Sumario:/a FUiViV dHUHSUHVHQWaWiYidad HQTXH KaQ FatdR lRV SaUWidRV SRltWiFRV ValYadRUHxRV HQ lRV ~lWiPRV axRV SaUWiFXlaUPHQWH HQ la
~lWiPa dpFadaVH dHEH a YaUiRVIaFWRUHVSHUR SUiQFiSalPHQWH al aJRWaPiHQWR dHl PRdHlR SRltWiFRSaUWidaUiR aVXPidRHQ El SalYadRUHQ la
SRVW-JXHUUa y al WUHPHQdRSRdHUSRltWiFR TXH VH lHVWUaQVÀUiyFRPRSaUWH dH lRV AFXHUdRV dH 3a] aVtFRPR a la IalWa dH adaSWaFiyQ y FRQH[iyQ
a laV QHFHVidadHV dH la SRElaFiyQVXSHdiWadaV
a lRV iQWHUHVHV dH F~SXlaV SaUWidaUiaV WRdR HllR IaFiliWadR SRU la aXVHQFia dH XQ PaUFR UHJXlaWRUiRHQPaWHUia dHSaUWidRVSRltWiFRV.
Sumary7KHFUiViV iQUHSUHVHQWaWiRQ iQZKiFK FXUUHQW SRltWiFal SaUWiHV iQ El SalYadRU iQ laVW
yHaUVSaUWiFXlaUly dXUiQJ WKH SaVW dHFadH aV
a FRQVHFXHQFH RI VHYHUal FaXVHV PaiQly dXH WR WKH H[KaXVWiQJ RIWKH SRliWiFal-SaUWy PRdHl adRSWHd iQ WKH aIWHUZaU aV ZHll aV WKH KXJH SRliWiFal SRZHU WUaQVIHUUHd WR WKHP aV SaUW RI WKH SHaFH aFFRUdV aQd WKH laFN RI FaSaFiWy
RI adaSWiQJ WR WKH SRSXlaWiRQ QHHdV RIWHQ VXERUdiQaWHd WR SaUWiHV lHadHUVKiSV iQWHUHVWV
all RI WKH IRUHJRiQJ IaFiliWaWHd EHFaXVH RI WKH laFN RI lHJiVlaWiRQ iQ WKH SRliWiFal SaUWiHV UHJXlaWiRQÀHld.
Palabras clave: 3aUWidRV SRltWiFRV /HJiVlaFiyQ FUiViVSRltWiFa iQWHUQaFiRQal aXVHQFia dH lHJiVlaFiyQ FRPSRUWaPiHQWRSRltWiFRUHVSRQVaEilidad SRltWiFa SaUWidRVSRltWiFRVHQHl ViJlRYHiQWiXQR.
Key Words: 3RliWiFal 3aUWiHV lHJiVlaWiRQ
IQWHUQaWiRQal SRliWiFal FUiViV laFN RI lHJiVlaWiRQ SRliWiFal EHKaYiRU aFFRXQWaEiliWy SRliWiFal SaUWiHV
iQWKHWZHQWy ÀUVWFHQWXUy.
EQXQa aSUR[iPaFiyQ iQiFial VREUHHl SaSHl dH lRV SaUWidRVSRltWiFRVHQ la KiVWRUiaKHPRV dH dHFiU TXH HVWaV aJUXSaFiRQHV QR VXUJiHURQ FRPR WalHV dHVdHHl iQiFiR dH la aFWXaFiyQSRltWiFa HQ
la Yida dH lRV EVWadRVVi EiHQ VHSXHdHKaElaU
dH aJUXSaPiHQWRV FRQ ÀQHV HPiQHQWHPHQWH SRltWiFRV HQ la GUHFia aQWiJXa TXi]i EaMR la
IRUPa dH IaFFiRQHV FRQ iQWHUHVHV dH adTXiUiU SRdHU SRltWiFR. EVWaV aJUXSaFiRQHV QR WHQtaQ XQ dHVHR dH FRQYHUWiUVH HQ SHUPaQHQWHV
y dHVaSaUHFtaQ WaQ SURQWR VH WHUPiQaEa la
YRWaFiyQ y la HlHFFiyQ.
