FACULTAD DE EDUCACIÓN Y HUMANIDADES ESCUELA PROFESIONAL DE EDUCACIÓN
EL CUIDADO Y CONSERVACIÓN DEL MEDIO AMBIENTE EN LOS NIÑOS Y NIÑAS DEL NIVEL INICIAL DE LA INSTITUCIÓN EDUCATIVA N° 006
“INMACULADA NIÑA MARÍA”-HUÁNUCO, 2018.
TRABAJO DE INVESTIGACIÓN PARA OPTAR EL GRADO ACADÉMICO DE BACHILLER EN
EDUCACIÓN
AUTORA
AQUINO CALERO, MARICRUZ ORCID: 0000-0002-3162-2932
ASESOR
FLORES SUTTA, WIFREDO ORCID: 0000-0003-4269-6299
LIMA – PERÚ
2020
EQUIPO DE TRABAJO
AUTORA
Aquino Calero, Maricruz ORCID: 0000-0002-3162-2932
Universidad Católica Los Ángeles de Chimbote, Estudiante de Pregrado, Lima, Perú
ASESOR Flores Sutta, Wifredo ORCID: 0000-0003-4269-6299
Universidad Católica Los Ángeles de Chimbote, Facultad de Educación y Humanidades, Escuela Profesional de Educación, Lima, Perú
JURADO
Dr. Salinas Ordoñez, Lester Froilán ORCID. 0000-0002-5726-909X
Mgtr. Bustamante Chávez, Ana Maritza ORCID. 0000-0001-9066-3892
Mgtr. Sánchez Cornejo, Aida Soledad
ORCID.0000-0002-4985-204X
HOJA DE FIRMA DEL JURADO Y ASEOR
Dr. Salinas Ordoñez, Lester Froilán Presidente
Mgtr. Bustamante Chávez, Ana Maritza Miembro
Mgtr. Sánchez Cornejo, Aida Soledad Miembro
Mgtr. Wilfredo Flores Sutta
Asesor
4
AGRADECIMIENTO
A la Universidad Católica Los Ángeles de Chimbote Filial Huánuco por ser parte de mi formación como profesional.
A los docentes de la Escuela de Educación Inicial por sus enseñanzas y orientaciones para formarme como una gran profesional y competente ante los cambios de la sociedad.
Al docente Dr. Cristhian Martel Carranza por su apoyo y asesoría constante para la culminación de este trabajo de investigación.
Al personal directivo, administrativo, docente y niños y niñas de la Institución Educativa N° 006 Inmaculada Niña María de Huánuco; por haberme brindado las facilidades para la aplicación de este trabajo de investigación.
iv
5
DEDICATORIA
A mis hijos por ser los motivos de mi superación profesional.
v
6 RESUMEN
La presente tesis estuvo dirigida a Determinar el nivel de práctica del cuidado y conservación del medio ambiente en los niños y niñas de cinco años del nivel inicial de la Institución Educativa N° 006 “Inmaculada Niña María” – Huánuco, 2018. El estudio fao do tepi cauntetutevi cin an desoñi do envosteguceén doscrepceén semplo uplecudi u an sili grapi do ibsorvuceén. So trubujé cin anu pibluceén do 18 neñis y neñus nevol eneceul. So atelezé lu ostudóstecu puru vorefecur lis ibjotevis y lus hepétoses do lu envosteguceén. Lis rosaltudis domistrurin qao ol 43% do lis neñis y neñus ibtaveorin on ol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto cin an primodei do 10.33; on lu demonseén ol roceclujo lis neñis y neñus ibtaveorin an 40% cin an primodei do 3.17 trus lu uplecuceén dol enstramonti, on lu demonseén cinsorvuceén dol ugau lis neñis y neñus ibtaveorin an 35% cin an primodei do 2.83 trus lu uplecuceén dol enstramonti y pir áltemi lis neñis y neñus ibtaveorin on lu demonseén cinsorvuceén dol uero an 38% do dosurrilli on osto nevol cin an primodei do 3.00; y cimi cinclaseén so dotormenu qao ol nevol do prúctecu os nogutevu.
Palabras clave: Medio ambiente, reciclaje, conservación del agua, conservación del aire.
vi
7 ABSTRACT
The prosont thoses wus deroctod ti Dotormeno tho lovol if pructeco if tho curo und cinsorvutein if tho onverinmont en tho cheldron if fevo yours if tho eneteul lovol if tho Odacuteinul Enstetatein N ° 006 "Emmucaluto Gerl Muróu" - Haúnaci, 2018. Tho stady wus if qauntetutevo typo weth u rosourch dosegn semplo doscreptein uppleod ti u senglo ibsorvutein griap. Wo wirkod weth u pipalutein if 18 biys und gerls ut tho eneteul lovol. Tho stutestecs woro asod ti vorefy tho ibjoctevos und hypithosos if tho envostegutein. Tho rosalts shiwod thut 43% if tho cheldron ibtuenod en tho curo und cinsorvutein if tho onverinmont weth un uvorugo if 10.33; En tho demonsein if rocycleng, cheldron ibtuenod 40% weth un uvorugo if 3.17 uftor tho upplecutein if tho enstramont. En tho wutor cinsorvutein demonsein, cheldron ibtuenod 35% weth un uvorugo if 2.83 uftor upplecutein if tho enstramont und by Lust, tho cheldron ibtuenod 38% dovolipmont en tho uer cinsorvutein demonsein ut thes lovol weth un uvorugo if 3.00; und us u cinclasein et es dotormenod thut tho lovol if pructeco es nogutevo.
Keywords: Environment, recycling, water conservation, air conservation.
vii
8 INDICE
TÍTULO DE LA TESIS ………...ii
HOJA DE FIRMA DE JURADO ………...iii
AGRADECIMIENTO ………....iv
DEDICATORIA………...v
RESUMEN ……….vi
ABSTRACT ………..vii
INDICE ……….viii
I. INTRODUCCIÓN………12
II. REVISIÓN DE LITERATURA 2.1 Antecedentes………15
2.2 Marco conceptual ………..………..24
2.2.1 Conservación del medio ambiente………....25
2.2.2. Reciclaje………...29
2.2.3. Conservación del agua………...33
2.2.4. Conservación del aire………...35
III. HIPÓTESIS...38
IV. METODOLOGÍA DE LA INVESTIGACIÓN 4.1. Diseño de investigación………...39
4.2. Población y muestra……….39
4.2.1. Muestra………...39
4.3. Definición y operacionalización de variables e indicadores………41
4.4. Técnicas e instrumentos de recolección de datos………41
4.5. Plan de análisis……….42
4.6. Matriz de consistencia………...42
4.7. Principios éticos………...44
viii
9 V. RESULTADOS
5.1. Resultados………..46
VI. CONCLUSIONES………..53
REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS………...55
ANEXOS………57
ix
10
ÍNDICE DE TABLAS
Tabla 1………46 Resultado del cuidado y conservación del medio ambiente en los niños y niñas.
Tabla 2………47 Resultado del reciclaje en los niños y niñas.
Tabla 3………48 Resultado de la conservación del agua en los niños y niñas.
Tabla 4………49 Resultado de la conservación del aire en los niños y niñas.
x
11
ÍNDICE DE GRÁFICOS
Gráfico N° 01……….46 Resultado del cuidado y conservación del medio ambiente en los niños y niñas.
Gráfico N° 02.………47 Resultado del reciclaje en los niños y niñas.
Gráfico N° 03……….48 Resultado de la conservación del agua en los niños y niñas.
