundo plano.

PANDEIRETA 

Esta formada por unha armazón circular ríxida, cuberta por un dos lados por un parche de pel e con ferreñas todo ó arredor. O tamaño depende moito das zonas, así en Lugo, eran máis grandes cas actuais e levaban só unha ringleira de ferreñas.

A técnica de tanxer este instrumento consiste básicamente en soste-la pandeireta cunha man, coa que se fan tódolos movimentos, servindo a outra man como apoio onde se bate a pel, movendo únicamente os dedos. O repenique característico pódese facer con tódolos dedos desa mesma man, segundo resulte mais axeitado.

Era a pandeireta un instrumento moi usado polas mulleres, sirvan como ejemplo os tradicionais grupos de pandereiteiras coma "As Pandereiterias de Mens" que cun xeito especial de tocar, case sempre co puño, ó tempo que cantaban, facían as voces de animadoras nas ruadas, fiadeiros, festas...

Existen tamén unhas panderetas sen pel coñecidas co nome de "Ferreñas" e que hoxe atópanse prácticamente esmorecidas.

Asemade, cómpre salienta-la "Pandeira" ou pandeiro redondo, que semellante na forma á pandeireta, diferénciase básicamente dela en que carece de ferreñas. Tocábanna as pandereiteiras cando cantaban ou acompañaban á danza.

(25)

TARRAÑOLAS

Son dúas pezas rectangulares independientes, cun asento para os dedos que poden ser de madeira, na actualidade as máis utilizadas, de pizarra, pedras lisas ou mesmo dúas costelas de porco.

A denominación varía segundo a zona: tarrañolas, texoletas, castañetas.

Tiveron un emprego moi extendido e popular, pero tamén culto, como o demostra a miniatura nº330 das Cantigas de Sta. María, onde aparecen representadas. Despois de pasar unha etapa de perigoso esquecemento, agora están vivindo, gracias á súa riqueza e prestacións rítmicas, un período de progresiva recuperación e incorporación de novo á música tradicional.

BOMBO

Tamén chamado en algunhas bisbarras "Milagriño", podemos afirmar que a súa incorporación a música popular coincide coa aparición dos grupos de gaiteiros, feito relativamente recente no noso país. Desde sempre infravalorado, ten sen embargo, unha importancia capital, pois é, xunto co tamboril, o encargado de marca-lo ritmo, a tempo ou a contratempo, facer fortes e pianos, diferenciar partes...

Como calquer instrumento, por moi sinxelo que pareza, precisa para tocalo, unha boa técnica e unhas cualidades que garanticen a seguridade rítmica necesaria para unha boa interpretación musical.

CHARASCO

Consiste nun longo mastro de madeira que na parte superior leva un bastidor con varias ringleiras de ferreñas, que soan ó bater cun pau un cable que vai desde o bastidor á parte intermedia do mango, producindo o son de varias pandeiretas tocando xuntas, ó tempo que golpeando a base do mastro contra o chan, marca o ritmo durante a execución da peza.

Foi un instrumento moi popular na zona de Cuntis (Pontevedra), onde era frecuente que os mozos o tocasen acompañando ós gaiteiros en datas moi sinaladas, como Reis, Antroido..

Na actualidade estase a incorporar en diferentes agrupacións musicais, pero sobre todo nas bandas de gaitas, pola riqueza rítmica e sonora e a súa gran vistosidade.

CUNCHAS

Como o seu nome indica, trátase de dúas cunchas de vieira que se percuten ou rascan entre sí para produci-lo son.

Non existe unha técnica definida de tocales, pero teñen unhas grandes poisibilidades rítmicas, polo que son moi empregadas para acompañar tanto ás gaitas como ó canto

(26)

BRICQUEVEILLE, E. De. "La Musette" Paris. 1894

GALPIN,F.W., " Old Instruments of Music ". Londres 1910

GRATTAN FLOOD, W.H. "The Story of the Bagpipe" Londres, 1911

RIVERA, J. "La Música de las Cantigas". Madrid, 1922.

