TECNOLOGÍA, INNOVACIÓN Y CALIDAD -13-
0RdHlR didiFWiFR: dH aSUHQdi]aMH
FRPEiQadR
´E-lHaUQiQJµ
SaUa HVWXdiRV
dH SRVJUadR HQ EdXFaFiyQ SXSHUiRU
Mario Pleitez Ingeniero Químico Docente
Resumen: El REMHWiYR ~lWiPR dH lRV HVIXHU]RV
dH lRV dRFHQWHVHQHl aXla HVTXH lRVHVWXdiaQWHV
aSUHQdaQ.
NR HV VylR VaEHU WUaQVPiWiU Hl FRQRFiPiHQWR ViQR dHVWaFaU laV FRPSHWHQFiaV y aSWiWXdHV a dHVaUURllaU y PaQiIHVWaUlaV aVt SaUa la VRFiHdad dHl PaxaQa.
El SaUadiJPa WUadiFiRQal dH la HdXFaFiyQ PaJiVWUal FHQWUadR HQ WUaQVIHUiU iQIRUPaFiyQ VH YH PRdiÀFadR y VXVWiWXidR SRU XQ SURFHVR
dH aSUHQdi]aMH FRQWiQXR SaUa WRda la Yida HQ TXH Hl HVWXdiaQWH HV Hl SUiQFiSal SURWaJRQiVWa
FRPR VXMHWR aFWiYR dH VX SURSia IRUPaFiyQ dH
allt Hl FaPEiR dH SaUadiJPa dHVdH iQFidiU HQ Hl aSUHQdi]aMH y PiV aXQHQHl aXWR-aSUHQdi]aMH.
3RU FRQViJXiHQWH lRV HVWXdiaQWHV y dRFHQWHV VH adaSWaQ a XVaU dHIRUPa iQWHQViYa laV QXHYaV WHFQRlRJtaVHQ la ZHE iQVWiWXFiRQal.
EQWRQFHV Hl aXla dHVdH HVWa QXHYa ySWiFa HV XQ HVSaFiR dH iQWHUQali]aFiyQ dH XQa FXlWXUa
RUJaQi]aFiRQal TXHSHUPiWH dHVaUURllaUSURPRYHU
y SUHVHUYaUWUaQVYHUValPHQWH a WUaYpV dHWRdaV laV IRUPaV dHl PRdHlR dHFalidad la FRPSHWiWiYidad
la liEHUWad aFadpPiFaHl SHQVaPiHQWR FUtWiFR la iQQRYaFiyQ y la FUHaWiYidadFUHaQdRXQHVWUHFKR YtQFXlRFRQ la VRFiHdad aFWXal.
3aUa FRQVHJXiU HVWH PaFURREMHWiYR HV iQdiV
-SHQVaElH iQFRUSRUaU a la iQIRUPaFiyQQXPHURVa
Hl VRSRUWH TXH da al aSUHQdi]aMH XWili]aU EXV
-FadRUHVEiEliRWHFaV YiUWXalHV y RWUaV EaVHV dH
daWRV y dHVFXEUiUQXHYaV ViWXaFiRQHV dH aQiliViV
a WUaYpV dH la ZHE 2.0 y dH la SlaWaIRUPa YiUWXal
SXHVWaVHQ la ZHE dH la XQiYHUVidad.
3RU HVWR SURSRQHPRV Hl PRdHlR dH Falidad
aSUHQdi]aMH FRPEiQadR R KtEUida E-lHaUQiQJ
dHl iQJlpV ElHQdiQJ-lHaUQiQJdTXH SaUWH dHl ya
FRQRFidRViVWHPa SURSXHVWRSRU0aUFHl /HEUXQ: aSUHQdi]aMH HlHFWUyQiFR H-lHaUQiQJ PpWRdR SaUa HQVHxaU y aSUHQdHU YiQFXlaU SHdaJRJta y
WHFQRlRJta.
Palabras Clave: web 2.0, ´aSUHQdi]aMH HlHFWUyQiFRµ´IRUPaFiyQFRPEiQadaµ
5HYLVWD&XDWULPHVWUDO$xR1R6HSW'LF6DQ6DOYDGRU(O6DOYDGRU&HQWURDPpULFD
ISSN
1962-6510
RHalidad y RHÁH[iyQ
N.º 33
S
EGUNDA ÉPOCAR
EALIDADYR
EFLEXIÓN1-
Introducción
UQR dH lRV aWUiEXWRV dH la Falidad dHl SURFHVR HQVHxaQ]a-aSUHQdi]aMH 3EA FRUUHVSRQdH a la
HVWUaWHJia didiFWiFa. DiFKRSURFHVRWiHQHVXEaVH HQ la SURIXQdi]aFiyQ dHl FRQFHSWR dHIRUPaFiyQ
dHHdXFaFiyQFRQWiQXa SaUa dRFHQWHV.
A SaUWiU dHl PRdHlR SlaQWHadR SRU 0aUFHl
/HEUXQ HQ Hl liEUR ´H-lHaUQiQJ SaUa HQVHxaU y aSUHQdHU YiQFXlaQdR SHdaJRJta y WHFQRlRJtaµ SlaQWHaPRV aKRUa XQQXHYRPRdHlRSHdaJyJiFR PiV a IRQdR llaPadR “b-learning”dHl iQJlpV ElHQdHd lHaUQiQJ IRUPaFiyQ FRPEiQada SaUa
HQVHxaU y aSUHQdHU.
A SaUWiU dH la YiViyQ XQiYHUViWaUia dH IRUPaU FaSiWal KXPaQRQaFH XQa QXHYa SHUVSHFWiYa dH
lRVSURFHVRHQVHxaQ]a-aSUHQdi]aMHHQHVWHFaVR SRU la QaWXUalH]a dHl PRdHlR aSliFada HQ lRV QiYHlHV dHSRVJUadRXQiYHUViWaUiR.
