Ajo B inchal Kawb il te tnam Paxil

4 p­5P5  TAJ LAL Q’UMB’IL 

Ajo B’inchal Kawb’il te tnam Paxil 

TU’NPETZUN: 

Ila’  jok’al  ab’q’i  ttzajlin  qe  t­ximajtz  tumel  tza’n  tten  tu’n  tkub’  jun  jaka’yb’il  tumeljo  u’jchob’il    te  junjun  xjal,  tu’n  t­xi  b’inchet    se’n  in  tq’uma’n  junjun ak’a’j  tumel in jaw anq’in kyu’n xjal ex tu’n t­xi b’inchejo tumel tza’n in tq’uma’n  tumel  kawb’il tib’aj sik’ob’il,  ikytza’n tumel  in  kyq’uma’n u’j tz’ib’anqe tib’aj  numle,  a  in yolin  ti’j tx’ixpub’il ti’j ttxukawb’il ex tkawb’il sik’ob’il. 

TU’NPETZUN: 

Mlayxix  tz’ok  qe  qk’u’j  ti’jo      u’jchojb’il  qu’n  tu’n  atxix  tuj  kyaje  q’o  qaqlajk’al  junlaj  (1931)  ttzajlin  q’o’n  toklen  tu’n  kawb’il  kyaje  q’o  qaqk’al  jwe’laj  (1,735)  Q’umb’il  b’incha’n tu’n k’loj b’inchal kawb’il te qtanmi, ja’lin aqejo jaxtis te junjun  tnam  q’il  twitz  aq’untl  ex  minti’  in  xi  kyka’yin  tumel  tza’n  tten  tu’n  mi  jaw  kyxkansine   xjal  junjuntl twitzb’il  u’jchojb’il  ex  aj   u’j lu’  mya’  kuj  ex  milay  qexix  qk’u’j ti’j  qu’n b’unin tu’n tjaw kyxkansin xjal juntl twitzb’il u’jchojb’il ex tu’ntzun in  b’aje elq’an. 

TU’NPETZUN: 

Aqejo  tumel  tz’ib’in  tujo  jwe’k’al  qaq  Q’umkawb’il,  antza    tku’xe  tumel  tujo  kawb’il  tib’aj kyaqil tumel, atzun in tzaj q’onte  kyoklen xjal tu’n  tkux tz’ib’it  kyb’i  ne’  in chi anq’in, mejeb’len, pab’ilmejeb’lin, yupil kyb’i anmi ex noq ti’ juntl kyu’j  xjal tu’n tkub’ b’inchet, me ilx ti’j tu’n tkub’ kynimen tumel in tq’uma’n kawb’il lu’. 

TU’NPETZUN: 

Ajo tumel  in tq’uma’n 10­04 Q’umb’il  tib’ajo  tkawb’il sk’ob’il,  atzun in q’umante  tu’n t­xi b’inchetjo kawb’il tujxix tumel lu’ ex chitzun qa ilxix ti’j tu’n tkub’ jun ja te  ka’yb’il tumel  tujxix jikyin tza’n in tq’uma’n kawb’il ex konil a jaq’il twitz sik’ob’il  qun atzun juntljo ka’yb’il u’j te junjun xjal.

TU’NPETZUN: 

Il ti’j tu’n t­xi b’inchetjo tumel  in tq’uma’n kawb’il  tujo ak’aj ja ka’yil tumel  kyu’j  junjun  xjal  tu’ntzun  tku’x  q’etjo  junjun  ak’aj  tumel    tuj  tu’j  chojb’il  junjun  xjal  tza’nx tten tumel  kyanq’ib’il qxjalil tuj qtanmi; tu’ntzintzjo ilxix ti’j tu’n  t­xi ka’yit  tumel wen tza’n tten tu’n tkyej tumel u’jchojb’il tujxix jikyin ex tu’ntla tku’x techil  twi’ kyq’ob’ junjun xjal kyu’jo xk’utz’ib’ a tok tb’i te –AFIS­ tuj kyyol me’õ  kywi’,  tu’ntzun mi b’aje elq’in kyxol xjal aj tkub’ kytz’ib’in jun tal kyu’j. 

QUMTZUN: 

Ajo  aq’untl ntq’uma’n kyujo tajal 171, 175, 176, 177 ex 180  tejo ttxu tkawb’il  qtanmi Paxil. 

NQ’UMLITZUN: 

Ajo: 

KAWB’IL TI’B’AJ  U’JCHOJB’IL TE KYAQIL XJAL 

TNEJIL K’LOJ  T­XILEN KAWB’IL 

q 

Totx’il. Tkub’len. 

Ma kub’ q’etjo  jaka’yb’il u’jchob’il te kyaqil xjal tok tb’i te RENAP tuj kyyol  mos, atzun  jun jatnamjo  tetzin tib’ te b’inchel kyoklen xjal, teku tkawb’il ex at toklen tu’n taq’unan  ex    tu’n    t­xi  tb’incha’n  aq’untl.  Twi’  qtanmi  te  Paxil  tkub’  RENAP  mo  ajo  jaka’yb’il  u’jchob’il te kyaqil xjal ex il ti’j tu’n tkub’ ten tuj junjun tnam tuj kyaqil qtanmi te Paxil  ex  ti’jxe qtanmi kyujo jayek’il qtanmi, tu’ntzin tel b’a’nxix  taq’un. 

2 

Totx’il. Alkyechaq tajb’il. 

Ajo RENAP atzun  q’il twitz aq’untljo  tu’n ttz’ib’it u’jchojb’il te kyaqil   xjal tuj qtanmi ex  atzun taq’un tu’n ttz’ib’it  kyb’i xjal,  tza’n in chi ok muje, tu’n tetz u’jchojb’il  te jun  xjal  ex noq alkye juntel wiq u’j a in ajb’en te jun xjal  tza’n aj tanq’in ex aj tkyim.  Ajo Ka’yil  u’jchojb’il te kyaqil xjal kokil tilil tu’n tza’n tten tu’n  tel b’a’n taq’un  ex tu’n ttz’ib’it kyu’j  kyaqil xjal  tuk’iljo kyaqil tumel q’i’n kyu’n xk’utz’ib’ tu’ntzun tel b’a’n taq’un tuj ch’in tqan.

3 

Totx’il. Tten. 

Aqejo  tumel  tz’ib’inqekux  tujo  kawb’il  lu’      tib’ajo  kyu’j  kyaqil  xjal,  at  nim  toklen  tib’aj  junjuntl kawb’il a in yolin ti’j u’jchojb’il kye junjun xjal. Qa at tumel mya’xix tuj q’ancha’l  ta’ya mo mya’ b’a’nxix  tten a kxel b’inchetjo a in tq’uma’n tujo kawb’il lu’. 

4 

Totx’il. Tza’n tu’n kytz’ib’ite b’ib’aj . 

Ajo RENAP k’welex ttz’ib’in  kyb’i xjal tuj jun tal u’j nik’unxix tten ex mya’ tz’uõ tka’ylajtz  kyuj  xk’utz’ib’,  tu’ntzun  tel  kyaqil  tqanil  kyb’i  xjal  tuj  q’ancha’l,    il  ti’j  tu’n  tku’x  tz’ib’it  kyaqil tqanil aj tanq’in jun  xjal ex kokil techil  tu’ntzun minti’  tx’ixpete  tqanil. Ajo techil  tb’i junjun  xjal  kokil techil  kynimel  tnam   ex alkye  ttanmi  ti’j.  Aqejo  techil  kynimel tnam  ex ttanmi xjal ajo q’il twitz tumel aq’untl kq’umalte tten. 

Atzun  junjuntel    tumel  kyechil  b’ib’aj  ajo  RENAP  kq’umalte  se’n  kokile  aj  t­xi  b’inchet  tnuk’lajtz u’j tujxix tumel . 

TKAB’IN  K’LOJ 

AQETZUN TAQ’UN KA’YB’IL U’JCHOJB’IL TE KYAQIL XJAL LU’ 

5 

Totx’il. Axixtzun taq’un lu’. 

Aqexixtzun taq’un  RENAP lu’, tu’n tnik’et   aq’untl, tu’n t­xi q’iyit twitz, tu’n t­xi b’inchet  ex    tu’n    ttz’ib’it  tten  tb’i  junjun  xjal  ikytza’n  in  tq’uma’n  kawb’il    lu’  ex  junjuntel  tq’ob’ 

kawb’il. 

6 

Totx’il. *Axixtzun aq’untljo lu’. 

Aqexixtzun taq’unjo  RENAP lu’: 

a) Tu’n kytz’ib’it u’jchojb’il, tu’n tnik’et ti’j,  tu’n txi b’inchet, tu’n tka’yit tten ex tu’n t­xi  tb’incha’nxix  kyaqil kyu’j xjal, tu’n tkub’ b’inchet tza’nxjo taq’un q’ontz tu’n kawb’il; 

b’) Tu’n ttz’ib’it kyb’i ne’, mejeb’len, pab’lmejeb’lin, yupil kyb’i kyimne ex junjuntl tumel  kyu’j xjal  in tx’ixpet tten, mo noq ti’j juntel tumel kyu’j xjal ktzajil tqanin kawb’il a in  tq’uma’n  tumel kawb’il lu’; 

ch) Tu’n tkux ttz’ib’in kyaqil tx’ixpub’il in b’aj tuj tchwiqel junjun xjal  tu’ntzun tkyej tuj  q’ancha’l  tza’n tten;

ch’) Tu’n tetz tq’on u’jchojb’il te junjun xjal ajpaxil ex  kye’ xjal o chi kub’ najan tuj  qtanmi,  ex ky’eletz tb’incha’n t­xel u’jchojb’il  te junjun xjal qa o kyej tz’aq mo noq  o  kub’ b’aj; 

e) Kjawitz tchik’b’an tqanil  tz’ib’inte tten kyb’i xjal; 

i)  Kxe’l tsama’n tqanil tten kyu’j xjal  tujo Ja Q’il Twitz Sik’ob’il tuj qtanmi  tu’ntzun tel  b’anxix  taq’un; 

j)  Kxe’l tq’on tumel  ex tchik’b’an se’nxix tu’n toka aq’untl tu’n junjun aq’unal; 

k)  Ajo RENAP kxe’l tchik’b’an tqanil  tten kyu’j junjun xjal; aj qa ma tzaj qanin  tza’nxix  txilen u’jchojb’il te jun xjal; 

k’)  Ilxix ti’j tu’n tkub’ tnimen RENAP kyoklen junjun xjal ti’jo tten tz’ib’inte tqanil kyb’i tuj  kyu’j ex junjuntel kyoklen xjal; 

ky) Kxe’l tchik’b’an  RENAP  tqanil  tten tz’ib’inte kyb’i junjun xjal  qu’n tu’nj ajo tqanil te  kyaqil, ex mi t­xi tqanil tza’n qa noq te xob’silte xjal tu’n tokane.  O’kx  jaku txi tqaniljo  a  tb’i,  tk’olil jun xjal,  tajlal tu’j, tajlal q’ij te tanq’in mo te tkyim, tqab’, taq’un, ttanmi ex tten  qa o tz’ok  meje’ mo mi’ ex alkyetzun te minti’  t­xi tqanil ajo ja’ tumel najle  xjal; 

ky’) Kxe’l tb’incha’n ex  tnik’u’n tumel  ex ikytza’n  tten  taq’un tujxix tumel  tu’ntzun tel  b’a’n taq’un; 

l) Qa at u’j mya’ b’a’n tten kxe’l tchik’b’an tqanil  kyuj jakawb’il  tza’n qa noq xjaw b’ant  kyu’n xjal; ex 

m) K’wel tnimen kyaqil tumel in tq’uman kawb’il lu’. 