SAMPEDRO FOLGAR, Casto. "Cancionero Musical de Galicia". Museo de Pontevedra. Fundación Pedro Barrié de la Maza. Pontevedra,1942

LE VOYER, D. "Le Nouveau Tours de Biniou". Ar Sone, Hennebond 1949

GARCIA MATOS, Manuel " Instrumentos Musicales Folclóricos de España". Anuario Musical, Vol XI. Instituto Español de Musicología, Barcelona. 1950. COUCEIRO FREIJOMIL, Antonio. "Enciclopedia Gallega". Santiago de Compostela, 1953.

COBAS PAZOS, V. "La Gaita Gallega". A Coruña 1955.

SANTALICES, Faustino. "La Zanfona". Lugo. 1956

DE SANTIAGO, Rodrigo. "Método Completo de Gaita". Editorial Galaxia. Vigo. 1964.

VEIGA DE OLIVEIRA, Ernesto "Instrumentos Musicais Populares Portugueses". Fundaçao Gulbenquian. Lisboa. 1966.

MANGA, János. "Hungarian Fol. Song and Folk Instruments". Corvina Press. Budapest. 1969.

MERE, Rafael. "Museo Internacional de la Gaita". Concello de Xixón. 1970.

A.DE SANTIAGO, Rodrigo. "Manual Práctico de Gaita Gallega"Casa Garijo. Madrid. 1971.

BAINES, A. "Bagpipes". Pitt Rivers Museum. Oxford. 1973.

BUTLER, Richard. "Northumbrian Small Pipes". M.S. Dods Ltd. Newcastle Upon Tyne. Gran Bretaña. 1976.

DIAGRAM GROUP. "Musical

Instrument of the World".Smeets Offset, P.V. Weert. Holanda. 1976.

BONNAUD, Louis "A la recherché des les plus Anciennes Vielles á roue ", Actes des VII Assises Nationales du Folcklore Français, número 150. 1976.

RIVAS TROITIÑO, X.M. " O Gaiteiro de Soutelo ". A Coruña. 1976.

BASCO, Juan "Método de Dulzaina". Editorial Piles. Valencia, 1978.

HEGARTY, Dave. "Reedmarking Made Easy". Na Piobairi Uillean. Dublin. 1978.

DESBLANCS, B. " Les Anches Simples ". Conservatoire Occitan. Toulouse. 1980.

DIAZ, Joaquin. " Revista de Folclore ".Caja de Ahorro Popular. Valladolid. 1980. BUCHNER, Alexander. "Enciclopedie des Instruments de Musique". Gründ, París 1980.

HOLLINGER, Roland " Les Musiques a Bourdons ". Editorial La Flauta de pan. Paris. 1980.

MENETRIERD, Bernard e BERTRAND, Guy. " Instruments de Musique Populaires Traditionnels en Gascogne ". Conservatoire Occitan. Toulouse. 1982.

TOMAS I CUCURRUL, Jordi. " El Sacs de Gemecs ". Editorial Boratuna. Llora, Girones.

FRAGUAS y FRAGUAS, Antonio. " El Traje Gallego ". Fundación Barrie de la Maza. A Coruña. 1985.

FOXO, Xosé Lois. "Os Segredos da Gaita". Servicio de Publicacións da

Diputación Provincial de Ourense. 1986. CANEIRO ANEIROS, Rosa e VILABOI LOIS, Lotorio. "Primeiros coñecementos sobre o noso folclore". Padroado da Cultura do Concello de Narón. 1986.

CORRAL MARTINEZ, Antón. "Método para Construcción de Palletas e Pallóns". Universidade Popular do Concello de Vigo. 1986.

(27)

Francisco Santomé, anterior Concellal de Cultura, por confiar en nós.

José M. Fortes, todo sensibilidade e disposición.

Luis Flor, Rui Novais e Jorge Barata, técnicos de son e amigos.

José Mario Branco, compañeiro de aventura.

Roberto Santandreu, polas fotos de gran calidade, que fixo durante a grabación.

Samuel, Elsa, Miguel, Lidia, Enrique e Hugo por facernos a estancia en Lisboa tan agradable.