El SaUadiJPa WUadiFiRQal dH la HdXFaFiyQPaJiVWUal
REaQFaUiaFHQWUa VX aWHQFiyQHQ la WUaQVIHUHQFia dH iQIRUPaFiyQ. 0aVViQHPEaUJRQXHVWURPRdHlR VH YH PRdiÀFadR y VXVWiWXidR SRU SURFHVR dH
aSUHQdi]aMH FRQWiQXR SaUa WRda la YidaHQ TXH Hl HVWXdiaQWH HV Hl SUiQFiSal SURWaJRQiVWa FRPR VXMHWR aFWiYR dH VX SURSia IRUPaFiyQ dH allt TXHHl FaPEiR dHSaUadiJPa dHFida iQFidiUHQHl aSUHQdi]aMH y PiV aXQHQHl aXWR-aSUHQdi]aMH y la iQYHVWiJaFiyQSHUVH.
/RVHVWXdiaQWHV y dRFHQWHVVH adaSWaQ a QXHYRV PpWRdRV y aSUHQdHQ a XWili]aU dHIRUPa iQWHQViYa laV QXHYaV WHFQRlRJtaV XEiFadaV HQ la ZHE
iQVWiWXFiRQal.
EQ HVH VHQWidR lRV dRFHQWHV HVWaPRV IUHQWH al
UHWR dH la diPHQViyQ IRUPaWiYa FRPR HVHQFia
IXQdaPHQWal XQiYHUViWaUia.
DHQWUR dHl aXla VH aEaUFaQ WRdRV lRV FRQRFiPiHQWRV FRPR laV FRPSHWHQFiaV y laV FaSaFidadHVHl SHQVaPiHQWR la UHÁH[iyQ FUtWiFa y dH aFFiyQ FRiQFidHQ FRQ la PiViyQ dH IRUPaU ´SURIHViRQalHV HPSUHQdHdRUHV FiXdadaQRV UHVSRQVaElHVH iQVWiWXFiRQHVFRPSURPHWidaV.
EQWRQFHV Hl aXla dHVdH HVWa QXHYa ySWiFa HV XQ HVSaFiR dH iQWHUQali]aFiyQ dH XQa FXlWXUa
RUJaQi]aFiRQal TXHSHUPiWH dHVaUURllaUSURPRYHU
y SUHVHUYaUWUaQVYHUValPHQWH a WUaYpV dHWRdRV
lRV SURFHdiPiHQWRV dHl PRdHlR dH Falidad
la FRPSHWiWiYidad la liEHUWad aFadpPiFa Hl
SHQVaPiHQWRFUtWiFR la iQQRYaFiyQ y la FUHaWiYidad
aVtFRPRHl HVWUHFKRYtQFXlRFRQ la VRFiHdadµ.
2-
Ventajas del modelo propuesto
“b-learning” y su utilidad
El XVR dHHVWa KHUUaPiHQWa SHUPiWH:
x /HHU UiSidaPHQWH ViWXaFiRQHV R KHFKRV RFXlWaV a ViPSlHYiVWa
x IdHQWiÀFaU lRV HlHPHQWRV SUHVHQWHV SaUa
PaQiSXlaUlRVFRQSURSiHdad
x IdHQWiÀFaU lRV aVSHFWRV SUiQFiSalHV dH XQ SURElHPa a HVWXdiaUR aQali]aU
x IQWHUYHQFiyQ VREUH RSRUWXQidadHV dH PHMRUa
x EPiWiUKiSyWHViV dHWUaEaMR
x CRQVWUXiUXQa QXHYa ViWXaFiyQ aSURYHFKaQdR
lRTXH ya HVWiFRPSUREadR x RXWa a VHJXiUSRUHl dRFHQWH x RXWa dHRUJaQi]aFiyQ dHl aSUHQdi]aMH
3-
Aprendizaje en la sociedad
del
conocimiento
El REMHWiYR~lWiPR dH lRV HVIXHU]RV dHl dRFHQWH HQHl aXla HVTXH lRVHVWXdiaQWHV aSUHQdaQ.
NRVylRHVHl VaEHUWUaQVPiWiUHl FRQRFiPiHQWRSXHV
TECNOLOGÍA, INNOVACIÓN Y CALIDAD -15-
a dHVaUURllaU y PaQiIHVWaUlaV aVtSaUa la VRFiHdad dHl PaxaQa.
J. DHlRQ diFH: ´laV QXHYaV PaQHUaV dH la
RUJaQi]aFiyQ dHl WUaEaMRH[iJHQWUaEaMadRUHVFRQ
aFWiWXdHV TXHSXHdHQVHU dHVFUiWRVHQWpUPiQRV
dH aXWRQRPtaV dHÁH[iEilidad y dH adaSWaEilidad
dH VHQWidR dHUHVSRQVaEilidad dH iQiFiaWiYa y dH SUHYiViyQ ÀQalPHQWH HQ WpUPiQRV dH H[aPHQ FUtWiFR dH iQdHSHQdHQFiaUa]RQaPiHQWR y MXiFiR
aSWiWXd dHFRPXQiFaFiyQ. /a FaSaFidad dHWUaEaMaU HQHTXiSR dHSRViFiRQaUVHUHVSHFWR a HVWUXFWXUaV
y SURFHVRV FRPSlHMRV dH aQali]aU y UHVRlYHU SURElHPaVµ
EQWRQFHVVi a laVFRPSHWHQFiaVVXPaPRVYalRUHV FRPR: WRlHUaQFia MXVWiFia HTXidad UHVSHWR dHl
RWUR y VRlidaUidad iUHPRVFRQVWUXyHQdRHl SHUÀl dHl FiXdadaQRUHVSRQVaElHTXHHVWiVXVFUiWRHQHl
HVStUiWX dH la PiViyQ dHQXHVWUa XQiYHUVidad.