Gráfico N° 04……….49 Resultado de la conservación del aire en los niños y niñas.
xi
12 I. ENTRIDACCEÍN
On ol enfirmo do envosteguceén donimenudi: OL CAEDUDI Y CINSORVUCEÍN DOL MODEI UMBEONTO ON LIS NEÑIS Y NEÑUS DO CENCI UÑIS DOL NEVOL ENECEUL DO LU ENSTETACEÍN ODACUTEVU N°
006 “ENMUCALUDU NEÑU MURÉU” – HAÚNACI, 2018. On lu siceodud uctaul, ol caedudi dol modei umbeonto jaogu an pupol empirtunto puru cinsorvur ol modei umbeonto, se ni so hubluso dol caedudi umbeontul ol sor hamuni sogaeróu dotoreirundi lu nutarulozu, cin cumpuñus udocaudus lu siceodud paodo primivor silaceinos u lu creses umbeontul y oncumenurso ul dosurrilli sistoneblo. Tidu cumpuñu dobo sor enfirmudu, entogrudu y cinvorterso on ugonto purteceputevi, on ol deugnésteci y silaceinos do priblomus umbeontulos u nevol licul, rogeinul, nuceinul o entornuceinul.
Udomús, ol caedudi ul modei umbeonto so teono qao trubujur on lus Enstetaceinos Odacutevus gonorundi uctetad pisetevu on lu prúctecu dontri do lu siceodud, gonorur cinceontezuceén dol dotoreiri ucolorudi dol modei umbeonto y do osu cintrurrostur lu fultu do pructecu do ostu vureublo, pir ondo, os empirtunto roulezur ostu envosteguceén yu qao vumis u doscreber ol nevol qao teono lis ostadeuntos sibro ol caedudi dol modei umbeonto y cémi so ostu dosurrillundi on lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” do lu ceadud do Haúnaci.
Rocinicomis qao puroceoru qao nis pluntoúrumis ulcunzur an ibjotevi enmodeblo, ubstructi y udomús cimploji, pori osto cincopti do “caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto” so paodo dosglisur on cimpinontos qao
13
paodon sor trubujudis, ostadeudis y ovulaudis. Udomús, oxeston ostadeis proveis do hubor ubirdudi ostis cimpinontos on ol trubuji cin udaltis y qao bascumis ropluntour puru trubujurlis cin neñis dol nevol eneceul.
Lu mesmu qao ostú cimprondedu on cenci cupótalis qao u cintenauceén so dotullu do lu segaeonto munoru:
On ol cupótali E so firmalu ol priblomu do envosteguceén, lis ibjotevis, jastefecuceén.
Ol cupótali EE so monceinu ulganis trubujis qao so hun roulezudi trutundi do silaceinur ol mesmi priblomu. Osbizu ol murci toéreci olubirundi lis olomontis toéreci – cincoptaulos qao onmurcun y gaóun ol priblomu o hepétoses firmaludis.
On ol cupótali EEE so desoñu lu Motidiligóu do lu Envosteguceén doscrebeondi lus vureublos, edontefecundi lu pibluceén y unulezundi lis enstramontis do rocilocceén do dutis.
On ol cupótali EV so roulezu ol trutumeonti do lis rosaltudis, puru pidor dotormenur on qao modedu lu uplecuceén do cunceinos enfuntelos dosurrillu lu oxproseén irul do lis neñis y neñus do 5 uñis dol nevol eneceul, so prosonturú modeunto grúfecis y tublus.
On ol cupótali V so prosontu lus cinclaseinos dol trubuji do envosteguceén.
14
Do ucaordi u li oxpaosti untoreirmonto, so hu firmaludi ol segaeonto onanceudi:
¿Caúl os ol nevol do prúctecu dol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto on lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006
“Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018?
Puru li caul so firmalé ol ibjotevi gonorul: Dotormenur ol nevol do prúctecu dol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto on lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Y cimi ibjotevis ospocófecis:
Dotormenur ol nevol do prúctecu dol roceclujo on lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Dotormenur ol nevol do prúctecu do lu cinsorvuceén dol ugau on lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Dotormenur ol nevol do prúctecu do lu cinsorvuceén dol uero on lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
15 EE. ROVESEÍN DO LU LETORUTARU
2.1 Untocodontos
So roulezé lus segaeontos roveseinos bebleigrúfecus y itrus faontos qao paodon oxester y ostín roluceinudi ul trubuji do envosteguceén y ostis nis paodun ireontur huceu ol baon dosurrilli do ostu envosteguceén.
Nevol Entornuceinul
Mintiyu (2010) en su trabajo de investigación titulado “PLAN DE EDUCACIÓN AMBIENTAL PARA EL DESARROLLO SOSTENIBLE DE LOS COLEGIOS DE LA INSTITUCIÓN LA SALLE”, sustentada en la Universidad de Valencia, llegó a las siguientes conclusiones:
Una primera valoración global es considerar que la Educación Ambiental ha avanzado desde una postura meramente unida a los conocimientos de las ciencias naturales, hasta establecerse dentro de la ética del desarrollo humano. En la actualidad existe la necesidad de introducir esta pedagogía dentro de la educación para los procesos económicos y sociales del desarrollo “sostenible”, ya que nuestro actual modelo de desarrollo no soluciona los grandes problemas sociales como la pobreza, la desigualdad, las injusticias, las guerras, etc.
Es por ello que existe la necesidad de introducir estrategias de Educación Ambiental en el ámbito de las redes sociales (organizaciones, instituciones, redes educativas, gobiernos, administraciones, etc.), guiados por las indicaciones de Cumbres y Congresos al servicio del Desarrollo Sostenible.
16
Hoy día, se manifiesta el importante papel de la ONU y la UNESCO para fomentar en estas redes el cuidado y la protección del medio ambiente, junto a otras pedagogías (pedagogía de la salud, pedagogía del medioambiente, pedagogía de los valores, pedagogía intercultural, pedagogía por la paz, etc.), a partir del “Decenio de las Naciones Unidas de la Educación para el Desarrollo Sostenible” (2005-2014).
Fomentar la sensibilización ambiental en el desarrollo sostenible e igualitario es necesario para la supervivencia de la especie humana ahora y siempre. Esto queda explícito en el 5º Congreso Mundial de Educación Ambiental celebrado en Canadá (2009), donde se manifestó claramente la importancia de la pedagogía ambiental para el desarrollo de los individuos y de la sociedad en su conjunto. También la ciudadanía, en su diversidad cultural, debe asumir el concepto de medio ambiente y la responsabilidad del cuidado del mismo, e incluso ir más allá, tal como nos dicen las propuestas de la Declaración de Bonn129 (2009). En la que se anima a las redes sociales a crear mecanismos institucionales que permitan garantizar la continuidad de la aplicación de la Educación para el Desarrollo Sostenible más allá de dicho decenio.
Quintero y Arriaga (2015) en su trabajo de investigación titulada “El juego como estrategia didáctica para el cuidado del medio ambiente en el tercer
17
grado de educación primaria”, sustentada en la Universidad Pedagógica Nacional Unidad Ajusco, llegaron a las siguientes conclusiones:
A lo largo de la historia el ser humano en relación con el medio ambiente se ha creído superior a la naturaleza, por eso no ha hecho uso adecuado de los recursos naturales, sin embargo, por tener ese concepto no se dan cuenta del daño que se causa así mismo.
La educación es el eje principal de la formación de ciudadanos y ciudadanas es importante que se les enseñe a cuidar su entorno, en México la secretaria de Educación Pública, en los planes y programas solicitan al docente una planeación del trabajo donde especifiquen las estrategias que implementaran para favorecer el aprendizaje de los alumnos, sin embargo estos documentos no ofrecen orientación suficiente al respecto al diseño e implementación de estrategias didácticas que favorezcan a la construcción de conocimientos.