Ricardo Portela, Wenceslao Cabezas "Polo", Blanca Nieves Lorenzo e Xosé V. Ferreirós, que estiveron con nos desde o principio.

Marina, pola súa paciencia.

Fernando Aguiar, que nos brindou a súa experiencia.

Alfonso R. Castro, artesán novo que xa está facer historia.

Carlos Núñez Rodríguez, que reproducíu moitos dos dibuxos deste libro.

Secundino Rivera do Barqueiro, pola cesión do dibuxo do troveiro.

Anxo Beltrán Rodríguez, que nos resolveu en pouco tempo, o problema do desplazamento a Lisboa.

Agrupación Folclórica e Investigación Berce do Ferrol e Fato de Gaitas Durindaina de Santiago, que nos cederon pezas e información moi valiosas para a realización deste traballo.

(28)
(29)
(30)

INTRODUCCION

En la Escuela de Arte Popular de Vigo, institución docente de carácter abierto, gratuito y no académico, que depende del Sector de Cultura del Ayuntamiento de Vigo, funciona el Obradoiro. Escola de Instrumentos Musicales Populares Gallegos, que desenvuelve sus actividades cara a conseguir un doble objetivo:

1.La formación de nuevos y buenos artesanos con la intención de unificar y mejorar el nivel de calidad de nuestros instrumentos.

2.La investigación, recuperación y conservación de instrumentos propios del país, o, bien ajenos, pero que por su interés histórico o etnográfico encajan en la filosofía que preside toda la actividad del Obradorio.

Integrada en el Obradorio-Escola, y compuesto por los artesanos que dirigen el taller, Antón Corral, Ramón R. Casal y Carlos Corral, en estrecha colaboración con otros músicos, se encuentra el Grupo Didáctico-Musical, que intenta llevar adelante una tarea de divulgación de los instrumentos musícales populares gallegos, motivado por el gran desconocimiento que de ellos existe, tanto de sus características musicales como de aspectos relativos a su construcción y peculiaridades.

El trabajo del grupo, que se concreta en una propuesta didáctico-musical, se dirigía hasta ahora a los centros de E.G.B. y a las Asociaciones Culturales y otras instituciones de este tipo, tratando de acercar, por medio de actuaciones en directo, la actividad del taller al público, mayoritariamente infantil, sobre el que intentábamos incidir más directamente.

Hoy nos planteamos la urgente necesidad de superar las limitaciones físicas y de tiempo que nos impone la propia composición del grupo y su localización en Vigo, por medio de la grabación de este disco, que sin duda multiplicará el efecto de difusión al tiempo que permanecerá como un documento audiovisual, al mismo tiempo tradicional e innovador, en la cultura musical del país.

Con la realización de esta obra tratamos de conseguir los siguiente objetivos:

1.- Mostrar y divulgar las características de los instrumentos musicales populares gallegos, por medio de un documento audiovisual inédito en Galicia.

2.-Reflejar la personalidad de cada instrumento empleado tanto de forma tradicional como en armonizaciones de corte clásico.

3.-Dar a conocer los avances que los artesanos están consiguiendo con la investigación y fabricación de instrumentos en otras tonalidades diferentes a las tradicionales.

4.- Hacer llegar a los estudiosos e investigadores del folclore una obra que les ayude a profundizar en este campo de la cultura.

5.- Aportar al colectivo de enseñantes de música una herramienta de trabajo de la que hoy carecen para realizar su labor en lo que corresponde a la música popular, aspecto que va creciendo en importancia dadas las tendencias educativas actuales.

6.- Reafirmar la idea de que la cultura popular, y el folclore como una parte importante de ella, se está haciendo día a día, y su evolución dependerá en gran medida de las experiencias actuales que, basadas en la tradición, deberán ser rechazadas o aceptadas, y consiguientemente incorporadas poco a poco al bagaje cultural del país.

(31)

En esta misma linea de trabajo, encaminada a enriquecer la cultura musical del país, se encuentra la Banda de Gaitas "XARABAL", que como una actividad más del Obradoiro-Escola, nace en el año 1984 bajo las dirección de Antón Corral, con la doble intención de potenciar y difundir la música popular gallega y, trabajando con rigor sobre la técnica de tocar la gaita, formar futuros y experimentados gaiteros que conozcan y dominen el instrumento. Esencialmente emplean gaitas en Si que alternan en ocasiones con otras tonalidades , y que son construídas por los alumnos del Obradoiro-Escola.