4-
Rol de la tecnología
RHVSHFWR a lRVSXQWRV aQWHUiRUHVpVWHVHUHÀHUH
al VRSRUWH TXHVH da al aSUHQdi]aMH a WUaYpV dH
la iQIRUPaFiyQ QXPHURVa y YaUiada XWili]aQdR EXVFadRUHV EiEliRWHFaV YiUWXalHV y RWUaV EaVHV
dH daWRV HlHFWUyQiFRV SaUa dHVFXEUiU QXHYaV ViWXaFiRQHV a aQali]aU.
SHEXVFa PHMRUaU la iQWHUaFFiyQHQWUH dRFHQWHV y
HVWXdiaQWHV a WUaYpV dH lRVUHFXUVRV dH la ZHE. 2.0 y dH la SlaWaIRUPa YiUWXal dH la ZHE iQVWiWXFiRQal.
5-
Aprendizaje como proceso
El aSUHQdi]aMHHVXQHQFXHQWURHQWUHHl dRFHQWH
y Hl HVWXdiaQWH a WUaYpV dH lRV VaEHUHV. EV Hl aFFHVRR la SXHVWa a diVSRViFiyQ dH la iQIRUPaFiyQ SURSRUFiRQada SRU Hl dRFHQWH SaUa TXH Hl
HVWXdiaQWH aSUHQda iQWHUaFWXaQdRFRQHl dRFHQWH
y FRQRWURVHVWXdiaQWHV.
EQ HVWH VHQWidRHl aSUHQdi]aMH HV XQ SURFHVR
aFWiYR y FRQVWUXFWiYR a WUaYpV dHl FXal Hl
HVWXdiaQWH PaQiSXla HVWUaWpJiFaPHQWH lRV UHFXUVRV FRJQiWiYRV diVSRQiElHV dH PaQHUa
TXH FUHa QXHYRV FRQRFiPiHQWRV H[WUayHQdR la iQIRUPaFiyQ dHl FRQWH[WR H iQWHJUiQdRla a la
HVWUXFWXUa dH la iQIRUPaFiyQ ya SUHVHQWH HQ VX PHPRUia.
CRPR VaEHPRV Fada HVWXdiaQWH diVSRQH dH FRQFHSFiRQHV y dHFRPSHWHQFiaV FRQ laV FXalHV FRQVWUXiUi lRV FRQRFiPiHQWRV QHFHVaUiRV SaUa
UHVRlYHUSURElHPaV dH la UHalidad.
A WUaYpV dH la iQWHUaFFiyQWiHQH a VX diVSRViFiyQ PHdiRV dHVaItRV y Hl VRSRUWHSaUa PRWiYaUHVWa
FRQVWUXFFiyQ.
DHVdHHVWa SHUVSHFWiYa la HQVHxaQ]a TXHHMHFXWa
Hl dRFHQWHVHEaVa HQ la diVSRViFiyQ dH lRVPHdiRV
a lRVHVWXdiaQWHVSaUa TXHHllRVSXHdaQ aSUHQdHU. DHQWUR dH lRV UHVXlWadRV HQFRQWUaPRV la
JaQaQFia HQ FRQRFiPiHQWRV la SURIXQdi]aFiyQ
dH la FRPSUHQViyQ Hl dHVaUURllR dH laV FRPSHWHQFiaV HQ la UHVRlXFiyQ dH SURElHPaV R
la iQWHUQali]aFiyQ dH XQa FXlWXUa iQdXFida SRU la
XQiYHUVidad TXHJHQHUa FaPEiRVSRViWiYRV HQ laV SHUFHSFiRQHVHQ laV aFWiWXdHVHQ lRVYalRUHV y HQ Hl FRPSRUWaPiHQWR.
6-
Una aproximación
al acto de aprender
UQ SRViElH HVFHQaUiR dHWalladR dHl SURFHVR
dH aSUHQdHU FRQVidHUa TXH Vi EiHQ HV ~Wil TXH
la iQIRUPaFiyQ VHa SXHVWa a diVSRViFiyQ dHl
HVWXdiaQWHHV iPSRUWaQWH TXH Hl FRPiHQ]R dHl aSUHQdi]aMH VXFHda HQ XQ FRQWH[WR aXWpQWiFR y
PRWiYadRU. DHVdH alltVH aEUHSaVR a laV aFWiYidadHV FRJQRVFiWiYaV dH QiYHl VXSHUiRU aEVWUaFFiyQ
aQiliViV VtQWHViV laV FXalHV VRQ iQFRUSRUadaV SRU la iQWHUaFWiYidad dH la ViWXaFiyQSHdaJyJiFa y
R
ealidadyR
eflexióny de los métodos de la persona que aprende y que construye, derivándose los resultados del aprendizaje.
7-
Tendencia mundial en
cuanto al proceso e-a (pea)
Avanzar en la calidad y renovar los métodos didácticos, actualizar permanentemente los contenidos de las enseñanzas, fomentar la formación integral de los valores y desplazar la perspectiva de la formación desde el profesor al estudiante, son algunas de las tareas simultáneas que deben estarse practicando en nuestras aulas, ya sean éstas reales o virtuales.
Pero también hay algunas tareas nuevas en esta propuesta y es a lo que se refiere la innovación que necesitan las aulas o salones virtuales o campus virtual para ser más específico, así mismo debe de hacerse con las herramientas de las web 2.0; impulsando el avance y desarrollo en la cultura digital.
8-
¿para qué cambiar?
A menudo, una enseñanza tradicional nos da la ilusión que el curso magistral contiene todo aquello que es necesario saber. Se soluciona un problema aplicando una sucesión de técnicas bien identificadas sobre la cual el estudiante ha sido entrenado y que pertenece a una disciplina cuidadosamente compartimentada.