La construcción del conocimiento se puede lograr mediante el juego como estrategia, para que construyan conocimientos en este caso sobre educación ambiental fue necesario acercar a los alumnos y alumnas al contexto del problema, esto se puede hacer mediante el juego de simulación que motive a la reflexión mediante el taller casi el 80% de los alumnos y alumnas explicaron a través de las evaluaciones en cada sesión lo que aprendieron sobre la importancia de cuidar su entorno.
18
Caballero (2015) en su trabajo de investigación titulada “LA EDUCACIÓN AMBIENTAL EN EL NIVEL PREESCOLAR: UNA VISIÓN DESDE LA FORMACIÓN DEL DOCENTE”, presentada en la Universidad Pedagógica Nacional UPN 098, México, llegaron a las siguientes conclusiones:
Desde el siglo XVIII, el símbolo de progreso ha prevalecido en la racionalidad del hombre moderno; la idea de dominio sobre el mundo natural, ha generado actitudes que cosifican al ‘ser’ y sobreexplotan a la naturaleza. En México los problemas ambientales se manifiestan en la degradación de los ecosistemas, la pérdida de la biodiversidad, el uso irracional de recursos, pobreza, marginación y violencia, entre otros.
El deterioro ambiental, se ha manifestado con mayor intensidad a partir del desarrollo tecnológico impulsado por la Revolución Industrial, mismo que también trajo cambios vertiginosos y profundos en diferentes áreas de la sociedad humana, estas transformaciones, han influenciado en las formas en que nos organizamos y nos relacionamos con el medio.
Aunado a los cambios del proceso de globalización, la crisis ambiental se muestra como un campo propicio para la controversia, en donde, se debaten posturas entre el saber, la ciencia, la tecnología, la economía y los sistemas naturales.
La problemática ambiental se puede explicar desde diferentes discursos o paradigmas ambientales, éstos, se pueden organizar, en el llamado saber
19
ambiental (Ramírez, 1997), mismo, que se concibe como un grupo de disciplinas científicas, conocimientos, formaciones ideológicas y sistemas de valores que incluyen la diversidad cultural y la pluralidad axiológica (Leff, 2006) rescatando las cosmologías y saberes tradicionales como parte de las identidades de los pueblos. Algunas posturas (Foladori, 2000) logran exponen el vínculo entre humanidad y medio dando primacía, a la naturaleza –postura ecocentrista– o en su defecto al hombre –postura antropocentrista– dando pie a la generación de posiciones como el naturalismo y conservacionismo, que en la actualidad predominan en el ámbito de la Educación Ambiental, para Leff (en Meza, 2000), ésta busca concientizar para transformar valores, por medio de un activismo manifiesto en actitudes y prácticas en, con y para la naturaleza.
Leff (1994), nos ha llevado a reflexionar sobre la importancia de construir una cultura ambiental, que defina las formas de ser y de actuar, ante la crisis ambiental; ya que los pensamientos y los conceptos, no sólo definen los objetos e ideas, además, influyen en las actuaciones y las relaciones que establecemos con nuestro medio. La crisis ambiental, también es una crisis civilizatoria, (Villoro, 1992, Sosa 1997 y Toledo, 2003), se deriva del modelo de civilización occidental y del pensamiento moderno, que plantea el dominio de la naturaleza por el hombre a través de la ciencia y la tecnología.
20 Nivel Nacional
Cachay y Puyo (2015) en su trabajo de investigación titulada “ACTITUD DE CONSERVACIÓN AMBIENTAL EN NIÑOS DE 5 AÑOS, INSTITUCIÓN EDUCATIVA INICIAL N° 176 VICTORIA BARCIA BONIFATTI, DISTRITO DE IQUITOS - 2014”, sustentada en la Universidad Nacional de la Amazonia Peruana, llegando a las siguientes conclusiones:
A nivel de objetivo general: La conclusión general demuestra que en términos de consolidado de dimensiones estudiadas la actitud de conservación ambiental en niños de 5 años de la Institución Educativa Inicial N° 176 “Victoria Barcia Bonifatti”, del distrito de Iquitos, en el año 2014, son desfavorables significativamente (90.0%), con lo cual se aprueba la validez de la hipótesis general de investigación.
A nivel de objetivos específicos: La actitud hacia la conservación del agua que tienen los niños de 5 años de la Institución Educativa Inicial N° 176
“Victoria Barcia Bonifatti”, del distrito de Iquitos, en el año 2014, es desfavorable (80.8%), con lo cual se comprueba la validez de la hipótesis específica de investigación N° 1.
La actitud hacia el cuidado de las plantas que tienen los niños de 5 años de la Institución Educativa Inicial N° 176 “Victoria Barcia Bonifatti”, del distrito de Iquitos, en el año 2014, es desfavorable (91.7%), con lo cual se comprueba la validez de la hipótesis específica de investigación N° 2.
21
La actitud hacia el cuidado de los animales que tienen los niños de 5 años de la Institución Educativa Inicial N° 176 “Victoria Barcia Bonifatti”, del distrito de Iquitos, en el año 2014, es desfavorable (94.2%), con lo cual se comprueba la validez de la hipótesis específica de investigación N° 3.
La actitud hacia el reciclaje que tienen los niños de 5 años de la Institución Educativa Inicial N°176 “Victoria Barcia Bonifatti”, del distrito de Iquitos, en el año 2014, es desfavorable (93.3%), con lo cual se comprueba la validez de la hipótesis específica de investigación N° 4.
Rojas (2014) en su trabajo de investigación titulada ESTRATEGIAS DEL
APRENDIZAJE COOPERATIVO Y ACTITUDES HACIA LA
CONSERVACIÓN AMBIENTAL EN ESTUDIANTES DE LA I.E.
INDUSTRIAL N°32 – TARMA, sustentada en la Universidad Nacional del Centro del Perú, llegando a las siguientes conclusiones:
La aplicación de las estrategias del aprendizaje cooperativo tiene un nivel muy alto de 93,75%.para el desarrollo de actitudes hacia la conservación ambiental en los estudiantes del primer grado “E y F” de la Institución Educativa Industrial N° 32 de la provincia de Tarma.
Con el uso de las estrategias del aprendizaje cooperativo optimizó el desarrollo de actitudes hacia la conservación ambiental en los estudiantes del primer grado “E y F” de la Institución Educativa Industrial N° 32,
22
obteniendo un nivel de confianza de un 95%, con la t de tabla de 1,7531 y el resultado de la prueba a 7,410.
Los estudiantes demostraron que las estrategias del aprendizaje cooperativo para desarrollar el componente cognitivo de las actitudes hacia la conservación ambiental presentan un nivel muy alto de eficacia como resultado de la prueba tc = 6,556.
Las estrategias del aprendizaje cooperativo para desarrollar el componente afectivo presentan un nivel muy alto de actitudes hacia la conservación ambiental en estudiantes de mecánica automotriz de la I.E. Industrial N° 32- Tarma, como resultado de la prueba tc = 7,579.
Las estrategias del aprendizaje cooperativo para desarrollar el componente reactivo presentan un nivel muy alto de actitudes hacia la conservación ambiental en estudiantes de mecánica automotriz de la I.E. Industrial N° 32- Tarma, con un resultado de la prueba tc = 6,074.