NR IXH ViQR FRQ Hl adYHQiPiHQWR dHl EVWadR /iEHUal TXH dHEidR a la WHQViyQH[iVWHQWHHQWUH
la SRViEilidad dHl WRWaliWaUiVPR dH EVWadR y laV SRVWXUaV dHIHQVRUaV dHl iQdiYidXaliVPR
dHl H[WUHPR VXUJH Hl FRPSlHMR FRQFHSWR dHl
/a FUiViV dH lRV SaUWidRV SRltWiFRV
HQ El SalYadRU
Mae. Aldonov FranNeNo Álvarez, LL.M. Docente universitario de Derecho Constitucional y Ciencias políticas e investigador del Centro de Investigaciones en Ciencias y Opinión P~Elica UFG
afranNeNo#ufg.edu.sv 5HYLVWD&XDWULPHVWUDO$xR1R6HSW'LF6DQ6DOYDGRU(O6DOYDGRU&HQWURDPpULFD
N.º 33
SEGUNDA ÉPOCA
R
EALIDADYR
EFLEXIÓNSlXUaliVPR SRltWiFR TXH WUaWa dH PHdiaU HQWUH HVWaV dRVSRViFiRQHVH[WUHPaVTXHVHSUHVHQWaEaQ FRPR SURdXFWR dHl FaPEiR H[SHUiPHQWadR a
SaUWiU dHl ÀQ dHl ancient regime.1
A SHVaUTXH alJXQRV dH lRVFliViFRV dHl liEHUaliVPR QR HUaQ dadRV a UHFRQRFHU la H[iVWHQFia dH
lRV llaPadRV ´FXHUSRV iQWHUPHdiRVµ SRU FRQVidHUaUTXH lRV iQdiYidXRV dHEtaQ TXHdaU HQ XQa HVSHFiH dHFaUa a FaUa IUHQWH a la YRlXQWad
JHQHUalHQWUH HllRV RRXVVHaX y +REEHV2RWURV FRPR 0RQWHVTXiHX VtHUaQ EaVWaQWH SURFliYHV a aFHSWaUlRV SRU FXaQWR FRQVidHUaEaQ TXH pVWRV VHYRlYtaQPRdHUadRUHVSRltWiFRV y lRJUaEaQXQa
HVSHFiH dHHTXiliEUiR dHIXHU]aV3.
3aUa RWURV FRPR NRUEHUWR %REEiR la
UHSUHVHQWaWiYidad dHQWUR dH la dHPRFUaFia VylR SXHdH VHU alFaQ]ada HQ aSliFaFiyQ dH la UHJla dH la PayRUta4 Vi HQ YHUdad dHVHaQ llaPaUVH HQWHUaPHQWHFRPR dHPRFUiWiFRV y HVWRVylRVH SXHdH lRJUaU a WUaYpV dH la WRPa dH dHFiViRQHV dH
la FRPXQidad a WUaYpV dH lRVyUJaQRVFRlHJiadRV VXSUHPRV. AXQTXH %REEiR adPiWH TXH la UHJla dH la PayRUta QR HV H[FlXViYa dH lRV ViVWHPaV
dHPRFUiWiFRV SRUTXH Kay dHFiViRQHV TXH VH WRPaQ SRU lRV yUJaQRV VXSUHPRV ViQ TXH HllR UHSUHVHQWH XQ QiYHl UHalPHQWH dHPRFUiWiFR
aVt FRPR Kay dHFiViRQHV TXH VH WRPaQ HQ ViVWHPaV dHPRFUiWiFRV TXH QR QHFHVaUiaPHQWH UHSUHVHQWaQ a la PayRUta.5
EQWRQFHVHQHVWHUHVSHFWRHl SXQWRIXQdaPHQWal a WHQHUHQFXHQWa HVHl HlHPHQWR dH la lHJiWiPaFiyQ
dHl SRdHUSURYHQiHQWH dH laVPayRUtaVSXHVWRTXH
dH HllR dHSHQdHUi la SRQdHUaFiyQTXH KaJaPRV
dH la QaWXUalH]a y UHalidad dH laV HQWidadHV
iQWHUPHdiaV HQ TXHVRQ lRV SaUWidRV SRltWiFRV y lXHJR dHHVRKaFHU la H[WUaSRlaFiyQ a la UHalidad
ValYadRUHxa.