Por el contrario, una pedagogía activa centrada en el estudiante, conlleva a que ésta contenga su saber y sus competencias, convenciéndolo de que él mismo debe corresponder y elaborar el proceso de aprendizaje para progresar. Para ello debe atreverse a tomar decisiones, debe manejar su propia autonomía, aprovechar esta apertura y su creatividad para manifestarse plenamente. Puestas las condiciones favorables y motivadoras, los estudiantes se comprometen más con su
formación, convirtiéndose en verdadero capital humano para la sociedad del conocimiento.
9-
apertura universitaria
de cara al siglo
XXINuestra propuesta, como hemos apuntado antes, es hacer uso del modelo “b-learning” cuya traducción aproximada se trata de una formación combinada o aprendizaje híbrido cuyo sistema de formación está basado en las técnicas recomendadas por el “e-learnig” (aprendizaje electrónico), que incluye entre otros, la educación a distancia o virtual y que implica un cambio pedagógico del enfoque de la orientación constructivista.
El “b-learning” incluye la educación a distancia y es definido como el modo de enseñanza formal que no implica la presencia física del docente, quien puede estar presente en algunos momentos o para tareas específicas. La interacción con los estudiantes puede darse a través del material impreso, audiovisual, a través de la web, lo que implica que los que enseñan y aprenden no están necesariamente en presencia, pero pueden interactuar con los medios institucionales de la plataforma virtual, asegurando así un efectivo aprendizaje.
El aprendizaje electrónico (e-learning), es un medio que facilita el aprendizaje y variadas formas de enseñanza, de allí que se puede considerar la base para el aprendizaje combinado (b-learning). Cuando los estudiantes intentan aprender utilizando las TIC, se está en el e-learning, es decir, es un aprendizaje facilitado y sostenido por la TIC.
El aprendizaje electrónico (e-learning), considera la transmisión de la información, la evaluación en línea, la interacción entre estudiantes y docentes, la utilización de los recursos de la web y todas
las actividades propuestas por las TIC e internet. Como se puede notar, es útil y es un medio que facilita el aprendizaje mismo. Se puede decir que el aprendizaje electrónico es una prolongación de la enseñanza y el aprendizaje asistido por computadora.
10-
Cambio para avanzar en la
calidad y renovar los
métodos docentes
• Se necesita un cambio pedagógico en la enseñanza pura y únicamente magistral hacia las formas centradas, preferentemente en quien aprende, como condición necesaria para la utilización eficaz de tecnologías y así poder dirigirnos hacia el aprendizaje en línea y el aprendizaje colaborativo en línea, aplicando estrategias didácticas por problemas, por proyectos o cooperativas. • Disponibilidad de manejo de TIC e internet
o intranet.
• La consideración de la distancia, su flexibilidad en el tiempo y espacio, su necesidad, su obligación, sus imperativos y sus dificultades.
11-
Aprendizaje de calidad
Un aprendizaje de calidad no se construye sobre una simple transferencia de información del docente al estudiante, sino a partir de la construcción personal del estudiante independiente del uso o no de la herramienta tecnológica. Es el docente el que pone en acción el proceso, motivando a los estudiantes a través de las estrategias didácticas planificadas en el sílabus, en el plan de aprendizaje, requiriéndose el auto-aprendizaje.
Este es uno de los principales motivos por los que nuestra propuesta de modelo estratégico de aprendizaje está direccionada al nivel de posgrado, ya que es de suponer que el estudiante de este nivel superior, posee alguna
experiencia sobre métodos de estudios, tiene claro los objetivos de su aprendizaje, posee dominio sobre investigación educativa, es de su alcance el uso de herramientas tecnológicas y por sobre todas las cosas tiene metas concretas sobre su especialización, lo que facilita la aplicación y combinación de herramientas tradicionales y tecnológicas para su propia formación.
Un aprendizaje con calidad, con entorno tecnológico, es antes que nada un aprendizaje de calidad propiamente dicho, pero no significa que el docente debe sustituir los métodos tradicionales, sino todo lo contrario, usar estrategias de enseñanza-aprendizaje combinando ambas herramientas cuando así lo ameriten las circunstancias pedagógicas.
12-
Fases del proceso de aprender
Información: Se refiere a los conocimientos y
sus soportes
Motivación: Surge del contexto general y del
entorno didáctico del PEA
Actividad: Resulta de las competencias del nivel
superior
Interacción: Surge entre la comunicación entre
los recursos humanos disponibles
Resultados: Es la combinación de la construcción
personal del estudiante como producto de la actividad realizada.
13-
Las tic como apoyo
al proceso de aprender
Herramientas tecnológicas y su uso: TIC, web, redes sociales, etcétera.
TECNOLOGÍA, INNOVACIÓN Y CALIDAD -17-
laV aFWiYidadHVSURSXHVWaVSRU laV TIC H iQWHUQHW. CRPRVHSXHdHQRWaUHV~Wil y HVXQPHdiRTXH IaFiliWa Hl aSUHQdi]aMHPiVPR. SHSXHdH dHFiUTXH Hl aSUHQdi]aMH HlHFWUyQiFR HV XQa SURlRQJaFiyQ
dH la HQVHxaQ]a y Hl aSUHQdi]aMH aViVWidR SRU FRPSXWadRUa.
10-
Cambio para avanzar en la
calidad y renovar los
métodos
docentes
x SH QHFHViWa XQ FaPEiR SHdaJyJiFR HQ la
HQVHxaQ]a SXUa y ~QiFaPHQWHPaJiVWUal KaFia laV IRUPaV FHQWUadaV SUHIHUHQWHPHQWH HQ TXiHQ aSUHQdH FRPR FRQdiFiyQ QHFHVaUia
SaUa la XWili]aFiyQ HÀFa] dH WHFQRlRJtaV y aVt SRdHU diUiJiUQRV KaFia Hl aSUHQdi]aMH HQ ltQHa y Hl aSUHQdi]aMH FRlaERUaWiYR HQ
ltQHa aSliFaQdR HVWUaWHJiaV didiFWiFaV SRU SURElHPaVSRUSURyHFWRVRFRRSHUaWiYaV.
x DiVSRQiEilidad dHPaQHMR dH TIC H iQWHUQHW R iQWUaQHW.
x /a FRQVidHUaFiyQ dH la diVWaQFiaVXÁH[iEilidad
HQ Hl WiHPSR y HVSaFiR VX QHFHVidad VX REliJaFiyQVXV iPSHUaWiYRV y VXV diÀFXlWadHV.