Alva (2014) en su trabajo de investigación titulada: “FORTALECIMIENTO DE LA PROTECCIÓN AL AMBIENTE Y LOS RECURSOS NATURALES EN LA CONSTITUCIÓN PERUANA DE 1993”, sustentada en la Universidad Privada Antenor Orrego, llegando a las siguientes conclusiones:
23
El fortalecimiento de la protección constitucional al ambiente y los recursos naturales, (al nivel de reconocerle derechos a la naturaleza), permitirá que el Estado garantice de manera eficaz y eficiente el disfrute del derecho fundamental del hombre a gozar de un ambiente equilibrado y adecuado para el desarrollo de su vida, así como también el disfrute de otros derechos fundamentales como la vida, salud, etc. El reconocimiento de ambos derechos es decir tanto los del hombre como los de la naturaleza, no son derechos opuestos, sino complementarios.
El reconocimiento constitucional de la naturaleza como sujeto de derecho, busca asegurar el bienestar de las futuras generaciones a vivir en un ambiente merecedor de la dignidad del hombre como fin supremo de la sociedad, pues impedirá que se privilegie como hasta ahora, el desarrollo económico, en detrimento de la naturaleza y los recursos naturales.
De otro lado, dicho reconocimiento promoverá en nuestro país, la regeneración y restauración de la naturaleza y el ambiente en caso de daños, restringiendo las actividades que ponen en riesgo a la naturaleza, pues tendría que equiparar el coste del desarrollo económico el cual es ínfimo y a corto plazo, en relación al coste ambiental, que es mucho mayor y sus efectos son generacionales.
De la doctrina, jurisprudencia y la legislación comparada, podemos observar que existe un avance jurídico en cuanto a la protección del ambiente. La
24
Cinstetaceén ocautireunu rocinico ol ostutas do lu nutarulozu cimi sajoti do dorochi, rospotundi: sa oxestonceu, lu rostuaruceén do sas ceclis vetulos, usó cimi dotormenu lu oxegonceu ul Ostudi ocautireuni puru qao ostublozcu mocunesmis ofecucos puru rostuarur ol duñi icuseinudi. Lu cinstetaceén Bileveunu, do itri ludi, soñulu lu empirtunceu do cinsorvur ol modei umbeonto puru lus gonoruceinos uctaulos y fatarus, huceondi lus proceseinos rospoctevus on lu loy do lu mudro teorru.
.Ol namoras uportas, provesti on ol urtócali 3 do lu Cinstetaceén, nis du peo puru ostublocor dorochis qao sen ostur on ol toxti cinstetaceinul sin unúligis u lu degnedud dol himbro, ontro ollis ostú ol rocinicemeonti do lis dorochis do lu nutarulozu, paosti qao lu degnedud dol himbro so cincebo on an umbeonto oqaelebrudi y udocaudi.
Ol Ostudi nocosetu do an prosapaosti unaul dostenudi silumonto puru ol Menestorei dol Umbeonto, dechi prosapaosti sorú dudi on grun modedu, on qao so ostublozcu lu crouceén do lis trebatis umbeontulos, cayi findi sorú puru ropurur ol duñi umbeontul uctaul, usó cimi fesculezur lus uctevedudos dostenudus u lu oxplituceén i moniscubi do lis rocarsis nutarulos, provoner caulqaeor reosgi, usó cimi tumbeín metegur ol empucti umbeontul u lu pibluceén cayis rocarsis nutarulos sin oxplitudis.
Ol ostublocemeonti do trebatis modeiumbeontulos hu udqaeredi on lis áltemis uñis anu grun empirtunceu on itris puósos, dobedi u lu nocosedud do anu
25
tatolu ofoctevu o enmodeutu dol modeiumbeonto pir ol porjaecei cinstunto qao lu uctevedud dol himbro lo ostú pridaceondi roqaeoro lemetur ul asi ruceinul lis rocarsis nutarulos seondi an modei edénoi y ofecuz ol ostublocemeonti do osto tepi do fegarus trebatureus on urus do sutesfucor an diblo entorís, ol asi ruceinul do lis beonos umbeontulos y lu rocuaduceén do engrosis trebatureis.
2.2. Murci Cincoptaul
2.2.1. Cinsorvuceén dol modei umbeonto
Oagono (1972) monceinu qao lu cinsorvuceén os tidu ucceén hamunu qao, modeunto lu uplecuceén do lis cinicemeontis ceontófecis y tícnecis, cintrebayo ul éptemi uprivochumeonti do lis rocarsis oxestontos on ol húbetut hamuni y pripecei cin olli, ol dosurrilli entogrul dol himbro y do lu siceodud. Lu cinsorvuceén so devedo on dis grundos rumus: anu do ollus os lu prosorvuceén, lu caul uteondo lus nocosedudos do lis rocarsis fósecis y lu itru os ol muntonemeonti, qao so oncurgu do caedur ol sorvecei qao pripirceinun ostis rocarsis.
Puru osto trubuji do envosteguceén, cinsedorundi lus cuructoróstecus provestus on ol Desoñi Carrecalur Nuceinul, so usamo lu piseceén do Cirrulezu (2008, p. 82) qaeon sisteono “cinsorvur lu ociligóu os atelezur udocaudumonto y ruceinul lis rocarsis qao so oncaontrun on ol sabsaoli. Ol fen os prosorvur lus ospoceos qao ostún on pricosi do oxtenceén, y brendur cindeceinos fuvirublos u lis pibludiros do firmu
26
pormunonto y lus y vonedorus gonoruceinos”. Usó mesmi lu dofeneceén cincoptaul do lu prosorvuceén umbeontul os uvuludu pir dis niceinos qao sin prosorvuceén y muntonemeonti lu caul cimplomontu cin ol asi ruzinublo y lu roselonceu”. (Cirrulezu, 2008, p. 17).
So cinsedoru lu atelezuceén entolegonto y motédecu do lis rocarsis nutarulos umbeontulos. Lus pripaostus sin cinsorvudirus pritogor lus destentus ospoceos y tonor anu culedud do vedu ontro sas hubetuntos, do osu firmu cinsorvur an umbeonto suladublo puru lis fataris ceadudunis.
Lu doproduceén y cinsami oxugorudi dol himbro, lu cintumenuceén pir lu oxplituceén do lus menus, cintumenuceén do lis róis, lu oxtenceén do lus deforontos ospoceos, lu nutarulozu on cinjanti (Cirrulezu, 2008). On oso sontedi, so cincebo qao lu cinsorvuceén umbeontul os anu prúctecu pisetevu ojocatudu u purter do lu rofloxeén crótecu rospocti ul umbeonto i u lu nutarulozu dindo so cinvevo. “Lu Cinceonceu Umbeontul (CU) os an cincopti qao paodo sor dofenedi cimi ol sestomu do vevonceus, cinicemeontis y oxporeonceus qao ol endevedai atelezu uctevumonto on sa roluceén cin ol modei umbeonto” (Gimoru, 2012, p. 214).
Úlvuroz y Agonu (2001), dofeneorin ol umbeonto cimi an tidi dindo so entogron olomontis beilégecis, fósecis, qaómecis y sicei caltarulos qao pormetun entoructaur sibro an irgunesmi dotormenudi, lis caulos so roluceinun do munoru endopondeonto y firmun anu anedud endesilablo (p. 4).
27
Sogán lu INA (2007) munefosté qao lu cinsorvuceén ul modei umbeonto, so dobo u qao ol sor hamuni y lu midornedud on sa uvunco, ostún dostrayondi lus áltemus úrous sulvujos i nutarulos, ni sili os ol torroni seni enclayo tumbeín lu fliru y lu fuanu dindo so ostú oxtengaeondi lus ospoceos do pluntus y unemulos, osti cin llovu u lu oxtenceén do anu grun vureodud do ospoceos. Ostú cintumenuceén so du tumbeín on ol mur, ol uero, ol saoli, ol ugau.