La reciente aparición de las bandas de gaitas en Galicia exige una nueva percusión, que basada en los ritmos tradicionales, cree formas musicales que satisfagan las necesidades rítmicas y sonoras de este tipo de agrupación. Partiendo de esta idea básica. Xarabal hace un serio trabajo de estudio y análisis de los ritmos e instrumentos de percusión, intentando de esta manera recuperar la dignidad y protagonismo del acompañamiento rítmico.

Es preciso destacar, para terminar, el carácter abierto de la obra, pues desde que surgió la idea procuramos contar con la colaboración de músicos gallegos de prestigio y trayectoria suficientemente contrastadas, para de esta manera garantizar la seriedad y calidad de todo el proyecto. Para esto, para ello dispusimos de la cooperación y apoyo de: Ricardo Portela, Wenceslao Cabezas "Polo", Blanca Nieves Lorenzo, Xosé V. Ferreirós y Fernando Aguiar.

A todos ellos... ¡muchas gracias¡ INSTRUMENTOS PRIMITIVOS

Intentamos mostrar en este capítulo algunos de aquellos primitivos instrumentos musicales que sin tener una gran perfección, tanto en su construcción como en la afinación, hicieron realidad con su evolución la existencia y calidad de los instrumentos actuales.

Estamos seguros de que algunos os resultarán familiares por haber jugado con ellos en multitud de ocasiones, e incluso que los hayáis construido alguna vez, y hasta es posible que conozcáis alguno al que aquí no se hace referencia.

De cualquier manera, queremos constatar su importancia y el papel destacadísimo que ocuparon, y aún ocupan, en la música popular.

CUERNOS DE CABRA

Según aparece recogido en el Cancionero Gallego de Casto Sampedro, éste es sin duda uno de los más primitivos instrumentos que usaron por la montaña los pastores; también por la gente joven cuando se pretendía llamar a los vecinos para que concurriesen a un punto determinado, con el fin de asistir a reuniones nocturnas en la aldea.

Entre los tocadores, los había que sacaban partido del instrumento, a pesar de su escasa extensión y gran desafinación. De cualquier manera se necesitan, para tocarlo, unos buenos labios y mucho pulmón.

(32)

CHIFRES O PITOS DE PARAGUEIROS

Básicamente, su forma es la de un triángulo irregular, semejante en muchos casos a la cabeza y pecho de un caballo, normalmente construido en madera en la que se horadan de nueve a trece huecos ciegos por el fondo y de diferente longitud.

La manera de tocarlo es recorriendo los labios, ligeramente estirados, por la parte superior del Chifre, dirigiendo la columna de aire casi en horizontal hacia las aberturas de los agujeros, para así producir el sonido.

Como señalaba Casto Sanpedro, los paragüeros y los afiladores de cuchillos y navajas, y los reparadores de loza utilizaban los pitos para anunciar su oficio.

BIRIMBAO

Consiste en una lámina de madera o hierro que se hace vibrar sujeto por un extremo a un marco del mismo material, que puede adoptar varias formas, siendo la más frecuente la de herradura.

Para tocarlo, se sujeta el instrumento con una mano, situándolo entre los dientes, y con el índice de la otra mano se puntea el extremo libre de la lámina, sirviendo, por lo general, la cavidad bucal como caja de resonancia. El complejo elemento resonador formado por las mandíbulas, labios, lengua y faringe, bien controlado por un hábil ejecutante permite obtener una polifonía a tres o cuatro voces superpuestas. El sonido de la lengüeta actúa de bordón y el resultado trae a la memoria el sonido de la zanfona.

En Galicia, más en concreto en la comarca de Consagrada, vive el Señor Herminio, que los forja en hierro con la más tradicional forma de herradura.