11-
Aprendizaje de calidad
UQ aSUHQdi]aMH dH Falidad QR VH FRQVWUXyH VREUH XQa ViPSlH WUaQVIHUHQFia dH iQIRUPaFiyQ
dHl dRFHQWH al HVWXdiaQWH ViQR a SaUWiU dH
la FRQVWUXFFiyQ SHUVRQal dHl HVWXdiaQWH
iQdHSHQdiHQWH dHl XVR R QR dH la KHUUaPiHQWa
WHFQRlyJiFa. EVHl dRFHQWHHl TXHSRQHHQ aFFiyQ Hl SURFHVRPRWiYaQdR a lRVHVWXdiaQWHV a WUaYéV
dH laV HVWUaWHJiaV didiFWiFaV SlaQiÀFadaV HQ Hl
VtlaEXVHQ Hl SlaQ dH aSUHQdi]aMHUHTXiUiéQdRVH Hl aXWR-aSUHQdi]aMH.
EVWHHVXQR dH lRVSUiQFiSalHVPRWiYRVSRU lRV TXH QXHVWUa SURSXHVWa dH PRdHlR HVWUaWéJiFR
dH aSUHQdi]aMH HVWi diUHFFiRQada al QiYHl dH SRVJUadR ya TXH HV dH VXSRQHU TXH Hl
HVWXdiaQWH dHHVWHQiYHl VXSHUiRUSRVHH alJXQa
H[SHUiHQFia VREUH PéWRdRV dH HVWXdiRVWiHQH FlaUR lRV REMHWiYRV dH VX aSUHQdi]aMH SRVHH
dRPiQiRVREUH iQYHVWiJaFiyQHdXFaWiYaHV dHVX
alFaQFHHl XVR dHKHUUaPiHQWaV WHFQRlyJiFaV y
SRUVREUHWRdaV laVFRVaVWiHQHPHWaVFRQFUHWaV VREUH VX HVSHFiali]aFiyQ lR TXH IaFiliWa la aSliFaFiyQ y FRPEiQaFiyQ dH KHUUaPiHQWaV WUadiFiRQalHV y WHFQRlyJiFaV SaUa VX SURSia
IRUPaFiyQ.
UQ aSUHQdi]aMH FRQ Falidad FRQ HQWRUQR WHFQRlyJiFR HV aQWHV TXH Qada XQ aSUHQdi]aMH
dH Falidad SURSiaPHQWH diFKRSHUR QR ViJQiÀFa
TXH Hl dRFHQWH dHEH VXVWiWXiU lRV PéWRdRV WUadiFiRQalHV ViQR WRdR lR FRQWUaUiR XVaU HVWUaWHJiaV dHHQVHxaQ]a-aSUHQdi]aMHFRPEiQaQdR
aPEaV KHUUaPiHQWaV FXaQdR aVt lR aPHUiWHQ laV FiUFXQVWaQFiaVSHdaJyJiFaV.
12-
Fases del proceso de aprender
Información: SHUHÀHUH a lRV FRQRFiPiHQWRV y
VXVVRSRUWHV
Motivación: SXUJH dHl FRQWH[WR JHQHUal y dHl
HQWRUQR didiFWiFR dHl 3EA
Actividad: RHVXlWa dH laVFRPSHWHQFiaV dHl QiYHl
VXSHUiRU
Interacción: SXUJHHQWUH la FRPXQiFaFiyQHQWUH
lRVUHFXUVRVKXPaQRV diVSRQiElHV
Resultados: EV la FRPEiQaFiyQ dH la FRQVWUXFFiyQ SHUVRQal dHl HVWXdiaQWH FRPR SURdXFWR dH la aFWiYidad UHali]ada.
13-
Las tic como apoyo
al proceso de aprender
+HUUaPiHQWaV WHFQRlyJiFaV y VX XVR: TIC ZHE UHdHVVRFialHVHWFéWHUa.
AVtFRPR la VRFiHdad VHKa FRQYHUWidRHQVRFiHdad dH la iQIRUPaFiyQPHdiaQWH laV iQÁXHQFiaV dH laV
R
EALIDADYR
EFLEXIÓNdHVHVWiPaU aTXHllaV KHUUaPiHQWaV WUadiFiRQalHV TXHViUYHQSaUa FXPSliUHl REMHWiYR dHHQVHxaU a
VRlXFiRQaUSURElHPaV.
EVWaVKHUUaPiHQWaV VRQXVadaVHQ la XQiYHUVidad
FRPRHl iQiFiadRU y FaWali]adRU dH la UHQRYaFiyQ SHdaJyJiFa TXH SRVHH XQ XVR iQWHQViYR H
iQWHQFiRQadR dH laV TICHl FXal FRQViVWH HQ XQ FaPEiR dH SaUadiJPa UHVSHFWR a la HQVHxaQ]a
TXHHQXQ iQiFiRFRQViVWta HQXQRVFRQWHQidRVSRU UHYHlaU a la FRQVWUXFFiyQSRUSaUWH dH lRV aFWRUHV. EQHVWHVHQWidR laV KHUUaPiHQWaVVRQ XQSXHQWH TXH YiQFXla la iQIRUPaFiyQFRQ Hl FRQRFiPiHQWR
lRV VaEHUHV lRV QiYHlHV R laV PRdalidadHV dH la
HQVHxaQ]a.