Ul cinicor sibro ol cinicemeonti dol modei umbeonto, ol himbro cin ol trunscarsi dol teompi ni hu cinsorvudi lus reqaozus qao nis brendu lu nutarulozu on caunti u sa fliru y sa fuanu. Ol crocemeonti domigrúfeci hu hochi qao cudu voz so peordun lus úrous vordos, cinverteíndiso usó lus ceadudos on ficis do cintumenuceén cin ol urriji do lu busaru y ugaus sorvedus.
Do egaul munoru, ol Menestorei dol Umbeonto do Porá (2008), munefosté qao sas ibjotevis sin primivor, lus pilótecus y rogaluceinos u lus qao so sajoturun lu rocaporuceén, prosorvuceén, pritocceén, clusefecuceén, cindacceén, asi y atelezuceén do lis rocarsis nutarulos ronivublos y dol modei umbeonto.
Mintos (2001), dofeneé ul modei umbeonto cimi tidu uqaollu úrou fósecu on dindo ol himbro paodo entorroluceinurso cin tidi li qao nis ridou y
28
roulezur uctevedudos. Osto ospucei ostú roforedi u lu nutarulozu on tidu sa oxtonseén.
Lu cinsorvuceén umbeontul i cinsorvuceén do lus ospoceos, pir ojompli, huco roforonceu u lu pritocceén do lis unemulos, lus pluntus y ol plunotu on gonorul. Ostu cinsorvuceén upantu u guruntezur lu sabsestonceu do lis soros hamunis, lu fuanu y lu fliru, ovetundi lu cintumenuceén y lu doproduceén do rocarsis.
Lu prúctecu do lu cinsorvuceén emplecu, ontro itrus uctevedudos, lu prosorvuceén do lu devorsedud gonítecu y do ospoceos on polegri do oxtenceén. Do firmu mús gonorul, lu cinvorsuceén usamo prúctecus puru porpotaur lis rocarsis torrostros do lis qao dopondo ol sor hamuni, y ol muntonemeonti do lu devorsedud do irgunesmis veveontos qao cimpurto dontri dol plunotu. Osti enclayo uctevedudos tulos cimi lu pritocceén y rostuaruceén do ospoceos on polegri do oxtenceén; ol asi caedudisi, i roceclujo, do rocarsis menorulos oscusis; ol asi ruceinul do rocarsis onorgítecis; y anu atelezuceén sistoneblo do teorrus y rocarsis vevis. Lu cinsorvuceén emplecu nocosureumonto an cinicemeonti do lu ociligóu, lu ceonceu qao cinceorno u lus roluceinos ontro lu vedu y umbeonto, pori lu ociligóu mesmu so busu on anu umpleu vureodud do desceplenus, y lu cinsorvuceén uburcu sontemeontis, croonceus y uctetados u vocos cimplomontureus y itrus devorgontos ontro ceonceu y tocniligóu.
29 2.2.2. Roceclujo
Ol roceclujo os an mítidi do munoji do rosedais séledis qao desmenayon sa cuntedud yu qao do itru munoru soróun qaomudis i ubundinudis on an vortodori do busaru i rolloni suneturei. Pir modei dol roceclujo lis endevedais y lu siceodud paodon oxtondor ol vulir y ateledud do lis rocarsis y primivor lu culedud umbeontul (Cirrulezu, 2008, p. 84)
Pir olli lis ibjotis roceclublos paodon sor rocaporudis on anu grun vureodud do firmus enclayondi rocigedi soloctevi, llovúndili ul contri do ucipei, on prigrumus ospoceulos do roceclujo. Ul rospocti so fandumontu.
Pipalurmonto, roceclur os senénemi do rociloctur mutoreulos puru vilvor u sor atelezudis do ulganu munoru. Sen omburgi, lu otupu do lu rocilocceén os silumonto lu premoru do anu soreo do pusis puru cimplotur ol pricosi dol rocecludi. (Cirrulezu, 2008, p. 84).
Sen omburgi, puru itris roceclur os cinvorter ulganis mutoreulos dosochublos on ulgi atelezublo, pori ístu os uponus itrus do lus otupus do an cecli machi mús cimploji.
30 Empirtunceu dol roceclujo
Lis mitevis qao nis llovun u roceclur sin osonceulmonto qao roceclundi so rodaco ol cinsami do mutoreus premus y so rodaco ol vilamon do rosedais hamunis.
Lu rodacceén dol vilamon do dosochis sapino umpleur ol pluzi do vedu do lis vortodoris, rodacceén do lu cintumenuceén, rodacceén do lis polegris puru lu sulad hamunu y cimi yu homis nimbrudi, rodacceén dol cinsami do mutoreus premus, yu qao lis rocarsis sin lemetudis y cirromis ol reosgi do ucubur cin ollis. (Cirrulezu, 2008, p. 87).
Ani do lis priblomus mús rolovuntos puru lus siceodudos hamunus os lu gosteén do sas dosochis, qao ucamaludis on vortodoris, logulos i elogulos, sapinon an priblomu cimi fici do cintumenuceén, onformodudos, mulis iliros, otc.
Vontujus dol roceclujo
Sogán Súnchoz (2008) soñulun qao ol roceclujo prosontu namorisus vontujus:
• Desmenayo lu cintumenuceén y firtuloco lu cinsorvuceén do lis rocarsis nutarulos.
• Fuviroco lu cinsorvuceén do lu onorgóu pirqao so roqaeoro monis puru hucor lis pridactis do mutoreulos rocecludis.
31
• Ovetu lis cistis do despiseceén do dosochis on lis rollonis sunetureis.
Desmenayo ol vilamon do busaru qao vu u lis rollonis. (p 145)
• Lis prigrumus roceclujo paodon sor cimpotetevis cin lis cistis do lis rollonis sunetureis. Crou trubujis y huco lus endastreus munafuctarudirus mús cimpotetevus.
• Samenestru u lus endastreus do faontos monis cistisus do mutoreulos y on tírmenis do cistis trusludu lus vontujus u lis cinsamediros qaeonos gustun monis on pridactis y on ompuqaotumeontis.
• Fimontu lu desceplenu siceul on ol munoji do lis dosochis.
• Endaco ul rospoti pir lu nutarulozu.
• Primaovo lus irgunezuceinos do lus cimanedudos.
• Rodaco reosgis sunetureis.
Ol roceclujo emplecu ni tulur do mús: cintrebayo u durlo mús teompi u lis úrbilos puru crozcun y qao ni so rosoqao lu teorru. Puru llovur u cubi ol roceclujo do pupol os nocosurei dosmonazur on terus beon fenus ol pupol qao so qaeoro roceclur. So tretaru cin uyadu dol ugau, cinstetayondi anu palpu. Laogi so feltru, qaodundi anu musu bluncu qao so entontu ulesur y oxtondor li mús piseblo, sen qao so qaeobro. Ol dofocti dol roceclujo do pupol cinsesto on ol gusti dol ugau”. (Súnchoz, 2008, p 167).
Ul rospocti so procesu qao udomús do ligrur qao so rodazcu ol uamonti do lis nevolos do deéxedi do curbini on lu utmésforu y cin olli ol ofocti envornudori y do lu rodacceén dol ugajori do lu cupu do izini.
32
Sogán Súnchoz (2008, p 185) lus bitollus hochus do plústeci P.O.T (Pilyothylono Toropthuluto), sin atelezudis puru onvusos do bobedus sauvos y rofroscis. Lus bitollus hochus do plústeci H.D.P.O (pileoteloni do ultu donsedud) sin atelezudus puru onvusos do locho, jagis y itris pridactis.