*Miti’ tu’n t­xi’ tb’incha’n juntel tumel ti’jxe  tqanil tz’ib’inkux kyujo  tajlal  f) ex  j), exjo  tqanil tz’ib’ikux tujo  u’j  1201­2006  tz’ib’in tuj 28­12­2007. 

*O tx’ixpetjo tumel tz’ib’inkux tujo tajlal k) te jun totx’il, tejo kawb’il 23­2008 tz’ib’in tuj  17­05­2008. 

7 Totx’il.  Q’il Twitz Aq’untl. 

Tu’n tel b’anxix taq’un RENAP  il ti’j tu’n  tyolin  ex tu’n tmojinte tib’ kyuk’iljo junjuntel  jatnam lu’; 

a)  Ja Q’il Twitz Sik’ob’il; 

b’) Txujaxq’uqil;

ch) Txujamojb’il ti’j qtanmi; 

ch’) Qe jaq’anil te qtanmi ex qe etzan, jatumel in chi anq’ine ne’ ex qe xjal in chi kyim; 

e)  Q’il Twitz Kawb’il tu’n tjapon twi’; 

i)  Tuj jaka’ykawb’il (MP); 

j)  Qe jaxtis te jun tnam te qtanmi; ex, 

k)  Noq alkye juntl Q’il Twitz kawb’il te qtanimi mo tza’n aj qa tuj tumel tten taq’un. 

TOXIN   K’LOJ  NUK’B’INTE TTEN  8 Totx’il.  Nik’ub’il. 

Iky nuk’b’inte tten kyjalu’: 

a)  Xtokil; 

b’) Wi’xin; 

ch) K’loj q’ol tumel; 

ch’) Qe ja aq’unal; 

e)  Qe ja q’il twiz aq’untl. 

9 Totx’il.  * Tten xtokil. 

Ajo xtokil atzun k’loj xjaljo nimxix toklen tuj RENAP  ex oxe xjal tokx tuj: 

a)  Jun Wi’xin te Q’il Twitz Sik’ob’il tuj qtanmi; 

b’) Jun Wi’xin  te Txujaxq’uqil (MP); 

ch) Ex jun wi’xin  sk’o’nks tu’n jab’inchal kawb’il tuj qtanmi. 

Ajo Q’il Twitz Sik’ob’il tuj qtanmi kjawil tjayo’n jun wi’xin te q’il twitz aq’untl ex juntl te  tkab’in. 

Ajo wi’xin te  txujaxq’uqil jaku b’ant tu’n ttzaj tsama’n t­xel, noqetle alkye kyxoljo tkab’in  wi’xin. 

Ajo  jab’inchal  kawb’il  te  qtanmi  kjawil  tjayo’n  kab’e  xjal  jun  te  wi’xin  ex  jun  te  tkab’in. 

Kyaje ab’q’i chi aq’unal ex jaku b’ant tu’n kykyej juntl maj;  aj kyjaw jayet  wi’xin junk’al  laj  q’ij  ky’eletz tchik’b’an  jab’inchal  kawb’il  tqanil  kyeqejo  xjal  wi’xnaq’tzalqe    a  kyajb’il

tu’n  kyaq’unan.    Qa  minti’ in  xi  tb’incha’n taq’un tuj  tumel jaku  b’ant  tu’n tel  ti’j  taq’un  tu’n jab’inchal kawb’il te qtanmi. 

Aj  kyjaw  jayetjo  wi’xin  ex  tkab’in  wi’xin,  ajo  k’loj  xtokil  aq’untl  tejo  jab’inchal  kawb’il,  kjawil  tjayo’n  oxe  b’inchal  kawb’il  ex  jun  ti’j  junjun  k’lojxinb’il  aqetzun  xjal  chi  k’wel  ka’yinte  kyu’jo  kyaj  tu’n  kyaq’unan  ex  kxel  tq’o’n  kyb’i    kyeqejo  xtokil  te  jab’inchal  kawb’il,  tu’ntzun tkub’  kychik’b’an tqanil kywitz kyaqil ajb’inchal  kawb’il, tu’ntzun kyjaw  sky’et. Aqetzun wi’xin chi  kyjel aq’unal  chi jawil sky’et ex a kyjeljo te wi’xin a nim tajlal  sik’ob’il kjawitz tu’n ex atzun a mya’le sik’ob’ljo kjawitz tu’n kyjel te tkab’in wi’xin. 

*Minti’ tu’n ttx’ipetjo tumel in tq’uma’n  tujo tajlal a) a tz’ib’inkux tujo Q’umb’il 1201­2006  tz’ib’in  tuj 28­12­2007. 

p Totx’il.  Tb’aniyil. 

Ajo wi’xin kjawil kyjayo’njo   jab’inch kawb’il, il ti’j tu’n t­xi’ ka’yitjo tb’aniyil: 

a)  Ajpaxil; 

b’) Wi’ajxnaq’tzal ti’j xk’utz’ib’ ex qa o tz’aq’nan laj ab’q’i ti’jo aq’untl ikyjo; 

ch) Ex qa b’i’n tumel tz’aq’unan. 

! Totx’il.  Ajo wi’xin. 

Ajo wi’xin  jayo’nks tu’n  Q’il Twitz Sik’ob’il  tuj qtanmi,  atzun kxe’l q’inte twitz aq’untljo. 

Kyaqiljo tumel k’wel kyyolin xtokil aq’untl, il ti’j tu’n tkub’ kynimen kyaqil kyb’aj. 

* Minti’ tu’n tkub’ b’inchet  juntl tumel a mya’kxe se’n in tq’uma’n  tajlal 1201­2006  tz’ib’in tuj 28­12­2007. 

" Totx’il.  Tten chmab’il. 

90­2005  TAJLAL Q’UMB’IL B’INCHA’N TU’N JAB’INCHKAWB’IL 

Ajo  wi’xin  kq’ilte  twitz  junjun  chmab’il  kokil  tuj  kyajlojaj  q’ij    ex  jaku  tz’ok  junjuntel  chmab’il  me qa ma kyqani jun kyb’aj xtokil mojqa mixti’ xb’aj twi’ jun chmab’il  qumtzun  kyaqil kyb’aj jaku q’umante tu’n t­xi lajet twitz chmab’il.

# Totx’il.  Tajlal sik’ob’il ex kyb’aj. 

Jaku t­xi qe jun chmab’il qa at kab’e kyb’ajo xtokil. Qa minti’ xpon jun xtokil  tuj chmab’il  b’a’n tokxjo tkab’in te t­xel.  Qa ma b’ant kab’e maj mi xkanin jun xtokil tuj chmab’il, il ti’j  ky’elil    kab’eq’o lajk’al  q’uq’  tchojb’il  ti’j    junjun  chmab’il  ex  qa  ma  ten  t­xel    minti’  tu’n  tkub’ tmuyin toklen kawb’il lu’. Kyaqiljo tumel k’wel kyyolin tuk’il  ex la qa ma ten t­xel,  il  ti’j k’wel tnimen  tumel k’wel kyyolin tuk’il aj qa tuj jikyin ta’ ikytza’n in tq’uma’n tkawb’il  qtanmi. 

$ Totx’il.  Ajo twi’ kyk’u’j: 

Kchjetil twi’ kyk’u’j kyaqil kyb’ajo xtokil aqe chi tel tuj junjun chmab’il, se’nxjo tumel in  tq’uma’n kawb’il. 

% Totx’il.  Kyaq’un xtokil. 

Aqetzun kyaq’un xtokil lu’: 

a)  Kxe’l kyka’yin tumel tza’n tu’n toka u’jchojb’il  te junjun xjal a najli tuj qtanmi; 

b’) Kxe’l tka’yin tumel ex tb’incha’n  se’n tu’n tkub’a aq’nite, tu’n tnik’ete ex se’nxix  tu’n tele b’a’n tumel u’jchojb’il te kyaqil xjal; 

ch) Kxe’l kyka’yin tumel  tza’n tten  tu’n tok tipumal taq’un RENAP ex tza’n tten tu’n  tjapon twi’ kyaqil tajb’il ex kyaqil taq’un; 

*ch’) Ajo mya’ b’a’n tten se’n in tq’uma’n txukawb’il; 

e) Aqe chi q’umalte aq’untl ex jte’ twi’ kyk’u’j aq’unal; 

i) Aqe chi q’umalte tten junjun yol, tten junjun chmab’il ex noq alkye junjuntel tumel  tu’n  tkub’  b’inchet  kyuk’il  kyaqil  jatnam,  etzanja,  qe  k’loj  xjal  kychmo’nks  kyib’  tuj  qtanmi  mo  ex  jni’  ti’jxe qtanmi,  tu’ntzun  tel b’a’nxix    taq’un tza’nxjo in  tq’uma’n ajo  tajb’il RENAP. 

j)  Tu’n  tex  q’et  ex  tu’n  t­xi  toklen  junjun    tumel  tza’n  tten  tu’n  tele  b’a’n    tumel  ttz’ib’ajtz tajlal u’jchojb’il te kyaqil xjal; 

k) Kxe’l tka’yin tumel  tajlal pwaq q’ontz tu’n kawb’il qun tu’n a jun jakawb’iljo nimxix  toklen; 

k’)  Kxe’l  tka’yin    tumel    tza’n  tten  tu’n  t­xi  chik’b’ate    tqanil    te  junjuntel  jatnam  tu’ntzun tjapon twi’ kyaq’un tujxix tumel ex tujxix ttxolil; 

ky) Aqe chi q’umalte jte’ b’inchb’ilte junjun  u’jchojb’il, qun aj pwaq kajb’el te b’inchil  taq’un,  ex tu’n tel b’a’n  kyaqil aq’untl in xi tb’incha’n jaka’y u’jchojb’il;

ky’)  A  kq’umalte  jte’  tajlal  pwaq  tu’n  tajb’en  ex  jte’  tu’n  tkub’  b’aj  ex  kxe’l  tsama’n  tajlal pwaq a kajb’el tu’jo txujaka’yb’il tpwaq qtanmi; 

l)  Kxe’l  tq’o’n  toklen    wi’xin  q’il  twitz  aq’untl    ikytza’nxjo  tumel  kyjel  b’ant  ti’j  tuj  chmab’il,  tu’ntzun  tb’ant  tten  ex  jaku  b’ant  tu’n  t­xi  toklen  te  jun  wi’ajxnaq’tzal  kawb’il; 

m) A kq’umalte alkyechaq tu’n tb’ant ex tajb’il ttz’ib’ajtz tten u’jchojb’il te kyaqil xjal  ex tu’n tex q’et kyu’j junjun xjal; 

n)  K’wel    tq’o’n  jun  ja  te  ka’yb’il  u’jchob’il  kye  xjal  tuj  junjun  ak’aj  tnam  a  kjawil  anq’in, mo jun b’etin xkolatz tza’n tten tu’n tjapon twi’ taq’un ex; 

o) kyaqil tumel a in mojin tza’n tten tu’n tel b’a’n taq’un mo junjuntel tumel se’n  tu’nxix tele b’a’n aq’untl. 

p)  Kxe’l  tq’o’n    tumel  kye  junjun  jatnam  ex  etzanja  qa  ma  kyqani  tqanil  tten  u’jchojb’il te junjun xjal ikytza’n: 

a) Qe b’ib’aj ex qe k’olel; b’) alkye tajal u’jchojb’il te junjun xjal; ch) tajlal q’ij se’n  tanq’in jun xjal; ch’) tqab’; e) alkye ttanmi; j) tumel mejeb’len, k) taq’un, k’) alkye tten  ttanmi; ky,ky’) tajlal q’ij te kyimlen me ikyxix kxele b’inchete se’n in tq’uma’n kawb’il  lu’. 