CANAVEIRA

Se trata, como su nombre indica, de una caña de escoba de unos 60 cms. de longitud, a la que se le practica una abertura en sus dos terceras partes. Se sujeta fuertemente por donde termina la abertura y batiendo rítmicamente el extremo inferior, produce un castañeo muy característico.

Se utilizaba tanto en el acompañamiento de melodías de gaita como del canto y de la danza. REQUINTA

Como sucede con el Pito, fue seguramente un instrumento de pasatiempo individual, aunque es conocida su utilización en conjuntos, incluso acompañando a las gaitas, como se puede apreciar en fotos o grabados de cierta antigüedad, y hasta no hace mucho tiempo, el grupo tradicional "Airiños do Ulla" de A Estrada, la empleaba habitualmente.

La Requinta fue, en tiempos, un instrumento muy conocido y usado por toda Galicia y después de una etapa de olvido, asistimos a una importante recuperación en la actualidad, y a un uso cada vez más constante por parte de grupos tradicionales, grupos Folk y otros.

(33)

Su origen lo podemos encontrar en las antiguas flautas de hueso o de saúco, palo que no necesita ser agujereado interiormente, pero posiblemente por la insuficiente calidad sonora, surgió la necesidad de emplear madera de boj en su construcción. Hoy en día se fabrican también en madera de granadillo, palo rosa, palo santo y otras maderas exóticas que ofrecen una gran calidad sonora y son muy resistentes a la humedad.

Otras características a destacar en el instrumento:

1.- Son construidas en tres, cuatro o cinco piezas que encajan unas en las otras. 2.- El calibre interior es cónico con el mayor diámetro en la parte de la embocadura. 3.- El tamaño varia en función de la tonalidad.

4.- En el extremo de la embocadura dispone de un tapón móvil que permite regular su afinación cuando es tocada con otros instrumentos.

5.- Tiene seis agujeros, todos frontales, y algunas poseen una llave que aumenta su cromatismo.

6.- La extensión natural de la Requinta es de una escala diatónica, pero los buenos tocadores, con una técnica adecuada, necesaria en cualquier caso, y contando con la buena calidad de los instrumentos que actualmente se construyen, pueden dar otra octava más aguda, e incluso con facilidad, la escala cromática. Pero es en la octava grave en la que la requinta consigue ese sonido dulce y meloso que la caracteriza.

Se conservan algunas requintas en Fa, y actualmente ya se ha construido la de Do, de menor tamaño y timbre más agudo, pero es la de Sol quizás la más extendida, de tamaño intermedio a las anteriores, y que, además de para su propia tonalidad, tiene una digitación poco complicada para interpretar piezas en Do, Re o Si bemol.

PITO

Pertenece el Pito al grupo de las flautas de pico o de bisel. Fue, en la mayoría de los casos, como ocurre con la requinta, un instrumento de pasatiempo individual, que el hombre del campo, y sobre todo los pastores tocaban en sus horas de ocio.

Era frecuente en Galicia la construcción de la popular flauta de pan, que consistía en abrir en una paja de centeno, por el extremo ciego, una lengüeta similar a la del pallón de un ronco, y a lo largo de la caña los diferentes agujeros hasta conseguir un instrumento que, a pesar de la deficiente afinación, permitía interpretar melodías no demasiado complejas.

El Pito, con las características con que hoy se conoce, estuvo a punto de desaparecer. Tuvo en Basilio Carril, artesano de Santiago, y Paulino Pérez de Lugo, los últimos constructores conocidos, que los fabricaban tradicionalmente en Mi bemol.

Siguiendo como modelo un Pito conservado del artesano santiagués. Antón Corral retomó su construcción hace ya algunos años, pero introduciendo una modificación importante, la afinación en Re. Con esta variación, puede utilizarse con otros instrumentos populares como la Zanfona o Requinta, afinadas en Sol, y también con algunas gaitas.

(34)

En lo referente a su construcción cabe señalar estas características:

1.- Su interior es de un calibre ligeramente cónico, con el diámetro mayor en la parte superior. 2.- Consta de dos piezas que encajan:

-La boquilla con bisel

-La caña, con siete agujeros frontales, uno de ellos doble y otro trasero.