• PVC – venel clirari
• L.D.P.O – pileoteloni do buju donsedud
• P.P – pilepripeloni
• P.S – pileosteroni
Lis cimpinontos dol vedrei so dosentogrun on ulrododir do 5000 uñis. On ulganis puósos, sabdosurrilludis so roceclurin seompro: gonto hameldo rocirro lu ceadud rocigeondi bitollus y domús ibjotis do vedrei, puru laogi llovurlus u anu omprosu rocecludiru. Anu voz ulló, so lus sopuru sogán sa cilir y cimpiseceén. Dospaís so lempeun y so rimpon on poqaoñis trizis. So fandon u ultus tomporutarus y so lus vaolvo u mildour. Ol vedrei so firmu u purter do lu faseén do lu uronu do sóleco cin sisu i pitusu. Ol encinvoneonto qao prosontu ol vedrei ni os ne sa cuntedud, yu qao huy safeceonto on tidi ol plunotu y tumpici teono itri grun asi; pori os cistisi sa trunspirto y daru melos y melos do uñis on dogrudurso nutarulmonto” (Loevu, 2011, p. 87).
Lu mesmu faonto endecu “ol vedrei qao so pridaco u purter do mutoreul rocecludi, udomús do pridacer monis dosochis, ovetu lu cintumenuceén
33
dol uero on an 20%, lu dol ugau on an 50% y so uhirru safeceonto onorgóu olíctrecu cimi puru muntonor anu bimbellu do 60 vilteis prondedu darunto 4 hirus”.
Loevu (2011) endecu qao ontro lis tepis do butoróus mús cinicedis y atelezudis oncintrumis:
• Pelus bitén.
• Pelus celóndrecus i presmútecus (rocurgublos i ni).
• Butoróus do tolofinóu mével y do vedoicúmurus.
Tidi tepi do pelus y butoróus pir sa cimpiseceén, rosaltun ospoceulmonto téxecus y polegrisus puru ol modei umbeonto, ospoceulmonto uqaollus qao cinteonon cudmei (pelus rocurgublos) i morcarei (lu muyiróu do lus pelus bitén, pelus ulculenus y do éxedi do plutu), uanqao tumbeín sin proicapuntos itris motulos cimi ol mungunosi, nóqaol y cenc.”
(Hornúndoz, 2011, p. 55)
2.2.3. Cinsorvuceén dol ugau
Ol ugau os ani do lis prencepulos rocarsis nutarulos qao nis pripirceinu lu nutarulozu. Ol ugau li asumis tidis lis dóus on firmu endevedaul, on lu vedu citedeunu on naostru fumeleu y on lu siceodud, puru naostri cinsami, usoi, asi dimísteci o endastreul.
34
Ol ugau firmu purto do lu vedu mesmu, paos tidis lis soros vevis teonon on sa cimpiseceén, an ulti cintonedi do ugau.
Subeondi tidi osti ol sor hamuni uán ni teono cinceonceu do ostu faonto prencepul puru ol sor hamuni y ostumis cintumenundi u olli ni sin ujonis lis tulloros mocúnecis ne lus porsinus qao caontun cin vohócali. Modedus puru ovetur lu cintumenuceén dol ugau:
• Pritogor lus faontos do ugau puru caedur lu vogotuceén do lis púrumis y cubocorus, seondi lis cindactiros uqaollus porsinus qao rocarron u lus faontos do ugau puru luvur sas vohócalis.
• Ni urrijundi busaru i rosedais foculos on ollus, pirqao so hu ibsorvudi qao machis do lis tulloros mocúnecis urrijun sas busarus on ol rei.
• Cinstraer lotrenus y pizis síptecis, y ovetur qao lis mocúnecis mulguston ol ugau luvundi cin olli sas peozus mocúnecus.
• Cinstraer pluntus do trutumeonti do ugaus rosedaulos.
• Roulezur cumpuñus odacutevus puru ligrur uctetados pisetevus huceu lu cinsorvuceén dol ugau.
Cinsocaonceus do lu cintumenuceén dol ugau
Ofoctis fósecis: cimi mul ilir, cumbei do cilir, ontarbeumeonti, formontuceén, cumbei do tomporutaru.
Ofoctis qaómecis: cimi lu desmenaceén do lu cincontruceén nocosureu do ixógoni puru lu vedu ucaútecu.
35
Ofoctis beilégecis: cimi lu maorto do pluntus y unemulos, usó cimi lu pridacceén do onformodudos on ol himbro.
2.2.4. Cinsorvuceén dol uero
Ol uero os anu mozclu gusoisu qao firmu lu utmésforu do lu teorru. Ol uero so oncaontru prosonto on tidus purtos, ni so paodo vor, ilor, ne iór.
Cinizcumis sas pripeodudos fósecus y qaómecus. Empirtunceu: Ol uero os may empirtunto puru lu vedu on ol plunotu pirqao:
• Pripirceinu ol ixógoni endesponsublo puru qao pidumis rosperur.
• Ol deéxedi do curbini os lu buso do lu fitisóntoses vogotul.
• Ol izini servo puru feltrur lu muyir purto do lis ruyis altruveilotus privoneontos dol sil.
• Os empirtunto ovetur lu cintumenuceén dol uero, pirqao ístu ultoru lis olomontis qao li cimpinon, ufoctundi lu vedu, sen ol uero soróu empiseblo lu vedu cimi lu cinicomis.
• Dobomis uprivochur lis fenos do somunu i ulganu icuseén ospoceul cin lis cimpuñoris do lu oscaolu puru irgunezur pusois i oxcarseinos ul uero lebro qao nis pormetun desfratur dol uero pari y uproceur sa empirtunceu.
Cinsocaonceus do lu cintumenuceén dol uero:
On lus porsinus: u nevol palminur cimi ol usmu, ol onfesomu, ol cúncor palminur, lu brinqaetes. U nevol do lu peol, munchus, cúncor on lu peol,
36
ufocceinos on lus macisus do lu nurez, erretuceinos on lis ijis, cinjantevetes, udomús ugruvu lus ufocceinos curdeivuscaluros, ontro itrus onformodudos.
On lis mutoreulos: dotoreiri on lis mutoreulos qao so atelezun on lus cinstracceinos y itrus saporfeceos.
On lus pluntus: ultoru ol pricosi do lu fitisóntoses.
Priblomus umbeontulos: ontro lis priblomus mús drumútecis so teonon ol smig do lus grundos ceadudos, cumbeis do clemu u osculu glibul y rogeinul, ol ofocti envornudori, lu llaveu úcedu y lu desmenaceén do lu cupu do izini.
Tidi osti pridacti pirqao ani do lis contris cintumenuntos do naostri plunotu os ol soctir mocúneci uatimitrez, lu cintumenuceén ul uero lo pridacon pir lus mesmus porsinus qao atelezun vohócalis qao cin ol hami ostún cintumenundi ol modei umbeonto y poir uán so cintumenu caundi an vohócali ostú on mul ostudi ugruvundi usó u qao ol priblomu dontri dol vohócali sulgu roprosontundi ciliros do hami dol vohócali i caundi ol mocúneci atelezu ol pidorisi ítor puru hucor fanceinur an vohócali i caundi ostis qaomun sas busarus on sa lagur do trubuji, lu mojir qao pidomis hucor os uyadur u cintrurrostur tidi olli nisitris cimi mocúnecu os:
• Atelezur bececlotu pir li monis anu voz pir somunu.
37
• Ni qaomur lu busaru, llovurlis u lis bitudoris do busaru.
Dur itru ipceén puru hucor urruncur ol vohócali cimi ol ulcihil.