*Mya’ b’a’n tumel tz’ib’inkub’  tuj ch’), qun ikytza’n in tq’uma’n kawb’il  1201­2006 tz’ib’in  tuj 28­12­2007. 

*Ax ikyxjo txilen tqanil tz’ib’in tujo tajlal p) tkab’in totx’il, tejo Q’unb’il  23­2008 tz’ib’in tuj  17­05­2008. 

& Totx’il.  Aj tjapon b’aj aq’untl. 

a)  B’e’x chi elil ti’j kyaq’un aj tjapon b’aj twi’ amb’il in tq’uma’n sik’ob’il; 

b’) Qa ma kyqani tu’n mi chi aq’unan ex qa noq õi  kyimin; 

ch) Jaku chi  el ti’j kyaq’un aj qa at kypaj  sel tuj q’ancha’l; 

ch’) Jaku chi el qa ma tz’ok jun yab’il mo ky’ixb’ine kyi’j tuj qaq xjaw  ex qa  ma tq’uma  jun ajq’anil qa mya’ b’an tu’n kyaq’un mo ex qa ikyjo xtq’uma jun jakawb’il.

TKYAJIN K’LOJ 

AJO WI’XIN Q’IL TWITZ  AQ’UNTL  / Totx’il.  Ti’j wi’xin. 

Aqejo  wi’xin,  xtokil chi jawil jayonte tu’n taq’unan jwe’ ab’q’i ex jaku b’ant tu’n tjaw  sik’et juntl maj tu’n t­xi tlajo’n taq’un. 

( Totx’il.  Tb’aniyil. 

Aj tjaw jayet wi’xin  te RENAP  il ti’j tu’n t­xi ka’yit junjun tumel ikytza’n qej lu’: 

a) Ajqa ajpaxil; 

b’)  Qa at tu’j te wi’xnaq’tzal ti’j xk’utz’ib’, ax il ti’j tu’n t­xi ka’yit qa at t­xnaq’tzb’il  tza’n  tu’n tq’i’yite tumel jun etzanjak’ayb’il/ mo jatnam; 

ch) Qa in chojin junjun ab’q’i ti’jo toklen t­xnaq’tzb’il; 

ch’)  K’wel  tyek’in  tnab’il  tib’aj  tumel  kyten  xk’utz’ib’  ex  tza’n  tten  tu’n  tnik’ete  kyten  tqanil; 

e) Qa  o tz’aq’unan laj ab’q’i ti’jo aq’untl ikyjo. 

O Totx’il.  Matij  wi’xin q’il twitz aq’untl. 

Ajo  nim  wi’xin  atzun  q’il  twitz  aq’untljo    tuj  RENAP;    ex    atzun  at  toklen    tu’n  tkawin alkyechaq  tumel tu’n t­xi b’inchet ex kxe’l tka’yin ttxolil tza’n tten tu’n tel  b’a’nxix aq’untl tujxix  jikyin. 

1P Totx’il.  Taq’un wi’xin q’il twitz aq’untl. 

Aqetzun taq’un wi’xin q’il twitz aq’untl lu’: 

a) K’wel tnimen  ex kxe’l tka’yin tumel tza’n tten tu’n tjapon twi’ tajb’il jaka’y u’jchojb’il  ex ikytzan in tq’uman junjuntel kawb’il, 

b’)  Ajo  wi’xin  k’wel  tchiky’b’en    kyaqiljo  noqti’chaqku  a  tu’n  tkub’  yolit  kywitz  xtokil  aq’untl ex kokil tq’o’n  tipumal kyaqil tumel k’wel yolit ex jni’  k’wel tz’i’b’it twitz u’j  mo  noq tze’n juntl tumel; 

ch) K’wel tb’incha’n  aq’untl  a ktzajil kyq’uma’n xtokil aq’untl;

ch’)  Ktel  tuj junjun  chmab’il  tu’n  tyolin  me  minti’  toklen  tu’n  tsik’o’n    ex  k’wel    ttz’ib’in  kyaqil tumel k’wel yolit tuj chmab’il; 

e)  K’wel  tnik’u’n,  kxe’l  ti’n  twitz  aq’untl,  kxe’l  tka’yin  tumel,    ex  kxe’l  tb’incha’n  kyaqil  aq’untl tujxix tumel  tu’ntzun tel b’a’nxix taq’un RENAP. 

i) K’wel tchik’b’an  kyaqil tumel aq’untl a tu’n t­xi b’inchet kywitzjo xtokil aq’untl, ikytza’n  tumel  kawb’il,  tx’ixpub’il  ex  noq  alkye  junjuntel  tumel  se’n  in  tq’uma’n  tujo  twajxaqin  totx’il tujo kawb’il lu’ ex kxe’l tka’yin tumel  tza’n tten tu’n kyjaw jayet aq’unal ex tten twi’ 

kyk’u’j; 

j)  K’wel  tchik’b’a’n  kywitzjo  xtokil aq’untl  jte’  tajlal  pwaq  kajb’el junjun ab’q’i  ex ja’chaq  ma tz’oka naja pwaq, tu’ntzun ttzaj q’o’n toklen; 

k)  A  kjawil  jayonkye  qe  aq’unal  ex  kxe’l  tb’incha’n  junjuntel  taq’un  ikytza’n  tu’n  tel  jun  aq’unal ti’j taq’un, tu’n t­xi tx’ixpet, tu’n t­xi ujlab’il, mo tten til jun xjal ex tu’n tkub’ ttziyin  tten tu’j jun xjal a tky’e’ tz’aq’unan ikytza’nx tumel in tq’uma’n kawb’il tuj tu’jil; 

k’)  K’wel    tsqitin  jni’  ui’j  o  b’aj  yolit  tten  tu’ntzun  ttzaj  laq’etjo  kyaqil  ti’  tu’n  ttzaj  ex  tu’ntzun tjapon twi’  aq’untl in tq’uma’n  junjun nuk’b’inte aq’untl, tten aq’untl ex junjuntel  tumel o tzaj  kyq’o’n xtokil aq’untl toklen tu’n tkub’  b’inchet. 

Ky)  Kxe’l  tka’yin  tumel  tza’n  tten    tu’n  tel  b’ant  aq’untl    ti’bajo  u’jchojb’il  te  kyaqil  xjal  kyuk’iljo junjuntel jatnam ex kyuk’iljo junjuntel in chi ka’yin tumel ti’jxe qtanme; 

Ky’)  Kxe’l  tka’yin  tumel    aj  qa  ma  t­xi  naj  jun  u’jchojb’il  mo  junjuntel  tqanil    ikytzan  ti’j  mejeb’len, tza’n tten xjal ex kxe’l tka’yin alkye xi najsinte  tu’ntzun tkyej tuj q’ancha’l ex  tu’n tkub’ tb’incha’n t­xel, 

l) K’wel  ttz’eysin  kywitzjo  a  mi  che’x  b’inchente  aq’untl    se’n  in  tq’uma’n  kawb’il  ex  junjutel q’umb’il kawb’il;ex 

m)  Kyaqiljo junjuntel tumel tza’n tten tu’n tjapon twi’  tajb’iljo ja ka’yil u’jchojb’il. 

1 1 Totx’il.  J aku tz’el ti’j taq’un. 

Jaku  tz’el  wi’xin  te  RENAP    ti’j  taq’un,  aj  qa  ma  t­xi  tb’incha’n  junjun  ti’  a  mya’  b’a’n  ikytza’n qej lu’: 

a)  Tu’n  tlaj  qa  ma  t­xi  tb’inchin  junjun  ti’  a  mya’  b’a’n  tten  ex  qa  minti’  t­xilen  tuk’iljo  tajb’il RENAP; 

b’) Aj qa minti’ in  xi tb’incha’n taq’un tujxix  tumel;

ch) Jaku tz’el aj qa at jun ti’ xb’ant tu’n mya’  a b’a’n tten; 

ch’) Qa in tzaj tyab’ tuj taq’un  ex qa ma  tz’el tuj q’ancha’l tu’n jun ajq’anil qa mi xpon  qaq xjaw aq’unal ex qa ma tq’uma’ jun jaxtis tu’n minti’  tz’aq’unan; 

e) Qa  mi  xb’ant  kyaqil  aq’untl  tu’n    se’nku  kyajb’iljo  xtokil  aq’untl,    ikytza’n  tu’n  ttz’ib’it  kyb’i xjal ex qa mi in b’ant kyu’j xjal tu’n; 

i)  Qa ma kub’ tq’o’n tb’i tu’n tjaw kysik’o’n  xjal te wi’xin te qtanmi. 

1 2 Totx’il.  Se’n tu’n tjaw jayete t­xel. 

Qa  mi  a’l  wi’xin  te  RENAP,  aqejo  xtokil  aq’untl  kchi  q’umalte    alkye  junjun  q’il  twitz  jaka’yb’il  u’jchojb’il  kyjel  te  t­xel,  mo  tu’n  tlaj  minti’  tajb’il  wi’xin  tz’aq’unan,  mo  noq  xkyim,  qumtzun  aqejo  xtokil  at  kyoklen  tu’n  tjaw  kyjayo’n  t­xel  na’mtaq  tel  jun  xjaw,  tu’ntzun tjapon b’aj twi’ amb’il in tq’uma’n sik’ob’il. 

TJWE’YIN K’LOJ 

QE  K’LOJ Q’OL TUMEL EX MOJIL XTOKIL AQ’UNTL 

q e Totx’il.  Qe k’loj q’ol tumel. 

Aqejo k’loj q’ol tumel,  aqetzun xjaljo kchi ka’yil ex kchi mojil  kyi’j qe xtokil aq’untl ex ti’j  wi’xin ex iky chi jawile jayete kyjalu’: 

a) kjawil jayet jun kyxoljo k’loj xjal kymo’nskyib’ ti’j sik’ob’il kawb’il te qtanmi, me ilxix ti’j  tu’n tkyej tu’n q’ancha’l qa tz’ib’in tb’i ex qa antza in mojina; 

b’) Jun wi’xin kjawil jayet  kyxoljo wi’jaxnaq’tzal a ite’ tuj qtanmi; 

ch) Jun  wi’xin kjawil jayet kyxoljo ajk’ayil  kychmo’nks kyib’ ti’j k’aõjil ex ti’j aq’untl twitz  tx’otx’; 

ch’) Extzinjo Q’il twitz aq’untl te ka’yil tajlal xjal –INE­; 

e)  Kjawil jayet jun kyxoljo xtokil aq’untl tejo b’uyil chojb’il  ­SAT­, 

Kyaqil qe xjal chi kyjel te xtokil aq’untl kyjel  jun mojilkye ex  chi kyjel te xtokil aq’untl qu  tu’n nim kyoklen ex nim tu’n t­xi kyb’incha’n tza’x tumel kyaq’un.

q 4 Totx’il.  Ajo kyaq’un: 

a)  K’wel  tchik’b’a’n  alkyechaq  aq’untl  mya’    b’a’n  ta’  kywitzjo  xtokil  aq’untl  ex  twitz  wi’xin  te  RENAP,  ikytza’n  alkyechaq  kawb’il  mya’  b’a’n  tten  ex  tiqu’n,  alkyechaq  tumel  tza’n tten tu’n tel b’a’n ex alkye jaku tzaj mojinte; 

b’) Kq’ol tumel  kye xtokil aq’untl ex tejo q’il twitz aq’untl  tza’n tu’n t­xi b’inchet junjun  tumel  taq’un RENAP; 

ch) Kokil tq’o’n twi’ ti’jo jni’ aq’untl in b’ant  tuj RENAP aj qa b’a’n tten ex qa mya’ b’a’n  tten. 

q 5 Totx’il: Jte’ q’ij chi kyjel q’ol tumel. 