14-
Otras herramientas
- CD Rom/ USB: TiHQHXQHQRUPHSRWHQFial
SaUa Hl iQWHUFaPEiR dH FRQRFiPiHQWR H
iQIRUPaFiyQSURJUaPaV dHPRdHlaPiHQWR y
ViPXlaFiyQ liEURV dHIRUPaWRWHFQRlyJiFR.
- Herramientas de Internet: CRQ aSHUWXUa a la SaUWiFiSaFiyQ liEUHHl iQWHUFaPEiR dH laV FRPXQidadHV dHFRQVWUXFFiyQ dHFRQRFiPiHQWRV FRQVWUXFFiyQ dHSURyHFWRVHWFéWHUa.
- Herramientas sincrónicas: SRQ ~WilHV SaUa WRPaU dHFiViRQHV UiSidaV. 3HUPiWHQ
la FRPXQiFaFiyQ HQ WiHPSR UHal FRPR Hl
WHléIRQRÀMR y PyYil. 0HdiaQWHHl FRPSXWadRU TXH SHUPiWH Hl iQWHUFaPEiR SRU YaUiRV XVXaUiRV a la YH]SRUHl WHFladRPHFiQiFRR WiFWil HPiViyQ dHPHQVaMHVRWH[WRVSRU la
SaQWalla UHFHSFiyQ dHPHQVaMHVRWH[WRSRU Hl PiFUyIRQR y Hl alWRSaUlaQWHiQWHUFaPEiR
dHFRQYHUVaFiRQHVSRU la FiPaUa ZHE y la
SaQWalla iQWHUFaPEiR dH iPiJHQHV.
- El Chat: 4XH SHUPiWH Hl iQWHUFaPEiR
dH PHQVaMHV iQdiYidXalHV R HQ JUXSR lRV FXalHV SXHdHQHVWaU aFRPSaxadRV RQR dH
iPiJHQHV dRQdH la UHVSXHVWa HV dHPaQdada iQPHdiaWaPHQWH.
- Integración a la plataforma virtual:
TiHQH PXFKaV SRViEilidadHV dH H[SUHVaUVH
ya VHa a WUaYéV dH PHdiRV aXdiWiYRV R YiVXalHVFRQ FRPEiQaFiRQHV FRPRYtdHRV R FRQIHUHQFiaVFliViFaVRWHlHFRQIHUHQFiaV.
- Herramientas asincrónicas: IQVSiUada
SRU Hl FRUUHR SRVWal SRU laV dHPRUaV TXH HllaV ViJQiÀFaQ HQWUH la UHFHSFiyQ y la
UHVSXHVWa.
Foro: 4XH IaYRUHFH Hl iQWHUFaPEiR dH alJXQaV
ltQHaV a alJXQRV SiUUaIRV FRQ VX WiHPSR dH UHVSXHVWa FaVi dH iQPHdiaWRR dH dtaV y TXHVRQ JXaUdadaV y IHFKadaVIaYRUHFiHQdR la WUa]aEilidad dH la iQIRUPaFiyQ. /a ZHE SHUPiWH la aPSlia
SXEliFaFiyQ dH iQIRUPaFiyQ y FRQVXlWa TXH VH H[WiHQdHSRU dtaV y axRV. EQFRPSaUaFiyQFRQHl
FKaWVXHlHVHUPiVYRliWilSRUTXHQRVHFRQVHUYa
HQUHlaFiyQ a lRVFRQWHQidRV dHXQa SiJiQa ZHE.
15-
Hipótesis: Este modelo es de
calidad porque aprenden los
docentes, los estudiantes y las
instituciones
/RV PRdHlRV JHQHUalHV dH aSUHQdi]aMH y dH
dHVaUURllR SXHdHQ VHU XWili]adRV SaUa iQVWalaU QXHYRV PéWRdRV dH HQVHxaQ]a y dH IRUPaFiyQ SaUa SURPRYHU la iQQRYaFiyQ y ÀQalPHQWH SaUa UHFRQRFHU y YalidaU la Falidad dH QXHVWURV
aFHUFaPiHQWRV iQQRYadRUHV.
AWHQdiHQdR a lRVHVWiQdaUHV dHFalidad iQPHUVRV HQ la 0iViyQ dH la XQiYHUVidadTXH a VXYH]HVWiQ EaVadRV HQ la FRQVWUXFFiyQ iQQRYadRUa dH XQ SURFHVR IXQdaPHQWal dHl aSUHQdi]aMH FRQ HVWH PRdHlR lRV dRFHQWHVHVWXdiaQWHV H iQVWiWXFiyQ VH YHUiQ IaYRUHFidRV SRUTXH lRV UHFXUVRV KXPaQRVWHFQRlyJiFRV adPiQiVWUaWiYRVHWFéWHUa TXH SaUWiFiSaQ HQ la HQVHxaQ]a VRQ XWili]adRV
al Pi[iPR SXHVWR TXH la FRPEiQaFiyQ HQ Hl aSUHQdi]aMH VH YalH dH lR diVSRQiElH FRQ TXH FXHQWa la iQVWiWXFiyQ y lRVViVWHPaV y VXEViVWHPaV SHdaJyJiFRV UHVSRQdHQ a lRV REMHWiYRV dH ¿Hl
TECNOLOGÍA, INNOVACIÓN Y CALIDAD -19-
CRQ HVWH PRdHlR dHl aSUHQdi]aMH FRPEiQadR VH SURSiFia XQ aliQHaPiHQWR dH la HQVHxaQ]a
EaVadR HQ Hl PRdHlR FRQVWUXFWiYiVWa HV dHFiU Hl HVWXdiaQWH Ya FRQVWUXyHQdR laV EaVHV dH VX SURSiR aSUHQdi]aMH y Hl dRFHQWHR WXWRUHYal~a a SUiRUi Hl SURFHVRFRQVWUXFWiYiVWa y VXV diVWiQWaV PRdalidadHV a lR laUJR dHl SURFHVR dHIRUPaFiyQ.