3.- Tiene un tamaño de 32 cms. que puede variar ligeramente en función de la afinación.

4.- Se fabrican tradicionalmente en madera de boj, aunque hoy en día se emplean también maderas nobles de importación como el granadillo, más resistente para la gran cantidad de humedad que tiene que soportar cuando se toca, además de aumentar su calidad sonora.

La extensión musical del Pito es de dos octavas cromáticas más dos notas en el sobreagudo, lo que permite tocar en cualquier tonalidad, siendo las más usuales las de Re, Sol y Do. Por esto, resulta incuestionable su validez como instrumento de empleo no solo en la música popular, sino también en la música culta.

Su estructura digital, semejante a la del Punteiro, lo convierte en una herramienta muy útil en la iniciación del aprendizaje de la Gaita

GAITA

Apuntes históricos:

El origen de este instrumento es incierto y se remonta a una gran antigüedad. Lo que sí podemos asegurar es que su área de expansión es amplísima, en contra de la creencia de que la gaita, y su origen y difusión, es exclusiva de los llamados países celtas.

La mayoría de los investigadores coinciden en fijar los inicios en las primitivas flautas, a las que se le añadió un odre o fol, para aliviar el esfuerzo pulmonar del tocador, al tiempo que consigue continuidad en el sonido. Más adelante, con la llegada de la polifonía se adaptan en el fol unos roncos que producen notas pedal, y con esta configuración llega hasta nuestros días.

A pesar de la dificultad de verificarlo, las investigaciones más recientes y la opinión más compartida por investigadores y musicólogos, indican a Mesopotamia como el posible lugar de procedencia. F.W.Galpin, famoso investigador y autor de interesantísimos trabajos sobre instrumentos antiguos, afirma que es el pueblo Sumerio el que poseyó desde tiempos inmemoriales este instrumento y que lo transmite tanto hacia el Este, India y Persia, como hacia el Oeste, Grecia y Roma, desde donde pasa posteriormente, por las rutas del norte, hacia Galicia y Britania.

El escritor griego Aulas Gellis sostiene que la gaita era usada por el ejército espartano para mantener la moral y disciplina en los frentes de combate, costumbre heredada del antiguo Egipto. Era empleada también en funciones de carácter religioso para acompañar el culto a los dioses.

Suetonio, historiador latino contemporáneo de Nerón, asegura que la gaita aparece grabada en una moneda acuñada en aquella época, y que el mismo emperador sabía tocar la TIBIA UTRICULARIS, nombre con el que se conocía el instrumento en aquel tiempo.

(35)

En Galicia, Faustino Santalices afirma que la Gaita era conocida seis siglos antes de Cristo, lo que da pié a pensar que este instrumento entró en la Península Ibérica por el noroeste, según recoge Cobas Pazos en su trabajo "La Gaita Gallega".

María del Carmen Novoa, en la publicación "La Gaita y la cornamusa en Galicia y Francia" dice: "Sabemos que la gaita la llevaban los peregrinos de regreso a sus países, y que los benedictinos la empleaban en sus pequeñas iglesias rurales sustituyendo al órgano. Los propios gaiteros la difundían cuando salían al extranjero en busca de fortuna, y también los soldados españoles de los Tercios de Italia y Flandes, y después fueron probablemente los judíos procedentes del Norte y Noroeste de la península los que llevaron la gaita a los países de la Europa oriental y Balcanes". Durante la Edad Media, como afirma R. Mesé, director del Museo Internacional de la Gaita de Gijón, Galicia fue el centro gaiteril más importante de Europa, debido principalmente a las incesantes y masivas peregrinaciones a Santiago de gentes de todo el mundo cristiano de la época.

En las Cantigas de Santa María del Rey Sabio, la gaita aparece referenciada gráficamente en varias de las miniaturas que ilustran la obra, de distintas formas y siempre bajo un lujoso aspecto, de donde se deduce el carácter culto en su empleo.