Kyaje ab’q’i chi kyjeljo q’ol tumel aq’untl ti’j kyaq’un,  ja’ in chi aq’unana. 

q 6 Totx’il:  Ajo Wi’xin . 

Kyxolxjo q’ol tumel kjawile jayete jun wi’xin ex junjun ab’q’i chi elil tx’ixpet kyxolx, antza  kxel qeye ti’jo kyuk’il a nim tab’q’i tu’n  tb’aj twi’ ti’j mya’le tab’q’i. Aj tumel lu’ ikyx kxel  b’inchete  kyuk’iljo chi  kyjel te  onil aq’untl a kyaje kyb’aj. 

q 7 Totx’il:  Chmab’il. 

Kokil kychmo’n kyib’jo q’ol tumel  tnejil q’ij aj t­xi qe junjun xjaw ex minti’ tu’n tex tqanil. 

Ajo  wi’xin  mo  aqejo tuk’il  at  kyoklen  tu’n  kytxokin  oxe  maj  tu’n  tok jun  chmab’il.  Aqejo  kyb’aj kokil kychmo’n kyib’ il ti’j tu’n tex chjet twi’ kyk’u’j ex minti’ tu’n tex chjet kyaje maj  tuj jun xjaw.  Ajo kawb’il tib’aj chojb’il twi’ kyk’u’j xjal kq’umalte jte’ kokile chjete junjun  chmab’il. 

q 8 Totx’il:  tenb’il ex qa minti’l aq’unal. 

Il  ti’j  tu’n  tten  tuj  chmab’il.  Qa  minti’  xten  amb’il  ti’j  wi’xin  tu’n  tten,  il  ti’j  tu’n  ttzaj  tq’uma’n  kab’e  q’ij  na’mtaq  t­xi  qe  chmab’il  qun  tu’ntzun  ttzaj  txaketjo  onilkye  tuj  chmab’il. Qa ma b’ant jwe’ maj minti’ in kanin tuj chmab’il b’ex ky’elil q’i’yit ti’j taq’un me  il ti’j tu’n t­xi tqanil kyejo  xjal õi jaw jayonte tu’ntzun tjaw jayo’n t­xel. 

q 9 Totx’il:  Sik’ob’il ex kyb’aj.

Kxel qe chmab’il aj qa at kyaje kyb’aj ex qa at kab’e wi’xin kyxol. Kyaqiljo k’wel yolit tuj  chmab’il  at  toklen  aj  qa  ma  kytziye  oxe  kyb’aj.  Aj  tok  kyaqil  chmab’il  il  ti’j  tu’n  tkub’ 

tz’ib’it tten twitz u’j ti’chaqtzin k’wel yolit. 

q 0 Totx’il:   Minti’ kyoklen . 

Kyaqiljo  kytziky  mo  kyitz’in  xtokil  aq’untl,  q’ol  tumel,  wi’xin  ex  q’il  twitz  aq’untl  minti’ 

kyoklen  tu’n  kyaq’un  tuj  RENAP  ex  ikyxjo  qa  na’mtaq  tb’aj  kab’e  ab’q’i  kyelnin  ti’j  kyaq’un. Qa at jun kyitz’in  mo kytziky  xkyej aq’unal,  b’e’x ky’elil qu’n  minti’ toklen ex  mlay b’ant tu’n kykyej ti’j kyaq’un il ti’j chi elil. 

TQAQIN K’LOJ 

QE JA Q’IL TWITZ AQ’UNTL 

q ! Totx’il:  Q’il tajlal kyu’j kyaqil xjal. 

Ajo ja q’il tajlal u’jchojb’il kye kyaqil xjal atzin jun aq’unaljo  tu’n ttz’ib’it ex tu’n tjaw q’i’yit  tajal  kyu’j  xjal    ex  atzun  kxe’l  ka’yinte  tumeljo  tujxix  tumel  tuj  qtanmi.  Tu’n  tel  tuj  q’a’nchal,  il  ti’j  kxe’l  tka’yin  tumel    tza’n  tu’n  tkub’a  nik’eta  tten  ex  tu’n  tok  techil  kyu’j  junjun  xjal  ex iky  kxe’l  aq’nite  u’jchojb’il  ex  qa  tu’n  tex  u’j  mo  tu’n  t­xi  ka’yit    ti’j  aj  qa  b’a’n ta’  ex qa mya’ b’a’n tten. 

A  kxe’l  ka’yinte  tumel    tten  u’jchojb’il  kye  kyaqil  xjal  tuj  qtanmi  te  kyaqil  tnam,    ex  junjuntel ti’ a at t­xilen tuk’iljo taq’un. 

Kyaqiljo ttxolil aq’untl  ajo q’il twitz kyu’j xjal  kxe’l b’inchante tza’n tten tu’n tel b’a’n ex  noq ti’ junjuntel at t­xilen tza’n in tq’uma’n kawb’il. 

q "  Totx’il:  Alkye xjal kyjel  q’il twitz aq’untl. 

A xjal  kyjel aq’unal  te ka’yil tumel aq’untl lu’: 

a) Ajpaxil, nim tab’q’i; 

b’) Wi’ajxnaq’tzal kawb’il; 

ch) Qa o  tz’aq’unan kyaje ab’q’ixi ti’j taq’un; 

ch’) Qa ojtzq’i’n taq’un;

e) Ex junjuntel tumel a in tq’uma’n tumel kawb’il. 

q # Totx’il:  Qe ja tz’ib’il tten kyu’j xjal. 

Qe  aq’unal    tu’n  ttz’ib’it  kyb’i  xjal,  a  in  chi  aq’unan  tib’ajo  u’jchojb’il  te  kyaqil  xjal,  aqetzun  chi  k’welex  tz’ib’inte  kyu’j  xjal,  ikytza’n    tu’n  tkux  tz’ib’itjo  kyaqil  in  b’aj  ti’j  mejeb’len,   ex junjuntel t­xilen  kyu’j  xjal  tuj  kyaqil  qtanmi; ex  kxe’l  kyka’yin tumel  tza’n  tten  tu’n  tb’ant  aq’untl  ikytza’n  in  kyq’uma’n  kawb’il  lu’.  Tu’n  tb’ant  aq’untl  chi  kyejel  junjun xjal te tz’ib’il tten kyu’j xjal te aq’unal kye tnam. 

q $ Totx’il:  *A xjaljo kyjel aq’unal te tz’ib’il kyu’j xjal. 

Qe xjal chi  kyjel  aq’unal tu’n ttz’ib’it kyu’j xjal,  ikytza’n in tq’uma’n totx’il xkyej, il ti’j tu’n  t­xi ka’yitjo junjun tumel ikytzan qej lu’: 

a) Ajpaxil; 

b’) Qa at t­xnaq’tzb’il te ajxnaq’tzal mo juntl wiq u’j ax tten; 

ch) Qa ojtzqi’n taq’un; 

ch’)  Ex junjuntel tumel in tq’uma’n kawb’il chi b’antel. 

* Mya’ b’a’n tten tajlal a)  a chitzun kyjalu  “qa  o tz’el te  junk’al jwe’ ab’q’i”, ikytzan  tqaniljo in tq’uma’n u’j kawb’il 1201­2006 tz’ib’in tuj 28­12­2007. 

q % Totx’il:  Achaqtzun kyaq’un ajtz’ib’il kyu’j xjal lu’. 

Achaqtzun kyaq’un xjal lu’ in tq’uma’n tujo totx’il junk’al oxlaj: 

a) Kxe’l tka’yin tumel  aq’untl tu’n tel b’a’nxix tuj tumel ex tza’n tten tu’n t­xi’ q’o’yitjo jni’ 

kyu’j xjal tuj ttxolil  tu’ntzun kytzalaj xjal; 

b’)  K’wel  tq’o’n  tsqit  kyib’ajo  kyaqil  u’j  chi  k’wel  b’incha’n.    O’kx  tqaniljo  k’welex  tz’ib’it  kyujo u’j a se’n tajb’iljo ja q’il twitz aq’untl ti’j u’jchojb’il; 

ch) Kyaqiljo aq’untl b’a’n tten ex qa at mya’ b’a’n in b’ant  il ti’j kxe’l chik’b’et  tqanil  te  RENAP mo junjuntel tumel mya’ b’a’n tu’n t­xi b’inchet se’n in tq’uma’n kawb’il. 

ch’) Kxe’l tuj junjun chmab’il tuj tb’i  RENAP   q’ol tumel mo q’ol tqanil, me ajo tnejenel  kq’umalte; ex 

e) Junjuntel se’n intq’uma’n kawb’il lu’. 

q & Totx’il:  Ajo tz’ib’il tten tqanil kyu’j xjal.

Ajo ja q’il twitz tqanil kyu’j xjal, k’wel tq’o’n jun ka’yb’il tumel kyajlaljo tij xjal mo qe tat  we’j ex il ti’j kxe’l tq’o’n tqanil lu’ tejo ja ka’yb’il tumel sik’ob’il  mo (TSE). 

*Tx’ixpin  tten tnejil totx’il, tu’n Q’umkawb’il  14­2006  tz’ib’in tuj 19­06­2006 

*Minti’  tumel tu’n mi t­xi b’inchete kawb’il lu’, ikytza’n in tq’uman tujo u’jkawb’il  1201­ 

2006 tz’ib’in tuj  28­12­2007. 

q / Totx’il:  *Q’il twitz  u’jchoj kye xjal. 

Ajo ja Q’il tajlal kyu’j xjal, il ti’j tu’n tkub’ tq’o’n jun kolja te q’ol u’jchojb’il kye xjal ex kxe’l  tka’yin tumel tza’n tten tu’n tnik’ete  kyaqil tajlal u’jchojb’il ex iky kxe’l tb’incha’ne taq’un  se’n in tq’uma’n kawb’il. 

*Tx’ixpun tten toxin totx’il, in yolin tujo Q’umkawb’il 13­2008 tz’ib’in tuj 17­05­2008. 

q ( Totx’il:  Q’il twitzjo ka’yb’il  tten kyu’j xjal. 

Ajo q’il twitz ka’yb’il tten kyu’j xjal, kmojil  tza’n tten tu’n t­xi ka’yite tumel tiqu’n mi in tzaj  ttziyin  tu’n  kyb’ant  kyu’j  xjal ex  kxe’l  tka’yin ti’j  tiqu’n  mi  in  b’ant  tu’n  tku’x  tz’ib’it    tten  kyu’j  xjal.    Ajo  ka’yb’il  tten  kyu’j  xjal  ti’jo  tumel  in  tq’uma’n  kawb’il  kokile  lipeye    tu’n  tb’ant taq’un ikytza’n in tq’uma’n kawb’il. 

q ) Totx’il:  Q’il twitz q’ol tumel aq’untl. 

Ajo k’loj xjal in aq’unan tujo q’il twitz q’ol tumel aq’untl aqetzun chi q’ol tumel aq’untljo te  kyaqil  xjal  in  chi  aq’unan  tuj  RENAP.  Axix  taq’un  tu’n  t­xi  tumel  aq’untl  kye  xjal    ex  k’wel tq’o’n jun ja te q’ol tumel  tza’n tten tu’n tka’yitjo u’jchojb’il kye xjal.  K’wel q’o’yit  jun  xnaq’tzb’il  tib’ajo  tza’n  tten  tu’n  ttz’ib’ite  u’jchojb’il  tuj  RENAP.    Ex  ikyx  kaq’unaljo  se’n in tq’uma’n kawb’il. 

2= Totx’il:  Q’il twitz aq’untl. 