EV dHFiUHl dRFHQWH dHEH iPaJiQaU lRVSURFHVRV
dHYalXaFiyQTXHPHMRUPidHQHl aSUHQdi]aMH dHl
HVWXdiaQWH.
DHEHWRPaUVHHQFXHQWaTXH la HYalXaFiyQHQHl aSUHQdi]aMHFRPEiQadRVH aSliFa a lRV dRFHQWHV
laV TIC lRVREMHWiYRVSHdaJyJiFRV laV aViJQaWXUaV
la FXlWXUa iQVWiWXFiRQal la UHVSRQVaEilidad VRFial
la iQYHVWiJaFiyQ IRUPaWiYa y HQ JHQHUal a WRdR Hl SURFHVR TXH iQYRlXFUa la HQVHxaQ]a y Hl aSUHQdi]aMH.
CRQ HVWR HVWaPRV dHMaQdR SRU VHQWadR TXH la
HYalXaFiyQ FRPR SURFHVR FRQWiQXR HV H[WHUQR H iQWHUQR dH Wal PaQHUa TXH dHEH KaEHU FRKHUHQFia y FRUUHVSRQdHQFia HQWUH lRVREMHWiYRV
iQVWiWXFiRQalHV la IRUPaFiyQ y aFWXali]aFiyQ FRQWiQXa dHl dRFHQWH y lRVREMHWiYRVSHdaJyJiFRV
dHl HVWXdiaQWH. DHWal VXHUWHTXH laVKHUUaPiHQWaV
iQVWiWXFiRQalHVXWili]adaVSRUHl dRFHQWHHQHl aXla y HQ lRV WUaEaMRV dHFaPSR ViUYaQ SaUa UHali]aU EXHQaV SUiFWiFaV y VH UHHQFXHQWUHQ FRQ lRV REMHWiYRVSHdaJyJiFRVTXHHl HVWXdiaQWHQHFHViWa
SaUa VXIRUPaFiyQ iQWHJUal y dHPaQda dHFalidad
TXH lRFRQYiHUWHHQXQSURIHViRQal FRPSHWiWiYR.
16-
Campos de aplicación
del aprendizaje combinado
a) Vida SURIHViRQal y FiXdadaQa: SH UHÀHUH al
HMHUFiFiR laERUal a la SXHVWa HQ aFFiyQ dH laV FRPSHWHQFiaV FaSaFidadHV y FaliÀFaFiRQHV HQ laV aFWiYidadHVSURIHViRQalHV y FiXdadaQaV VREUHWRdR dH lRVHJUHVadRV. El WUaEaMRHQHl aXla HQWUHHl dRFHQWH y Hl HVWXdiaQWHQRVH HIHFW~a FRQFUHWaPHQWHHQHVWHFaPSRSHUR
HVUHVSHFWR dH él TXHWRPa VXViJQiÀFadR y
IRUPaQSaUWH dH lRVREMHWiYRV dHIRUPaFiyQ
dHl HVWXdiaQWH SUHVHQWH HQ la RUJaQi]aFiyQ
iQVWiWXFiRQal. RHTXiHUH HYalXaFiRQHV dH FaPSRRHYalXaFiyQ dHl FRQWH[WR.
b) El dH la iQVWiWXFiyQ FaUUHUa SURIHViRQal
R SURJUaPa dH SRVJUadR: EV aTXt HQ
dRQdH VH RUJaQi]aQ laV IRUPaFiRQHV dH SaUWida dH HVWH PRdHlR HdXFaWiYR y laV FRPSHWHQFiaV UHJiVWUadaV HQ HVWH WUaEaMR. RHTXiHUH la HYalXaFiyQ dHWRdRV lRV aFWRUHV
iQWHUYiQiHQWHV.
c) DH laV aFWiYidadHV SHdaJyJiFaV: SHUiQ
dHVFUiWaVH iQVWaladaV dHPaQHUa RSHUaFiRQal laV aFFiRQHV HPSUHQdidaV WaQWR SaUa lRV
dRFHQWHV FRPRSaUa lRV HVWXdiaQWHV dH Wal
VXHUWH TXH aPERV XWili]aQ lRV UHFXUVRV y
KHUUaPiHQWaV diVSRQiElHV SRU la iQVWiWXFiyQ VHaQ éVWRV dHl FaPSR WUadiFiRQal R WHFQRlyJiFR lRV XQRV SaUa HQVHxaU y lRV RWURV SaUa aSUHQdHU. EVWR UHTXiHUH dH XQa
HYalXaFiyQ TXH la iQVWiWXFiyQ KaUi VaEHU
a dRFHQWHV y HVWXdiaQWHV dH FXil VHUi Hl
SURFHdiPiHQWRSaUa VXXWili]aFiyQ dXUaQWHHl
SURFHVR dHHQVHxaQ]a aSUHQdi]aMH.
Conclusión
EVWaPRV SURSRQiHQdR HQWRQFHV XQ PRdHlR
didiFWiFR-SHdaJyJiFR HQ Hl aXla al TXH
dHQRPiQaPRV aSUHQdi]aMH FRPEiQadR FRQ Hl
FydiJR´E-lHaUQiQJµ y TXHWUaWa dHXQa IRUPaFiyQ FRPEiQada RKtEUida HQHl VHQWidRTXHVi EiHQVX EaVH HV Hl ya FRQRFidR´H-lHaUQiQJµ aSUHQdi]aMH HlHFWUyQiFR éVWH UHVXlWa PiV iQWHJUal HQ Hl
VHQWidRTXHVHYalH dHHVWUaWHJiaVPHWRdRlyJiFaV WUadiFiRQalHV HQ Hl aXla: FRlR la iQIRUPaFiyQ PaJiVWUal SUHVHQFial PaWHUial iPSUHVR liEURV HWFéWHUa lRVUHFXUVRVHlHFWUyQiFRV dHl aXla YiUWXal XWili]aQdREiEliRWHFa YiUWXalSlaWaIRUPaVYiUWXalHV EaVHV dH daWRVViWiRVZHEIRURV y WRdaV aTXHllaV KHUUaPiHQWaV TXH WUaHQ FRQViJR la Falidad dHl
R
EALIDADYR
EFLEXIÓNEXVFaU y HQFRQWUaU la VRlXFiyQ a lRV SURElHPaV TXH la VRFiHdad dH aKRUa dHPaQda SaUa HVWaU a
WRQRFRQ lRV aYaQFHVFRUUHVSRQdiHQWHV.