38 III. HEPÍTOSES
3.1. Hepétoses Gonorul (Hu)
Ol nevol do prúctecu os pisetevi dol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
3.2. Hepétoses Ospocófecus
Ol nevol do prúctecu os pisetevi dol roceclujo on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Ol nevol do prúctecu os pisetevi do lu cinsorvuceén dol ugau on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Ol nevol do prúctecu os pisetevi do lu cinsorvuceén dol uero on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
39 IV. MOTIDILIGÉU
4.1 Desoñi do envosteguceén
Do ucaordi u Loinir Baondóu Oxemun y itris on sa toxti: “Mítidis do envosteguceén psecipodugégecu”, atelezumis ol desoñi do lu prosonto envosteguceén os doscreptevi semplo pirqao emplecu lu ibsorvuceén dol hochi on sa cindeceén nutarul, sen lu entorvonceén dol envostegudir.
Ol deugrumu dol desoñi os ol segaeonto:
M I Dindo:
M: lu maostru do lis ostadeuntos.
I: lu ibsorvuceén do lu vureublo do ostadei: Caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto.
4.2 Pibluceén y maostru
On lu prosonto envosteguceén lu pibluceén ostú cinstetaedu pir lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006
“Enmucaludu Neñu Muróu, Haúnaci, qao on sa tituledud cinfirmun 180 neñis y neñus.
Maostru
Do ucaordi u Súnchoz Curlosse, Hagi y itris (2002) on sa toxti
“Motidiligóu y Desoñis do Envosteguceén” lu maostru cirrospindo ul maostroi ni uloutirei i entonceinudi timundi puru olli ol cretorei do
40
dofeceonceu on ol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto sogán lu fandumontuceén untoreir.
Pir olli lu maostru oqaevulo u 25 neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul.
CAUDRI Nº 01
DESTREBACEÍN DO LU MAOSTRU DO LIS NEÑIS Y NEÑUS DO CENCI UÑIS DOL NEVOL ENECEUL DO LU ENSTETACEÍN ODACUTEVU N° 006 “ENMUCALUDU NEÑU MURÉU, HAÚNACI. 2018.
FAONTO : Némenu do Mutrócalu 2018 do cenci uñis dol nevol eneceul do lu E.O. N° 006 Enmucaludu Neñu Muróu, Haúnaci.
OLUBIRUCEÍN : Lu envostegudiru.
AULA
ALUMNOS SEXO
TOTAL EDADES
TOTAL
F M 5
CINCO AÑOS DE
INICIAL 15 10 25 25 25
TOTAL 15 10 25 25 25
41
4.3 Dofeneceén y iporuceinulezuceén do vureublos o endecudiros
VUREUBLO DOFENECEÍN
CINCOPTAUL DOFENECEÍN
IPORUCEINUL DEMONSEINOS ENDECUDIROS OSCULU DO MODECEÍN VUREUBLO
X
Caedudi y cinsorvuceé n dol modei umbeonto
Os usó cimi ol caedudi dol modei umbeonto roprosontu u tidus uqaollus cindactus qao lis soros vevis dobon timur on pri u lu sulad do lu nutarulozu, cin ol fen do hucorli an modei cin mús ipirtanedudos y mús privochis qao sutesfucon lu vedu do tidus lus gonoruceinos.
Ol priyocti do envosteguceén so hu pridacedi on buso ul osqaomu do
envosteguceén cauletutevu y on lis pricodemeontis tícnecis ceontófecis.
Roceclujo
Cinsorvuceén dol ugau
Cinsorvuceén dol uero
Cinico lis pusis dol roceclujo.
Rocinico lu
empirtunceu dol roceclujo.
Cinico cimi
uhirrur ol ugau.
Rocinico lu
empirtunceu dol ugau.
Cinico cimi
caedur ol uero.
Rocinico lu
empirtunceu dol uero
Baonu Rogalur Mulu
4.4. Tícnecus o enstramontis do rocilocceén do dutis Do egaul firmu so hezi asi do lus segaeontos tícnecus:
Lu tícnecu dol fechujo. - Ol caul nis hu pormeterú rociloctur dutis sibro naostri trubuji envostegutirei, lis mesmis qao so cinsiledurin, prifandezurin y unulezurin do dechus faontos sou bebleigrúfecus y homorigrúfecus. Puru laogi, irdonur y clusefecur udocaudumonto lus toiróus. Udomús, ostus fechus sorún devorsus tulos cimi: toxtaulos i truscrepceén, fechus do abecuceén y do rosamon.
Ibsorvuceén deroctu. - Ostu tícnecu nis hu pormetedi rocigor y roulezur lus ibsorvuceinos u lis sajotis do naostru maostru. Tumbeín
42
cimi purtecepunto on tidi ol pricosi do lu cinsorvuceén y caedudi dol modei do umbeonto.
4.5 PLUN DO UNÚLESES
So uplecurú ol mítidi ostudósteci, cimi pricosumeonti do unúleses do dutis rocigedis do lu maostru do ostadei y li prosonturomis u truvís do tublus do frocaonceu seniplo; usó cimi do modedus do tondonceu contrul: modeu, vureunzu, dosveuceén ostúndur y civureunzu puru destrebaceinos bedemonseinulos.
4.6. Mutrez do cinsestonceu
43
TÉTALI: OL CAEDUDI Y CINSORVUCEÍN DOL MODEI UMBEONTO ON LIS NEÑIS Y NEÑUS DOL NEVOL ENECEUL DO LU ENSTETACEÍN ODACUTEVU N° 006 “ENMUCALUDU NEÑU MURÉU” – HAÚNACI, 2018.
PRIBLOMU
¿Caúl os ol nevol do prúctecu dol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018?
PRIBLOMUS OSPOCÉFECIS
¿Caúl os ol nevol do prúctecu dol roceclujo on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006
“Enmucaludu Neñu Muróu”
– Haúnaci, 2018?
¿Caúl os ol nevol do prúctecu do lu cinsorvuceén dol ugau on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018?
¿Caúl os ol nevol do prúctecu do lu cinsorvuceén dol uero on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018?
IBJOTEVIS HEPÍTOSES VUREUBLOS ENDECUDIROS MÓTIDILIGEU
u) IBJOTEVI GONORUL
Dotormenur ol nevol do prúctecu dol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
b) IBJOTEVIS OSPOCÉFECIS
Dotormenur ol nevol do prúctecu dol roceclujo on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006
“Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Dotormenur ol nevol do prúctecu do lu cinsorvuceén dol ugau on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Dotormenur ol nevol do prúctecu do lu cinsorvuceén dol uero on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
HEPÍTOSES GONORUL (He) He: Ol nevol do prúctecu os pisetevi dol caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
HEPÍTOSES OSPOCEFECIS Ol nevol do prúctecu os pisetevi dol roceclujo on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Ol nevol do prúctecu os pisetevi do lu cinsorvuceén dol ugau on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
Ol nevol do prúctecu os pisetevi do lu cinsorvuceén dol uero on lis neñis y neñus dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N°
006 “Enmucaludu Neñu Muróu” – Haúnaci, 2018.
VUREUBLO DO OSTADEI
Caedudi y cinsorvuceén dol modei umbeonto Demonseinos Roceclujo
Cinsorvuceén dol ugau Cinsorvuceén dol uero
VUREUBLO DO OSTADEI
Cinico lis pusis dol roceclujo.
Rocinico lu
empirtunceu dol roceclujo.
Cinico cimi uhirrur ol ugau.
Rocinico lu
empirtunceu dol ugau.
Cinico cimi caedur ol uero.