De las numerosas representaciones iconográficas que de la Gaita existen en nuestro país, destaca por su antigüedad un capitel románico del siglo XI, de Melide (A Coruña) de gran importancia musicológica. Otras muestras son: Capitel del siglo XII de la Iglesia Parroquial de Santiago, en la ciudad de A Coruña; capital del siglo XIV de la Iglesia Conventual de San Francisco, en Ourense; sepulcro del escudero Broos López del siglo XIV, en la iglesia de Santo Domingo, también en Ourense; dovela del siglo XIV de la iglesia de Monteforo, A Coruña....

Cabe subrayar que los orígenes de la gaita asturiana y de la gaita de foles de Portugal se presentan inseparablemente unidos a los de la Gaita gallega, pues fueron las mismas invasiones las que fecundaron la vida cultural e histórica de los pueblos del Noroeste peninsular.

Digitación elemental para Gaita Gallega

La digitación que presentamos intenta dar a conocer las posibilidades de los punteiros según tonalidad.

No estando unificadas en la actualidad la tonalidad, la escritura y el nombre de las notas, mostramos las dos más conocidas popularmente, esperando la unificación por parte de los musicólogos.

Palletas y Pallones

La palleta es una de las partes más delicadas de la gaita, pues de ella dependen la afinación y el timbre. Todos los cuidados que se tengan con ella, son pocos, ya que cualquier descuido puede desafinarla o romperla, con lo que quedaría inutilizada la gaita.

(36)

La caña es el material empleado normalmente para construir palletas para gaita; podemos encontrarlas de plástico, cuerno o marfil, pero, como saben bien los músicos de oboe, saxo o clarinete, no dan tan buenos resultados como las hechas de caña. Todo buen concertista de estos instrumentos emplea exclusivamente palletas de caña.

Queremos destacar la importancia que tiene para el tocador de gaita recuperar la buena costumbre, hoy casi extinguida, que tenían los gaiteros populares de fabricar sus propias palletas, para así conseguir un mayor conocimiento del instrumento y un perfecto dominio de su afinación.

El Pallón, si bien no juega el papel fundamental de la Palleta, tiene una gran importancia, pues le da a la Gaita su característica principal y diferenciadora de la nota pedal, en la Gaita gallega y en el caso del ronco, dos octavas por debajo de la tónica del punteiro. También la Ronquilla o Ronqueta y el Chillón suenan por medio de pallón, aunque en este último caso, puede llevar palleta, con lo que daría una quinta ascendente.

Lo mismo que en la palleta, la caña curada es el material idóneo para hacer un buen pallón. Insistimos: en cuanto a la sonoridad, la caña no tiene sustituto. Por este motivo, no es aconsejable el llamado "pallón de bolígrafo" ni el metálico, pues ambos deforman el timbre característico del ronco.

Distintas Tonalidades. Septiminio de Gaitas

Hasta no hace mucho tiempo, la Gaita Redonda en Do, la Grileira en Re y la Tumbal en Si bemol, aparte de la gaita de La, para acompañar a los coros, eran las tonalidades más empleadas por los gaiteros populares.

La colaboración entre Antón Corral y el compositor Roxelio de Leonardo Bouza, iniciada allá por el año 1976, hizo posible la realización material del Septiminio Gaitístico que obligó y aceleró la creación de nuevas tonalidades en la Gaita.

El Septiminio de gaitas está compuesto por Gaita Aguda en Fa, gaita Grileira en Re, gaita Redonda en Do, gaita Tumbal en La, gaita Barítono en Sol, gaita Ronquilla en Sol y gaita Ronca en Do. Fue presentado en el año 1979 en "Música en Compostela" logrando un gran éxito.

De esta experiencia, el resultado más sobresaliente fue demostrar cómo la gaita va consiguiendo cada día mayores niveles de perfección, demostrando que su utilidad estará limitada más por la calidad del intérprete que por las insuficientes prestaciones musicales que algunos le suponen al instrumento.

Además de las tonalidades ya citadas, existen otras que conviene no olvidar, como la de Do brillante que tuvo bastante difusión, y otras de más reciente historia, como las de Mi, Si, La bemol....

Toda una amplísima gama de gaitas con las que enriquecer nuestro trabajo y por lo tanto la música popular gallega.

Referencias

Documento similar