Ajo  q’il  twitz  aq’untl  ti’j  u’jchojb’il  te  twi’  qtanmi  ex  junjuntel  mojil  aq’untl  tkub’,    kjawil  joyet jun kynejenel, ajo q’il twitz aq’untl kjawil joyonte ex ky’el kywitzjo xtokil aq’untl ti’j. 

Aqejo xjal lu’ minti’ t­xilen kyaq’un tuk’il jujuntel tumel. 

Qe xjal o kub’ kyb’i  tuj sik’ob’il tu’n kyok te kawil tuj qtanmi  exjo  kychmo’nks kyib’ tuj  sik’ob’il  minti’  kyoklen  tu’n  kyaq’unan  ex    ni  aye  ma  chi  ten  tuj  sik’ob’il  a  tzma  kyaje  ab’q’i kykub’lin qe. Aqe xjaljo chi kyjel te wi’xin a o chi xnaq’tzan kyib’ tuj wi’jaxnaq’tzb’il  ex  qa o  chi aq’unanxi tu’ntzun tjapon twi’ aq’untl kyu’n ikytza’n in tq’uma’n kawb’i lu’. 

2 1 Totx’il:  Jakutz’el  ti’j taq’un.

Aqejo wi’xin q’il twitz aq’untl, jaku chi el ti’j kyaq’un me ajo wi’xin a ka’yil tumel aq’untl  jaku  tz’el  q’inkye  aj  qa  at  tpaj  mo  til  jun  aq’unal  sel  tuj  q’ancha’l  ikytza’n  in  tq’uma’n  totx’il  junk’al tujo kawb’il lu’. 

TWUQIN K’LOJ 

QE Q’IL TWITZ AQ’UNTL TU’N TB’ANT 

2 2 Totx’il:  Q’il twitz tqanil tuj xk’utz’ib’ ex tajlal. 

Ajo  Q’il  twitz  tqanil  tuj  xk’utz’ib’  ex  tajlal,  atzun  kxe’l  b’incha’nte  jni’  aq’untl  a  in  b’ant  tib’ajo  u’jchojb’il  kye  kyaqil  xjal,  ikytzan  ti’j  mejeb’len  ex  junjuntel.  Kxe’l  tnik’un  tten  taq’un  ex tumel aq’untl a tu’n tkub’ tb’incha’n  tza’n tten tu’n tb’antjo kyaqil tqanil tu’n tuj  xk’utz’ib’. 

Tu’n mi kub’ najo tqanil nik’u’n tten tuj xk’utz’ib’, aqejo q’il twitz aq’untl lu’ kokil tilil kyu’n  tza’n tten tu’n tk’u’yit tqanil ex kokil kyq’o’n kywi’ ti’j tza’n tten tu’n mi  t­xi naja mo tz’aqa  tqanil kyaqil u’jchojb’il a in pon kanin tuj RENAP,  kokil  kyka’yin tza’n tten tu’n mi kub’ 

naja tqanil .  Exjo k’wel tnimen t­xilen kawb’il lu’. 

2 3 Totx’il:  Q’ilwitz  kawb’il. 

Ajo  q’il  twitz  kawb’il,  konil    kyuk’iljo  kyaqil  xjal  in  chi  aq’unan  tuj  RENAP.  Atza  kokil  lapeya tijo tumel kawb’il b’incha’n lu’. 

2 4 Totx’il:  Q’iltwitz tten aq’untl. 

Ajo q’il  twitz  tten  aq’untl,  kxe’l nik’unte   kyaqil  aq’untl  tu’n  tb’ant   tuj  RENAP,  me ajo  wi’xin  q’il  twitz  aq’untl  kxe’l  ka’yinte  tumel  tza’n  tten  tu’n  tele  b’a’n    kyaq’un  aq’unal,  tajlal pwaq ex jni’ ti’chaqku. 

2 5 Totx’il:  Q’il twitz tajlal pwaq in ajb’en. 

Ajo  q’il  twitz  tajlal  pwaq  in  ajb’en,  kxe’l  ka’yinte  tumel  tza’n  tten  tu’n  tele  b’a’n  tajlal  pwaq in ajb’en  te b’inchb’il kyaqil aq’untl, kxe’l tka’yin tumel ex kokil tq’o’n twi’ ti’j tajlal  pwaq in ajb’en. Ti’jo tumel kawb’il kokile  lipeya. 

2 6 Totx’il:  Q’il twitz nuk’b’inte aq’untl  ex ka’yil tumel. 

Ajo q’il twitz  nuk’b’inte aq’untl ex ka’yil tumel,  kxe’l b’incha’nte aq’untl tujxix tumel ex  ttxolil  tza’n  tumel  taq’un jaka’y  u’jchojb’il  te  kyaqil  xjal  in  aq’unan  tuj  RENAP  tu’ntzun  tjapon  twi’  kyaqil  ttxolil  nik’u’n  tten. Ex  antza  kokil  lipeya  ti’jo  tumel  tz’ib’in  tujo  kawb’il  lu’. 

2 7 Totx’il:  Tten  wi’xin.

Aj kyjaw jayetjo wi’xin  te aq’unal il ti’j tu’n t­xi ka’yit junjun kyten ikytza’n qej lu’: 

a) Ajpaxil, nim tab’q’i, 

b’) Wi’xnaq’tzal  ex qa  in chojin ti’j t­xnaq’tzb’il; 

ch) Qa o tz’aq’unan kyaje ab’q’ixe; 

ch’) Qa ojtzqi’n  taq’un; 

e)  Ex junjuntel tumel jaku qanajtz. 

TWAJXAQIN  K’LOJ 

JA’ KTZAJELE PWAQ  TU’N TB’ANT AQ’UNTL  2 8 Totx’il:  Q’ol tpwaq. 

Ajo tkawb’il qtanmi kq’ol pwaq tejo RENAP tu’n tb’ant taq’un: 

a)  Atza  ktzajele  pwaq  tu’n  tb’ant  aq’untl  ti’j  tajlal  pwaq  in  jaw  q’iyit  tajlal  jte’  tu’n  tb’aj  junjun ab’q’i. 

b’) Ex  junjuntel pwaq  a jaku  tzaj  tq’on  tkawb’il qtanmi  mo a in  kanb’et tu’n  RENAP  ti’j  chojb’il b’inchb’inte junjun wiq u’j: 

ch)  Jaku  tz’ajb’en  tajlal  pwaq  in  kanb’et  tu’n  RENAP,  se’n  in  el  b’inchb’ilte  junjun  wiq  u’jchojb’il ikytza’n in ex kyu’j junjun xjal ex noq ja’ in el junjuntl tajlal pwaq tu’n. 

ch’) A jni’ junjuntel tajlal pwaq  jaku tzaj kyoyin xjal najleqe tuj qtanmi ex ti’jxe qtanmi  tu’n tel b’a’n aq’untl, me kyaqiljo lu’ jaku tz’ajb’en  tu’n tel b’a’n taq’un ex minti’ tu’n tkub’ 

xk’ayit te. 

e)  Kyaqiljo tajlal pwaq a in kanb’et tu’n RENAP  exjo  a minti’  kub’ b’aj tex kajb’ela te  b’inchb’el aq’untl. 

2 9 Totx’il:  Ajo tajlal pwaq kajb’el.

Ajo  tajlal  pwaq  kajb’el  junjun  ab’q’i    tu’n  RENAP, aqejo  xtokil  aq’untl  chi  xe’l  samante  tujo txujaka’yb’il tajlal tpwaq qtanmi, tu’ntzun ttzaj q’o’n tajlal pwaq tu’n tajb’en tu’n  te  b’inchb’il aq’untl. 

TB’ELJAJIN  K’LOJ 

TUMEL TIB’AJO U’JCHOJB’IL TE JUNJUN XJAL  2 0 Totx’il:  Ajo u’jchojb’il te junjun xjal. 

Ajo u’jchojb’il te junjun xjal, noq teku jaku tz’ajb’ene ex milay b’ant tu’n tokan tu’n juntl,  qu’n ikytzin  tumeljo  tz’ib’in  ta’ tu’n  kawb’il lu’.   Kyaqiljo  xjal najle  tuj  qtanimi ex  qetzun  xjal o txi’ kyoklen  tu’n kykub’ najan  tuj qtanmi at kyoklen  me qa o chi el te  wajxaqlaj  ab’q’i, attzin kyoklentz ikyjo tu’n t­xi kyqanin kyu’j  te RENAP tu’n tetz q’o’n kyu’j. Atzan  u’jo kajb’el tu’n kyaqil xjal aj tkub’ tb’incha’n jun ti’j ex at toklen tu’n tajb’en tu’n xjal. Axjo  u’j lu’ kajb’el tu’n xjal tuj tsik’ob’il  kyi’j kawil te qtanmi.  Ex qa at junjuntel tumel me ajo  kawb’il kq’umalte se’nxix ktenb’ile  u’jchojb’il. 

2 ! Totx’il:  Ajo chojb’il u’jchojb’il . 

Aqejo xtokil aq’untl te RENAP kchi q’umalte jte’ b’ichb’ilte u’j ky’elil  ex qa ite’ jun k’loj  xjal  a  minti’  kypwaq  mo  yajqe,  jaku  tz’ex  b’inchet  kyu’j  noq  kukxjo.  Ajo  tumel  kawb’il  kq’umalte se’nxix okila tumel aq’untl tz’ib’in lu’. 

*Minti’ tu’n tkub’ muyit toklen u’jkawb’il   1201­2006 tz’ib’in tuj 28­12­2007. 

2 "  Totx’il:  Ajo tajb’en. 

Il  ti’j  tu’n  tjaw  kyiqan qxjalil   ex  qetzun  xjal  o  t­xi kyoklen  tu’n  kykub’   najan  tuj  qtanmi  ajo u’jchojb’il , ajo tajb’en ikyxix kokila se’n in tq’uman kawb’il lu’. 

2 # Totx’il:  *Kokil techiljo u’jchojb’il. 

Ajo  u’j  kajb’il  tejo  u’jchojb’il  okxix  k’wel  b’inchet  wen  qun  tu’ntzun  mi’  b’ante  junjuntel  twitzb’il  kyu’n  xjal ikyxixjo,  a jni’  tqine  ex  twa’l iky kokila  se’n    kyu’n  txqantl  tnam  ti’jxe  qtanmi   ikytza’n    in  chi b’ant  tu’n  ANSI/NIST,  ANSI/INCITS    ex junjuntel tumel  se’n in  tq’uma’n ICAO ti’jo u’jchojb’il,  mya’ tu’nj lu’ yaj kb’antel.  Kyaqiljo kajb’el te b’inchb’ilte  u’j lu’ il ti’j kokil tilil se’n tumel tu’n mina b’ante kyu’n xjal tu’ntzun mi b’aja elq’in. 

*Tx’ixpen tten  tu’n tkyajin totx’il, a  tku’x tujo  kawb’il   23­2008 tz’ib’in tuj 17­05­2008  2 $ Totx’il:  Tu’n tajb’en tu’j junjun xjal.

Ajo u’jchojb’il te kyaqil xjal  te qtanmi, mix a’l jun xjal mo kawil jaku tzaj qaninte  juntl u’jchojb’il mya’kxe  se’njo lu’ ex minti’ tu’n tkub’ tmuyin toklen mo tu’n ttzaj  qanin txqan tumel se’n tu’n tetza u’j lu’. 

2 % Totx’il:  Ajo u’jchojb’il te junjun xjal exjo techil. 