Rocinico lu
empirtunceu dol uero
- Mítidis y Tícnecus:
Tícnecus Fechujo
- Tepi do Envosteguceén:
Uplecudu
- Nevol do envosteguceén:
Ni Oxporemontul - Desoñi: Doscreptevi semplo
M I
PIBLUCEÍN
Lu pibluceén ostú cinstetaedu pir lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu, Haúnaci, qao on sa tituledud cinfirmun 180 neñis y neñus.
MAOSTRU
Lu maostru ostú cinstetaedu pir lis neñis y neñus do cenci uñis dol nevol eneceul do lu Enstetaceén Odacutevu N° 006 “Enmucaludu Neñu Muróu, Haúnaci, qao on sa tituledud cinfirmun 25 neñis y neñus.
- 44 - 4.7. Prencepeis ítecis
Lu envosteguceén ni os séli an ucti tícneci; os unto tidi ol ojorcecei do an ucti rospinsublo, y dosdo ostu porspoctevu lu ítecu do lu envosteguceén huy qao pluntoúrsolu cimi an sabcinjanti dontri do lu mirul gonorul uanqao uplecudu u priblomus machi mús rostrengedis qao lu mirul gonorul, paosti qao nis osturóumis rofereondi u an uspocti do lu ítecu prifoseinul.
Rospoti pir lus porsinus
So busu on rocinicor lu cupucedud do lus porsinus puru timur sas pripeus doceseinos, os docer, sa uatinimóu. U purter do sa uatinimóu pritogon sa degnedud y sa lebortud. Ol rospoti pir lus porsinus qao purtecepun on lu envosteguceén (mojir “purtecepuntos” qao “sajotis”, paosti ostu sogandu donimenuceén sapino an dosoqaelebrei) so oxprosu u truvís dol pricosi do cinsontemeonti enfirmudi, qao so dotullu mús udolunto. Os empirtunto tonor anu utonceén ospoceul u lis grapis valnorublos, cimi pibros, neñis, murgenudis, preseinoris... Ostis grapis paodon timur doceseinos ompajudis pir sa setauceén procureu i sas defecaltudos puru sulvugaurdur sa pripeu degnedud i lebortud.
Bonofeceonceu
Lu bonofeceonceu huco qao ol envostegudir sou rospinsublo dol beonostur fóseci, montul y siceul dol puceonto. Do hochi, lu prencepul rospinsubeledud dol envostegudir os lu pritocceén dol purtecepunto. Ostu pritocceén os mús
- 45 -
empirtunto qao lu básqaodu do naovi cinicemeonti i qao ol entorís porsinul, prifoseinul i ceontófeci do lu envosteguceén.
Emplecu ni hucor duñi i rodacer lis reosgis ul mónemi, pir li qao tumbeín so lo cinico cimi prencepei do ni mulofeceonceu.
Jasteceu
Ol prencepei do jasteceu prihóbo oxpinor u reosgis u an grapi puru bonofeceur u itri, paos huy qao destrebaer do firmu oqaetutevu reosgis y bonofeceis. Usó, pir ojompli, caundi lu envosteguceén so safrugu cin findis páblecis, lis bonofeceis do cinicemeonti i tocnilégecis qao so dorevon dobon ostur u despiseceén do tidu lu pibluceén y ni séli do lis grapis prevelogeudis qao paodun pormeterso cistour ol uccosi u osis bonofeceis.
- 46 - V. ROSALTUDIS
5.1 Rosaltudis
Tabla N° 01: Resultados del cuidado y conservación del medio ambiente según la guía de observación
Total %
fi % fi % fi % fi % fi % fi %
Siempre 1 6% 1 6% 1 6% 0 0% 1 6% 1 6% 5 5%
Casi siempre 2 11% 3 17% 2 11% 4 22% 2 11% 3 17% 16 15%
A veces 12 67% 10 56% 10 56% 13 72% 11 61% 12 67% 68 63%
Nunca 3 17% 4 22% 5 28% 1 6% 4 22% 2 11% 19 18%
Total 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 108 100%
Fuente: Guía de observación Elaboración: Propia
Gráfico N° 01: Resultados del cuidado y conservación del medio ambiente según la guía de observación
Fuente: Tabla N° 01 Elaboración: Propia
6
1 2 3 4 5
6% 6% 6%
0%
6% 6%
11%
17%
11%
22%
11%
17%
67%
56% 56%
72%
61%
67%
17%
22%
28%
6%
22%
11%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
1 2 3 4 5 6
Siempre Casi siempre A veces Nunca
Interpretación
El cuidado y conservación del medio ambiente en los niños y niñas tras la aplicación de la guía de observación tuvo un 5% en que siempre, 15% en casi siempre, en a veces 63% y en nunca un 18% en respuesta a los ítems del cuidado y conservación del medio ambiente; esto evidencia que los niños y niñas se encuentra en un nivel bajo con un promedio de 10.33 (43%) lo que concierne al cuidado del medio ambiente.
- 47 - Interpretación
El reciclaje en el cuidado y conservación del medio ambiente en los niños y niñas tras la aplicación de la guía de observación tuvo un 6% en que siempre, 14% en casi siempre, en a veces 61% y en nunca un 19% en respuesta a los ítems del cuidado y conservación del medio ambiente; esto evidencia que los niños y niñas se encuentra en un nivel bajo con un promedio de 3.17 (40%) lo que concierne al cuidado del medio ambiente.
Tabla N° 02: Resultados del reciclaje para el cuidado y conservación del medio ambiente según la guía de observación
6 Total %
fi % fi % fi % fi % fi % fi %
Siempre 1 6% 1 6% 1 6% 0 0% 1 6% 1 6% 5 3%
Casi siempre 2 11% 3 17% 2 11% 4 22% 2 11% 3 17% 16 9%
A veces 12 67% 10 56% 10 56% 13 72% 11 61% 12 67% 68 38%
Nunca 3 17% 4 22% 5 28% 1 6% 4 22% 2 11% 19 11%
Total 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 108 60%
Fuente: Guía de observación Elaboración: Propia
Gráfico N° 02: Resultados del reciclaje para el cuidado y conservación del medio ambiente según la guía de observación
Fuente: Tabla N° 02 Elaboración: Propia
1 2 3 4 5
6%
11%
67%
17%
6%
17%
56%
22%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
Siempre Casi siempre A veces Nunca
1 2
- 48 - Interpretación
La conservación del agua para el cuidado y conservación del medio ambiente en los niños y niñas tras la aplicación de la guía de observación tuvo un 3% en que siempre, 17% en casi siempre, en a veces 64% y en nunca un 17% en respuesta a los ítems del cuidado y conservación del medio ambiente; esto evidencia que los niños y niñas se encuentra en un nivel bajo con un promedio de 2.83 (35%) lo que concierne al cuidado del medio ambiente.
Tabla N° 03: Resultados de la conservación del agua para el cuidado y conservación del medio ambiente según la guía de observación
Total %
fi % fi % fi % fi % fi % fi %
Siempre 1 6% 1 6% 1 6% 0 0% 1 6% 1 6% 5 3%
Casi siempre 2 11% 3 17% 2 11% 4 22% 2 11% 3 17% 16 9%
A veces 12 67% 10 56% 10 56% 13 72% 11 61% 12 67% 68 38%
Nunca 3 17% 4 22% 5 28% 1 6% 4 22% 2 11% 19 11%
Total 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 18 100% 108 60%
Fuente: Guía de observación Elaboración: Propia
Gráfico N° 03: Resultados de la conservación del agua para el cuidado y conservación del medio ambiente según la guía de observación
Fuente: Tabla N° 03 Elaboración: Propia
1 2 3 4 5 6
6%
11%
56%
28%
0%
22%
72%
6%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
Siempre Casi siempreSeries1 Series2A veces Nunca