3RUHVWa Ua]yQHl PRdHlR dHEHUiIXQFiRQaUPHMRU SaUa Hl QiYHl VXSHUiRU dH SRVJUadRV SRUTXH
iPSltFiWaPHQWHVHQHFHViWa dH alJXQaVFRQdiFiRQHV SUHliPiQaUHV FRPR Hl aXWRaSUHQdi]aMH y la iQYHVWiJaFiyQ FRQVWUXFWiYiVWa TXH SRU dHdXFFiyQ
ya dHEH dHSRVHHUXQHVWXdiaQWH dH diFKRQiYHl.
EQ HVWH PRdHlRVi EiHQ Hl SXQWR FHQWUal HV Hl
HVWXdiaQWH Hl URl dHl SURIHVRUHVHl dHIaFiliWadRU
y HYalXadRU dHl SURFHVR dH aSUHQdi]aMH HV
dHFiU dH aFRPSaxaU y PRWiYaU al HVWXdiaQWH HQ
la E~VTXHda dHPaWHUialHV dH Falidad EaVadR HQ
laV FRPSHWHQFiaV dH la HVSHFialidad HQ TXHHVWi
iQVFUiWR.
CRQHVWHPRdHlRVHJaUaQWi]a TXH laVFaSaFidadHV
iQWUtQVHFaV dH aEVWUaFFiyQ aQiliViV y VtQWHViVVHaQ
aSURYHFKadaV al Pi[iPRQR VRlaPHQWH SRU laV KHUUaPiHQWaV WHFQRlyJiFaV XWili]adaVViQRSRU la
FRQVWaQWH iQWHUUHlaFiyQHQWUHHl dRFHQWHRWXWRU
y lRV dHPiVHVWXdiaQWHV dHFada FXUVRHQTXHVH XWiliFHHl PRdHlR.
3RU VXSXHVWR TXH VH dHdXFH TXH Hl URl dH laV
iQVWiWXFiRQHV TXH iPSlHPHQWHQ HVWH PRdHlR
dHEHUiQ HVWaU HQ ViQWRQta FRQ la WHFQRlRJta dH SXQWa SaUa TXH lRV HVWXdiaQWHV WHQJaQ aFFHVR
a Hlla dH PaQHUa iUUHVWUiFWa HV dHFiU TXH Hl
PRdHlR dH aSUHQdi]aMHFRPEiQadR´E-lHaUQiQJµ WUaWa dH aSURYHFKaUWRdaV laV KHUUaPiHQWaV TXH FRadyXYHQ a la HQVHxaQ]a y Hl aSUHQdi]aMH dH Falidad lRTXHWaPEiéQViJQiÀFa TXH lRVPaHVWURV R WXWRUHV aViJQadRV a la iPSlHPHQWaFiyQ dH HVWH PRdHlR adHPiV dH JR]aU dH WUaWR diJQR SURIHViRQalPHQWH dHEHUiQ HVWaU aEiHUWRV a la iQYHVWiJaFiyQ VHU FUHaWiYRV SURSRViWiYRV
aWUiEXWRVTXHViPXlWiQHaPHQWHFRPSaUWiUiQFRQ
lRVHVWXdiaQWHV dHHVWHPRdHlR.
3RU FRQViJXiHQWH la PHQWalidad dH dRFHQWHV
y HVWXdiaQWHV HV XQ SUHUUHTXiViWR dH HQWUada a
HVWH PRdHlR TXH adHPiV dH FRQRFiPiHQWRV
dH FRQWHQidR iPSliFa XQa FRQdXFWa éWiFa iQdiVSHQVaElH FRPR la SXQWXalidad y HQWUHJa dH WUaEaMRV dH iQYHVWiJaFiyQ SURSXHVWRV SRU
lRV dRFHQWHV UHVSHWR SRU Hl liEUH alEHdUtR dH VXV FRPSaxHURV dH IRUPaFiyQ aEiHUWRV a la
FUtWiFa SURSRViWiYa y HQ VXPa WRdRV aTXHllRV
aWUiEXWRV TXH FRQWUiEXyHQ al aSURYHFKaPiHQWR SURIHViRJUiÀFR dHFalidad y H[FHlHQFia aFadéPiFa y SRUHQdHXQSURIHViRQal alWaPHQWHFRPSHWiWiYR.
Bibliografía consultada
Babot, Iñigo Allen, Thomas J GHVWiyQ 2000. axR
2003 “e-learnign, corporate learning”.
Block, Alberto EdiWRUial TUillaV 1981 “Innovación
Educativa: El sistema integral de enseñanza-aprendizaje”.
Cortés Marchena, Benjamín 2010 “Paradigmas,
desafíos y propuestas en la Educación Universitaria del siglo XXI”.
MINED, 2007“Evaluación al servicio del aprendizaje:
evaluación por competencia”.
Mendoza, Ariel FRQdRHdXFa 2003 “El carácter
transversal en la educación universitaria”.
/RQJRUia3aElR A 0RliQa GXadalXSH 2001 “Seminario Taller virtual en U”.
OEI; 1.a HdiFiyQ 2001 “Nuevas tecnologías en la educación”.
OEI; 2001“Nuevas tecnologías en la Educación, una
pedagogía distinta”.
Tunnermar, Berhein “La transformación de la
educación universitaria”.EdiWRUial EUNA 1998
UNESCO; 2001 “La educación superior virtual en