Kyaqil  xjal  ajpaxil  exjo  o  t­xi  kyoklen  tu’n  kykub’  najan  tuj  qtanmi,  at  kyoklen  tu’n  t­xi  kyu’jchojb’il kye ex ikyxix kxe’l q’ete kyjalu’. 

a) Kxe’l kyejo xjal a tuj qtanmi õi anq’ine ex antza najliqe aj tku’x tz’ib’it kyb’i tujo tumel  ttz’ib’ajtz  kyb’i xjal tuj qtanmi, 

b’) Mya’kxe ka’yin kyu’je xjal  kxe’l  a noq o  chi kub’ najan tuj qtanmi, noqtzin tu’n il ti’j  tu’n  ttzaj tchik’b’an tqanil  tejo Q’il Twitz Aq’untl tuj naqach ttx’otx’ qtanmi, se’nxix toka  te RENAP  ex il ti’ tu’n tkux tz’ib’it tb’i tujo q’il twitz u’jchojb’il tuj qtanmi. 

ch) Aqejo xjal a noq õi kub’ najanxe tuj qtanmi  ikytza’n tten tz’ib’inte kyb’i  tu’n q’il twitz  u’jchojb’il.    Ajo  oxe  tumel  ma  b’aj  qq’uma’n  teyelex  te  junjun  kokil jun  techil    ex  minti’ 

tu’n tjaw tx’ixpet aj tkyim. 

2 & Totx’il:  *Ajo  tqanil. 

Ajo u’jchojb’il  te junjun xjal, il ti’j k’welex q’et  twitzb’il xjal tuj   ex mya’ ktxu’n twi’, ex  ky’elil q’iyit tilb’ilal twitz  aj tpon qanil  tu’j ex k’welex junjuntel tqanil tza’nj lu’: 

a)  Nim tnam te Paxil, Ab’ya Yala; 

b’) K’wel q’et  tb’ijo q’il twitz kyajlal xjal tuj qtanmi; 

ch) Tb’ijo  tqanil  chik’b’ante u’jchojb’il; 

ch’) K’wel tz’ib’itjo techil  tqanil tb’i xjal; 

e)  Tb’i ex tk’olil xjal; 

i)  Tqab’ xjal,(aj qa xinaq mo xu’j); 

j)  Tajlal q’ij te’ tanq’in ex tb’i kojb’il; 

k)  Qa o tz’ok muje’ mo na’mx tkanet tuk’il; 

K’) K’wel tal tsqit xjal ; 

Ky) Tajal amb’il jte’ q’ij tajb’en u’jchojb’il;

Ky’) Kynimel tnam ja’ ta’ xjal; 

l) Ja’ najle xjal, aj lu’ k’welex tz’ib’it tujo tal tu’j xjal. 

*Minti’ toklen tajlal k) tu’n tjwe’yin totx’il,  ikytzan in tq’uma’n Q’umkawb’il  23­2008  tz’ib’in tuj 17­05­2008. 

*Minti’ toklen tajlal m) tu’n tqaqin  totx’il a in yolin tuj Q’umkawb’il  23­2008 tz’ib’in tuj  17­05­2008. 

2 / Totx’il:  Kyu’jo na’m kychojin. 

At kyoklin xjal  na’m kychojin  tu’n tten  jun kyu’j  te yek’b’il kyb’i  ex noq kyeku  milay  b’ant  tu’n  tajb’en  tu’n  juntel  ex  k’welex  q’et  kywitzb’il  tuj,  tu’ntzun  tel  tuj  q’ancha’l  se’n kye’ ma tij xjal ex jun kawb’il kq’umalte se’nxix ktenb’ile. 

2 ( Totx’il:  Ajo  tqanil kyu’jo na’m kychojon. 

Ajo  tqanil  k’wel  tz’ib’it  tuj  kyu’jo  na’m  kychojin  aye  se’n  in  chi  tq’uman  kab’k’al  qaqlaj  totx’il te’ kawb’il lu’ ex mi t­xi b’inchitjo se’n in kyq’uma’n tajlal i) ex k). 

2 ) Totx’il:  Kokil techiljo kyu’jchojb’il na’m kychojin. 

Ajo u’j kajb’il te kyu’jo ku’xin  tb’anilxix  ex  mlay tz’ajb’entl tu’n juntel xjal,  ajo twa’l ex  tqine    junjuntel    tumel  k’welex  b’inchet  se’nku in oka kyu’n  txqantel  tnam  ti’jxe qtanmi  ikytza’n  in  tq’uma’n    ANS/NIST, ANSI/INCITS,  ISO  ex  junjuntel  tumel  se’n  tu’n  ICAO  tib’ajo u’jchojb’il ex minti’ tu’n mi tz’exe kye xjal: 

Kyaqiljo u’j mo junjuntel ti’ a kajb’el te b’inchb’ilte, okxix kxe’l ka’yit tumel wen  qu’n tu’ntzun mi’ b’ante juntl u’j kyu’n ileq’ xjal a ikyxixjo. 

*Tx’ixpu’n tten tu’n twuqin totx’il, ikytza’n  in tq’uma’n kawb’il  23­2008 tz’ib’in tuj  17­05­2008 

3 = Totx’il:  Qa minti’ qe twi’ tq’ab’ xjal. 

Minti’  ku’x techil twi’ tq’ab’ xjal  tuj u’jchojb’il  aj qa minti’  qe  twi’ tq’ob’  ex  ikyxjo tsqit  tb’i mi ku’x tuj tu’j, aj qa mib’en u’j tu’n mo tla’ qe twi’ tq’ob’. 

3 1 Totx’il:  Noq jun  techil u’jchojb’il kokil.

Ilxix  ti’jo  tu’n  tok  techiljo  u’jchojb’il  te  junjun  xjal,  qun  atzan  jun  tumeljo    tu’n  tkawb’il  qtanmi te kyaqil xjal.  Ilxix ti’j tu’n t­xi kyb’incha’n kyaqil jatnam ajo techil  kyu’j xjal tu’n  tku’x tuj kyaqil u’j ex noq jwe’ ab’q’i amb’il at kye tu’n tkub’ kyb’incha’n tumel lu’, antza  ktzajele qeya ti’jo  tajlal q’ij te’ sok toklen kawb’il lu’. 

3 2 Totx’il:  Se’n kokila t­xel u’jchojb’il. 

Il ti’j  ky’eletz  tb’incha’n  RENAP   t­xel  u’jchojb’il  aj  qa  ma kyejtz’aq,  xi elq’an  mo  noq  o  kub’  yuch’j.    Ikyx  t­xeljo  u’jchojb’il  ky’eletz  b’incha’n  se’n  ky’eletz  q’o’n  tnejil,    ex  kokil  tz’ib’it  ti’j  aj  qa  t­xel  u’jchojb’il.  Ajo  qanb’il    ex  tu’n  ttzaj  ttziyin  t­xeljo  u’jchojb’il  ky’eletz  b’inchet se’nxix tumel nik’u’n kyujo xk’utz’ib’. 

3 3 Totx’il:  *Jte’ q’ij toklen. 

Noq laj ab’q’i toklen u’jchojb’il te jun xjal, me aj qa mixti’ tx’ixpub’il xi tb’inch’an xjal tuj  tchwinqlal ex qa mi xjaw ttx’ixpun tb’i ex qa  ma k’ulb’in  il ex  qa  at techil xkyej ti’j twitz  iltzin  ti’jtz  tu’n  tetz  tb’incha’n  RENAP juntl tu’j.  Qa  otaq b’aj laj ab’q’i  telnitz   u’jchojb’il  tu’n  jun  xjal  minti’  toklen    ikyjo  ex  milay  b’ant  tu’n  tkub’  tb’incha’n  jun  tal  tu’j  kywitz  kawil. 

*Tx’ixpun tten tu’n twajxaqin totx’il, a in yolin tujo Q’umkawb’il  23­2008 tz’it’in tuj 17­05­ 

2008 

3 4 Totx’il:  *Se’n tu’n tetz tx’ixpeta. 

Aj tb’aj laj ab’q’i  telentz tu’j xjal minti’ tajb’en  ex oqekxjo tij xjal a ma chi el te oxk’al laj  ab’q’i  at toklen kyu’j ex qa at juntel tumel in q’uma’n kawb’il aj qa mi’na. 

3 5 Totx’il:  Nejxjelb’il mo qanin. 

Kyaqil  qe  ku’xin  q’a  mo  txin  at  kyoklen  moqa  ma  chi  japon  te  wuqlaj  ab’q’i  tu’n  t­xi  kyqanin kyu’j ex tzmaxe ky’eletz q’o’n kye aj kychojin mo aj kyel wajxaqlaj ab’q’i. 

3 6 Totx’il:  A  il ti’j tu’n tkub’ b’inchet. 

Kyaqil xjal il ti’j tu’n t­xi chik’b’alte  tuj RENAP, aj qa ma jaw ttx’ixpun tnajb’il, ttanmi mo  noq ti’ junjuntel ti’n tuj tchwinqlel. 

Il ti’j tu’n t­xi kychik’b’an ajso’l ex õpint kyi’j  te RENAP qa ma tz’ok juntel kyoklen xjal in  chi aq’unan antza ex qa ma tz’el kyaq’un. Ex ikyqexjo xjal a k’wel tz’eysin kywitz mo chi  xe’l  t­xe tze’ tu’n tlaj kyil ex  jwe’laj q’ij at kye tu’n t­xi kysama’n tqanil qa minti’l toklen  xjal. 

TLAJIN K’LOJ

SE’N  KTZ’IB’ITE  KYB’I  XJAL  TU’N KA’YIL TUMEL U’JCHOJB’IL  3 7 Totx’il:  Se’n ktz’ib’itele kyb’i junjun xjal. 

At kyoklen  xjal tu’n tku’x tz’ib’in  tten kyb’i, qun antza in ku’x tz’ib’ite  qa o chi maje xjal  mo na’mx, ex junjuntel tqanil  tu’jil tb’i xjal a najleqe tuj qtanmi  ex ajo kawb’il b’incha’n  kq’umalte se’nxix ky’elexe b’inchete tu’j xjal. 

3 8 Totx’il:  Ilxix ti’j. 

Ajo tqanil aj kyok muje jun xjal ex junjuntel tx’ixpub’il tuj tchwinqlal jun xjal, il ti’j tu’n  t­xi  q’umalte tujo Q’il Twtiz  aq’untl ti’j u’jchojb’il. Ilxix ti’j tu’n tku’x q’etjo kyaqil tqanil tu’j tu’j  xjal. Qa ma kub’ tb’incha’n xjal tu’j tujo q’ij ja’xix tu’n tetz b’inchete u’j ex  qatzun minti’ 

setz tb’incha’n tu’j tujo amb’il ikyjo b’e’x  kchojil b’inchb’il u’j. 

3 9 Totx’il:  Qa mi tz’ib’in tb’i xjal. 

Qa mi tz’ib’in tb’i xjal tujo ja q’il   tten u’jchojb’il, mlaytzin b’antz tu’n tetz  tq’o’n RENAP  tu’j ikyjo. 

3 0 Totx’il:  Se’n tu’n ttz’ib’ite tb’i xjal  tujo jaq’il twitz ttz’ib’ajtz b’ib’aj .  Achaqtzan tumel kyu’j xjaljo tu’n tku’x tz’ib’it lu’: 

a) Il ti’j tu’n tkux tz’ib’it kyb’i ne’ tza’n in chi itz’ja, me noq jun xjaw amb’il at tu’n txi  tz’ib’aj kyb’i; 

b’) Tza’n qa ma chi ok meje xjal kywitz kawil ex qa noq xjaw kyk’le’nxe kyib’ iltzin ti’jtz  tu’n tku’x kytz’ib’in kyb’i; 

ch) Tu’n tyupit kyb’i kyimne; 

ch’) Jni’ tqanil qa ma jaw naj jun xjal  mo noq xkyim me jun jaxtis kq’umalte; 

e) Jni’  qa at kyil xjal  tu’n jun kawil mo ma japon b’aj twi’ til; 

Jni’ tqanil aj qa ma kub’ kypa’n mejeb’lin kyib’ ex qa noq mujleqe mo ma t­xi’ kyk’le’ntl  kyib’; 

i) Qa ma jaw ttx’ixpun xjal tb’i  mo junjuntel t­xilen tu’j xjal; 

j) Ex qa at jun u’j b’antlin ti’j tab’q’iyil xjal; 

k) Qa ma kub’ ttziyin jun xjal  tk’wal; 

k’) Qa ma tzaj tjayo’n jun xjal tmeb’a;

ky) Tumel kymejeb’lin xjal; 

ky’) Qa at til jun xjal xkyej tu’j q’ancha’l tu’n jun jakawb’il; 

l)  Se’n qa ma kub’ najan jun xjal tuj qtanmi  mo  a  tzajni ti’jxe qtanmi; 

m)  Qa at  tqanil in q’umante qa  mya’ b’a’n tten xjal; 

n)  Tza’n qa ma tz’el q’iyit toklen jun xjal ti’j t­xnaq’tzb’il; 

o)  Tza’n qa ma kub’ qe jun xjal tu’n tk’ayin mo ma kub’ juntl maj tk’aõjil; 

p)  Ex noq ti’j junjuntel tqanil a in tx’ixpunte tten tqanil  tu’j xjal. 

q) Kyaqiljo tqanil ma b’aj qb’i’n tz’ib’in tujo tajlal jawl,  il ti’j k’welex tz’ib’it tuj tu’j xjal. 

3 ! Totx’il:  *Se’n ktz’ib’itele kyb’i ne’ in chi anq’in. 

Aj kyiky’ chujin xu’j mo qya noq kabe’ xjaw at tu’n tkux tz’ib’it tb’i ne’õ, antza k’welexe  tz’ib’ite  kyb’i  jatumel  õi    itz’ja  mo  ja’  najleqe  kyman.  Atzan  junjuntel  tqanil  tib’aj  tumel  tten kyb’i xjal jaku b’ant tu’n ttz’ib’it  noq alkye tq’ob’jo  jaq’il twitz tten  tqanil kyb’i xjal tuj  qtanmi. 

*Tx’ixpun tten tu’n tb’eljajin totx’il, a in yolin tujo  kawb’il 23­2008 tz’ib’in tuj 17­05­2008. 

3 "  Totx’il:  Qa ma tz’anq’in jun k’wal ti’jxe qtanmi. 

Qa ma tz’anq’in jun k’wal ti’jxe qtanmi,  jaku b’ant  tu’n ttzaj tsama’n  nejenel te qtanmi  tqanil tujo tnam ja’ kanq’ila k’wal  ex jaku b’ant tu’n  t­xi tz’ib’aj tuj RENAP. Noqtzin tu’n  iky kxe’le b’inchete se’n in tq’uma’n tten kawb’il ti’bajo tqanil mo tumel. 

3 # Totx’il:  qanb’il tu’n ttz’ib’it ne’õ. 

At kyoklen manb’aj tu’n t­xi  kyqanin tu’n ttz’ib’it tb’i kyal  ex jaku b’ant noq o’kx  txub’aj  tu’n t­xi tz’ib’ilte tb’i tal, se’n qa o kyej tzaqpi’n tu’n tchmil mo noq o kyim.  Qa noq xkyej  tzaqpi’n k’wal  kyu’n tman jaku b’ant  tu’n  tku’x  kytz’ib’in  ttziky  tb’i  mo   tu’n  tkawb’il  jun  ajkawil aj qa ma tq’uma. 

3 $ Totx’il:  Qe k’wal in chi anq’in tuj jaq’anil. 

Qe k’wal in chi anq’in kyujo jaq’anil te qtanmi, etzanjaq’anil,  il ti’j tu’n tq’onte tqanil tuj  oxe  q’ij  tanq’ilin  k’wal  tqanil  tujo  jaq’il  twitz  ttz’ib’ajtz  kyb’i  xjal.    Qa  minti’  xi  tb’incha’n  ikyjo  kelil  jun  q’o  jwe’k’al  q’uq’  tchojb’il  tu’n  tlaj  aj  qa  minti’  in  kub’  tb’incha’n  tumel  kawb’il. 

3 % Totx’il:  Qe  tq’ob’ jamojil aq’untl.

Ajo ka’ytumel u’jchojb’il  te  kyaqil xjal RENAP, kxe’l tqanin kyejo jaq’anil te qtanmi ex  qetzun etzan, tu’n tkub’ kyq’o’n jun tal kolja te ka’yil tumel tu’n ttz’ib’itjo kyaqil kyb’i k’wal  in chi anq’in ex jni’ xjal in chi kyim, aj lu’ mya’ taq’un RENAP. Il ti’j tu’n tjaw kysik’o’n jun  xjal te b’inchalte aq’untl lu’ ex iky kxe’le kyb’incha’ne se’n in tq’uma’n kawb’il,  ex il ti’j  tu’n ttzaj tq’o’n RENAP  tumel se’n tu’n tkub’a aq’nite  ttz’ib’ajtzjo tqanil kyb’i xjal. 

Aqejo xtokil aq’untl  kchi q’umalte  ja’ tu’n tkub’a jun tal kolja te ka’yil tumel ttz’ib’ajtzjo  tqanil tib’ajo itz’jlen ex kyimlen in b’aj antza. 

3 & Totx’il:  Se’n  qa otaq b’aj amb’il tu’n kytz’ib’it. 

Aqejo tal k’wal a mi’ xtz’ib’it kyb’i tujo amb’il se’n in tq’uma’n kawb’il, kb’antel tu’n tku’x  tz’i’b’it  i’chaqtzin yajtz  me aqejo manb’aj chi qanilte ex il ti’j tu’n t­xi kyb’incha’n junjun  tumel lu’: 

a)  Noq  o’kxjo  ja  q’il  twitz  tten  tumel  ttz’ib’ajtz  b’ib’aj  kye  xjal,  jaku  t­xi  ka’yinte  tumel  jatumel sanq’ine k’wal. 

b’)  Ajo  manb’aj  mo  a  xjal  a  kqanil  tb’i    k’wal  tu’n  ttz’ib’it    tujo  ja  q’il  twitz  tten  tumel  ttz’ib’ajtz  b’ib’aj kye xjal ex  il ti’j ktzajil tchik’b’a’n ti’ t­xilen tuk’iljo tal k’wal; 

ch) Ajo tqanil tb’i k’wal tu’n ttz’ib’it,  il ti’j tu’n tkux tz’ib’itjo tqanil  ti’n tb’i k’wal, alkyeqe  ttanmi ex  ka’yilte; 

ch’) Aj xjal qanil tb’i k’wal tu’n ttz’ib’it,  il ti’j  tu’n kyxi ti’n qej u’j lu’:  tz’ib’inte tb’i te’ tjaw  a’  twi’,  jun  plaj  u’j  jatumel  sanq’inte    mo  jun  tal  tu’j  q’ontz  tu’n  jaxnaq’tzb’il  ja’ 

xnaq’tzane,  ex qa jun  tal  u’j  b’incha’n  kyu’n ajkawil  tejo  kojb’il jatumel  sanq’ine,  ex  qa  mina  jaku  b’ant  tu’n  t­xi  kab’e  xjal  yolil  ti’j,  me  tij  xjalqe  chi  xe’l  yolil  twitzjo  ajtz’ib’il  tqanil kyb’i xjal. 

3 / Totx’il:  Qe  xjal a otaq chi el wajxaqlaj ab’q’i. 

Qa  ite’  xjal  mya’  tz’ib’in  kyb’i  ex  qa  otaq  chi  el  te  wajxaqlaj  ab’q’i,  jaku  b’ant  tu’n  t­xi  kyqanin  tu’n  tku’x  tz’ib’it  kyb’i    me  il  ti’j  tu’n  t­xi  b’inchet  se’n  in  tq’uma’n  oxk’al  qaqlaj  totx’il tujo tajlal ch’) ex junjuntel tumel  kawb’il b’incha’n. 

3 ( Totx’il:  Se’n jaku tz’ib’ite kyu’n manb’aj. 

Minti’  tu’n  tkub’  tz’eysit  kywitzjo  xjal  qa  otaq  chi  el  te  wajxaqlaj  ab’q’i  ex  qa  na’mtaq  ttz’ib’it  kyb’i, jaku b’ant  noq alkye  jun  manb’aj jaku  qaninte  tu’n tku’x  tz’ib’it twitzjo  xjal  ajtz’ib’il tqanil kyb’i xjal a tkub’ tu’n tkawb’il qtanmi.

3 ) Totx’il:  Qe  xjal a otaq chi el wajxaqlaj ab’q’i. 

At  kyoklen  xjal  tu’n  t­xi  kyqanin  kyoklen  tu’n ttz’ib’it jun b’ib’aj,  me iky  kxe’le b’inchate’ 

se’n in  kyq’uma’n  oxk’al qaqlaj, oxk’al wuqlaj ex oxk’al wajxaqlaj totx’il tejo kawb’il lu’,  ex kyaqil xjal at toklen tu’n t­xi tb’incha’n toklen lu’. 

4 = Totx’il:  Qe u’j k’wel kyb’incha’n ajkawil. 

Aqejo b’ib’aj tu’n kytz’ib’it se’n  tumel kyq’umab’il  ajkawil,  se’n aj qa at il q’i’n tu’n,  ex  at  jwe’laj  q’ij  amb’il  kye  ajkawil  tu’n  tkub’  kyb’incha’n  se’n  kokile  ex  iltzin  ti’jtz  kxe’l  kysam’an  tqanil  tu’jo ja q’iltwitz  tqanil  kyb’i  xjal. Qa  mi  xi  kyb’incha’n  ajkawil  at  kyil ex  jaku che’x tuj jatz’esb’il witzb’aj. 

4 1 Totx’il:  Jikysb’il b’ib’aj. 

Jaku b’ant tu’n t­xi jikysitjo b’ib’aj aj qa mya’ b’a’n tten ex qa kokil tz’aqsit junjun tqanil  tu’n tkawb’il jun ajkawil  me il ti’j tu’n t­xi samet tqanil tujo jaq’il twitz  tqanil kyb’i xjal ex  noq jwe’laj q’ij amb’il at kye tu’n t­xi kychik’b’a’n tqanil. 

4 2 Totx’il:  Se’n jaku yupite. 

Jaku  yupit  jun  b’ib’aj,  me  tuk’il  jun  u’j  a  b’incha’n  tuj  jun  ajkawil  ex  tuk’iljo  jun  tal  u’j  jatumel in tzaj ttx’olb’ine tiqu’nel tu’n tok tz’aqsit mo tu’n tjaw tx’ixpet. 

4 3 Totx’il:  Tz’ib’il tqanil. 

Tu’n  tex  tz’ib’itjo  kyaqil  tqanil  b’ib’aj  twitz  kyu’j  jaku  tz’ajb’en  kyaqil  tumel    q’i’n  kyu’n  xk’utz’ib’, me jun kawb’il kq’umalte se’nxix kokile. 

4 4 Totx’il:  Jte’ q’ij tu’n ttz’ib’ite junjun tx’ixpub’il. 

Kyaqiljo tx’ixpub’il  tu’n t­xi b’inchet tuj tu’j jun xjal noq jun xjaw amb’il at tu’n kawb’il te  tu’n  tkux  tz’ib’itjo  tqanil.  Kyaqil  b’ib’aj  a  ktz’ib’itil  tujo  amb’il  in  tq’uma’n  kawb’il  noq  kukxjo  k’wel  b’inchet  tu’j  ex  qa  otaq  tziky’  amb’il  iltzin  ti’jtz  kchojil  jun  pwaq  se’nxjo  tumel ktzajil ttx’olb’in jun kawb’il twitz u’j. 

4 5 Totx’il:  Qe t­xel nejenel ti’jxe qtanmi. 

Aqejo t­xel nejenel a ite’  ti’jxe qtanmi, aqetzun kchi k’welex tz’ib’inte  kyb’i jni’ k’wal in  chi  anq’in ti’jxe qtanmi,  tqanil  mejeb’len,  qa  ma  jaw  kytx’ixpun  kytanmi  ex  qa  at  qxjalil  xkyim ti’jxe qtanmi.

Kyaqiljo tx’ixpub’il tten b’ib’aj kxe’l tb’incha’n  ikytza’n qa itz’jlen, kyimlen, mejeb’len mo  tx’ixpub’il tten ttanmi, il ti’j ktzajil tsama’n tqanil te RENAP tu’ntzun tku’x tz’ib’itjo kyaqil  tqanil  tu’j xjal tujo chmab’il tqanil tuj qtanmi. 

TJUNLAJIN K’LOJ 

AJO KYIL AJAQ’UNAL EX TI’CHAQ TZ’EYSB’IL KYWITZ  4 6 Totx’il:  Ajo mi  kub’ nimen. 

Mya’  b’a’n  tten  a  mi  t­xi  b’incha’n  ikyjo  se’n  in  tq’uma’n  kawb’il  lu’,    aj  qa  at  junjun  ti’ 

minti’  xi  kyb’incha’n  ajkawil  tuj  tumel  te  RENAP.  Aqetzu  iljo  lu’  aj  qa  mnti’  xi  kyb’incha’n: 

a) Aj qa ma jaw kynajsin tten junjun b’ib’aj; 

b’) Aj qa ma tz’ex kyq’o’n jun u’j a mya’kxe se’nxixjo tqanil tz’ib’in twitz u’j; 

ch) Ikytza’n qa yajxix sex kyb’incha’n jun u’j  mo noq  ti’ junjuntel tqanil u’j ktzajil tqanin  ajkawil; 

ch’) Aj qa ma tz’ex kyq’o’n jun techil u’j a mya’kxe se’n in tzaj kyqanin xjal; 

e)  Qa  ma  t­xi  tq’o’n  amb’il  te  jun  xjal    tu’n  tkux  tka’yin  jni’  tqanil  tz’ib’in  ex  aj  qa  mya’tziyintz tu’n tku’x ka’yit  tu’n nejenel; aj qa ma tz’ok we’ q’umal jun tqanil  a mib’en  tyolajtz  kywitzjo tuk’il  ja in aq’unane mo kywitz xjal; 

i)  Aj  qa  ma  jatz  tiq’an  tqanil  twitz  u’j  mo  kyuj  xk’utz’ib’  ex  qa  minti’  xi  tqanin  qa  jaku  b’ant tu’n tjatz tilb’il mo twitzb’il te nejenel. 

4 7 Totx’il:  Alkyechaq tz’eysb’il witzb’aj. 

Aqetzun tz’eysb’il witzb’ajo kxe’l tb’incha’n wi’xin q’il twitz aq’untl aj qa at junjun aq’unal  mi xi tb’incha’n taq’un tujxix tumel ikytza’n qej lu’: 

a) Aj qa mi xpon jte’ q’ij tuj taq’un, aj lu’ kxe’l ka’yin tumel aj qa ila’ q’ij mo se’n tten; 

b’) Qa ma b’ant kab’e maj mi in pon tuj taq’un, aj lu’ mya’ b’a’n tten  TKAB’LAJIN K’LOJ 

TUMEL TIB’AJO TTEN AQ’UNTL  4 8  Totx’il:  Ajo tten aq’untl.

Jaku b’ant tu’n t­xi ka’yit tumel tiqu’n xjawe q’i’ne u’j ti’j jun ajaq’unal  tu’n wi’xin te xtokil  aq’untl  mo  tu’n  wi’xin  te  q’il  twitz  aq’untl,  me  kxe’l  b’inchet  tumel  se’n  in  tq’uma’n  kawb’il lu’. 

TOXLAJIN K’LOJ 

QE TX’OLB’AB’IL NOQ JNIB’INQEXE  4 9 Totx’il:  Tnejil noq jnib’inqexe. 

Tqanil tib’ajo tnejil taq’un RENAP. Ajo ka’yil u’jchojb’il kye kyaqil xjal tok tb’i te RENAP­,  in  ok  tq’o’n tkawb’il qtanmi  toklen, a  kxe’l  tb’incha’n  taq’un  aj tjaw  jayo’n  qe   q’il  twitz  aq’untl kyu’n  xtokil  aq’untl, se’n in  tq’uma’n  kawb’il lu’  tujo b’elaj  totx’il   ex   b’e’x    kokil  toklen kawb’il lu’ aj tb’aj jun xjaw chik’b’ab’inte. 

4 0 Totx’il:  Tkab’in noq jnib’inqexe. 

A  kxel  qe  aq’untljo  tu’n  q’il  tumel.  Kyaqiljo  jatnam,  il  ti’j  tu’n  tjaw  tjoyo’n    alkyeqe  chi  q’ilte  twitz  aq’untl  me  noq  jun  xjaw  amb’il  kye  aj  tok  toklen  kawb’il  lu’.    Qa  na’mtaq  ttzqet kyb’aj  aj tb’ajo amb’il ikyjo aqejo xtokil aq’untl kchi q’umalte tu’n ttzqet  kyb’aj. 

Ajo  kyaqil  kyb’aj  kq’umalte    tten  jni’  tumel  k’wel  yolit  ex  k’wel  tz’ib’it  tten  tuk’iljo  tajlal  kysik’ob’il tu’n tok toklen junjun u’j. 

4 ! Totx’il:  Toxin  noq jnib’inqexe. 

Noq jte’b’in q’ij  toklen u’jchojb’il  in ajb’en kyu’n xjal ja’la. Tujo  sik’ob’il  kokil tujo ab’q’i  jwe’ q’o wuq ax u’jo kajb’el tuj tnejil sik’ob’il kyi’j kawil tuj qtanmi  ex tuj tkab’in ex minti’ 

t­xi ka’yit aj qa ojtxi telnitz mo ky’itzqe’yin telnitz tu’n xjal. 

Qa o kyej tz’aqjo u’jchojb’il a in okan ja’lin kyu’n xjal,  il ti’j tu’n tetz q’o’n t­xel kyejo xjal  tu’ntzun tb’ant kysik’on kyi’jqejo kawil chi jawil jayet. 

4 "  Totx’il:  *Tkyajin  noq jnib’inqexe. Ktx’ixpetiljo u’jchojb’il a in okan ja’lin. 

Ajo tx’ixpub’il u’jchojb’il kxe’l qe  tujo kab’e ab’q’itil, o’kxjo aj tex tnejil tu’n RENAP, b’e’x  kxe’l qe tb’inchajtz tuj kab’e tajlal  tnejil xjaw tejo ab’q’i jwe’ q’o b’elaj. 

Aj tb’ajo amb’il ikyjo  ajo u’jchojb’il in ajb’en ja’lin minti’ toklen e kyaqil ajkawil te qtanmi  ex qe te etzanja il ti’j tu’n txi kyqanin tal  ak’aj u’jchojb’il kye xjal. 

Aj tb’ajo kab’e ab’q’i  minti’  toklen ojtxi u’jchojb’il, tu’ntzun tetzjo ak’aj u’jchojb’il il ti’j tu’n  kyxi xjal qanilte tujo  Q’il twitz  aq’untl tib’ajo tten kyb’i xjal tu’n  tetz kyu’j.  Qa otaq pon  kyaqil  tqanil  u’jchojb’il  kye  xjal  tuj  RENAP  minti’  toklen  aq’untl  tu’n  t­xi  tb’incha’n  jakawb’il te junjun tnam.

*Tx’ixpun tten tnejil totx’il, tu’n Q’umkawb’il b’incha’n tu’n k’loj b’inchal tkawb’il qtanmi  a  tajlaljo 19­2007 tz’ib’in tuj 09­06­2007. 

*Minti’  toklen  kawb’il  a  tz’ib’in  tuj  tkab’ t­xol  a in  yolin  tujo  kawb’il  a  tajlaljo 1201­2006  tz’ib’in tuj 28­12­2007. 

4 # Totx’il:  Tjwe’yin noq jnib’inqexe. 

Ajo  kyu’jo  tal  k’wal.  Ky’eletz  q’o’yit  kyu’jo  tal  k’wal  ex  kxe’l  qe  twitz  tuj  kab’e  ab’q’i  telnintzjo  kawb’il  lu’,  kxe’l  ka’yin  tumel  tza’n  tten  tu’n  tkub’a  b’inchete.  Tzmaxe  kxel  tzaqpetjo  tumel tten kyu’j ne’õ aj  ttzaj qanin ak’aj tumel u’jchojb’il. 

4 $ Totx’il:  Tqaqin  noq jnib’inqexe. 

Il ti’j tu’n ttzaj kychik’b’an tqanil kyu’j xjal. Kyaqil jatnam, ex qa kyeku kykawb’il il ti’j tu’n  ttzaj kychik’ba’n tqanil  tten kyu’j xjal,  aj qa at jun techil tok ikytza’n  tz’ib’inte kyb’i xjal  ti’j  kychwinqlal,    tajlal  kychojb’il  xjal,  kyu’j  xal  te  yukchil  k’uxb’il  mo  a  kyu’j  tu’n  kyex  ti’jxe qtanmi ayechaqtzan u’jo il ti’j tu’n t­xi chik’b’an tqanil tujo jaq’il twitz  tten kyb’i xjal  aj qa ma tzaj qanin. A  RENAP kq’umalte se’n tu’n tkanine tqanil. 

4 % Totx’il:  Twuqin  noq jnib’inqexe. 

Kyaqiljo jni’ tten kyu’j xjal a tz’ib’in twitz u’j ex kyuj xk’utz’ib’, ja’lin il ti’j tu’n t­xi q’on te  RENAP,  tu’ntzun  tajb’en.  Kyaqiljo  tz’ib’il  tten  kyu’j  xjal  b’a’n  t­xi  kylajo’n  twitz    kyaq’un  me iky kxe’le kyb’incha’ne se’n tumel tu’n RENAP, tu’ntzun cheb’eku kxe’l qe tten,  ex  minti’ tu’n mi tz’ex b’inchete kyu’j xjal. 

Kchi ajb’eljo tumel lu’n tu’n ttz’ib’it kyb’i xjal mo noq ti’j junjuntel kyu’j xjal a in yolin tib’aj  kyten twitz kawb’il. 

*Minti’ amb’il tu’n mi t­xi b’inchetene tumel kawb’il in tq’uma’n tujo u’jkawb’il  1201­2007  tz’ib’in tuj 28­12­2007 

4 & Totx’il:  Twajxaqin  noq jnib’inqexe. 

Kyaqilqejo  xjal  in  chi  aq’unan  ja’lin  tu’n  tb’antjo  kyu’j  xjal,  jaku  b’ant  tu’n  kyaq’un  tuj  RENAP, noqtzin tu’n il ti’j tu’n kyxnaq’tzan kyib’ tujo jaxnaq’tzb’il k’wel tq’o’n RENAP  ex  il ti’j  kokil jun xjelb’il kyi’j  tu’n tel tuj q’a’ncha’l aj qa ma b’ant tumel ak’aj aq’untl kyu’n. 

4 / Totx’il:  Tb’eljajin  noq jnib’inqexe.