El SXQWR aTXt HV Hl ViJXiHQWH ¿SRQ lRV llaPadRV ´SaUWidRV SRltWiFRVµHQ El SalYadRUHQ WpUPiQRV IRUPalHV YHUdadHURV SaUWidRV SRltWiFRV HQ Hl
VHQWidR dH la XQidad dHSURSyViWRV dHXQFRlHFWiYR
dHSHUVRQaVSaUa UHVRlYHU lRVJUaQdHVSURElHPaV
dHl SatV R VRQ PHUaV ´IaFFiRQHVµ HQ WpUPiQRV
dH dHIHQVa dH iQWHUHVHV SaUWiFXlaUHVJUXSalHV R SHUVRQalHVSRUHQFiPa dHl JHQXiQR iQWHUpVHQ la
VRlXFiyQ dH lRVJUaQdHVSURElHPaV dHSatV"
/RV SaUWidRV VRQ aFWRUHV TXi]iV iUUHPSla]aElHV
dHl HVFHQaUiR SRltWiFR. EQ laV dHPRFUaFiaV
dHVHPSHxaQ iPSRUWaQWtViPaV WaUHaV6 y HQ lRV EVWadRV QR dHPRFUiWiFRV WiHQHQ WaPEipQ FiHUWaVÀQalidadHV. SHKa diFKRQRViQUa]yQTXH
1. TORRES DEL MORRAL, Antonio: “Estado de Derecho y Democracia de Partidos”, 2ª. Ed., Madrid 2004, p. 89. 2. Tal como lo sostiene la llamada teoría monista del Estado, cuyos postulados sostienen que el Derecho Interno y el
Derecho Internacional conforman un sistema único de Derecho, defendiendo la unidad esencial de los ordenamientos jurídicos. Implica un principio de subordinación, y en función de ello proclama dos grandes variantes: Las teorías internas o constitucionalistas, para las cuales el Derecho Internacional es una emanación del Derecho Interno y queda por tanto sujeto a él; y las teorías Monistas Internacionalistas, para las que la norma internacional se sitúa en una posición de jerarquía sobre la norma interna.
3. Montesquieu difería por ejemplo de otros, como Madison, quien veía como único remedio frente a la tiranía, la división supernumeraria de los llamados grupos de interés social, a ¿n de contrarrestar las pretensiones despóticas. Ibíd p.90. 4. BOBBIO, Norberto: “Teoria generale della politica”, 1ª. Edic., Madrid, ed. Trotta, 2003, p. 462.
5. Ibídem.
iQWHUPHdiaFiyQHQWUHHl EVWadR y la VRFiHdad FiYil.
3RU VX iPSRUWaQFia lRV SaUWidRV VRQ RUJaQi]aFiRQHV TXH FUHaQ y VXVWHQWaQ PXFKaV
dH laV iQVWiWXFiRQHV dHl EVWadR. DHVHPSHxaQ IXQFiRQHV VRFialHV y SRltWiFaV iPSUHVFiQdiElHV HQ XQa dHPRFUaFia al JUadR dH TXH QR Kay HQ HVWHPRPHQWRHQWidadHVFaSaFHV dHVXVWiWXiUlRV7. SiQ HPEaUJRFXaQdR QR H[iVWHQ lRV VXÀFiHQWHV FRQWURlHV dHPRFUiWiFRV alJXQRVSaUWidRVSXHdHQ
aSRdHUaUVH dH laV iQVWiWXFiRQHV y FRQVWiWXiUVHHQ PHdiRVSHUYHUVRV y dHJHQHUaWiYRV.
3HUR lRV SaUWidRV SRltWiFRV KaFHQ SRViElH la dHPRFUaFia a la YH] lH daQ YiaEilidad a laV
dHFiViRQHV dH la PayRUta ViQ H[FlXViyQ dH PiQRUtaVSHUPiWHQ Hl FRQVHQVR y Hl diVHQVR la
WRlHUaQFia dH laV idHaV y KaFHQ SRViElH a la YH]
la iPSlHPHQWaFiyQ dH lRV SURJUaPaV SRltWiFRV SRU HllR y dH aKt la QHFHVidad dH PHMRUaUlRV y
SHUIHFFiRQaUlRV8.
/a H[SUHViyQSaUWidRSRltWiFR HQ VXFRQFHSFiyQ UHVWUiQJidaTXH lR dHÀQHFRPRXQa aJUXSaFiyQFRQ iQiPR dHSHUPaQHQFia WHPSRUalTXHPHdia HQWUH
lRVJUXSRV dH la VRFiHdad y Hl EVWadR y SaUWiFiSa
HQ la lXFKa SRUHl SRdHUSRltWiFR y HQ la IRUPaFiyQ
dH la YRlXQWad SRltWiFa dHl SXHElRSUiQFiSalPHQWH
a WUaYpV dH lRV SURFHVRV HlHFWRUalHV HQWRQFHV HQFRQWUaUHPRV VX RUiJHQ HQ XQ SaVadR PiV UHFiHQWH. SH diVFXWH aVtVilRV SaUWidRV VXUJiHURQ HQHl ~lWiPRWHUFiR dHl ViJlR;VIII RHQ la SUiPHUa
PiWad dHl ;I;HQ IQJlaWHUUa y lRV EVWadRV UQidRV
dH NRUWHaPpUiFa. EQHVWa aFHSFiyQSRUWaQWRHl
/RV SaUWidRV SRltWiFRV VRQ Hl UHVXlWadR dH la
TXiHEUa dH la VRFiHdad WUadiFiRQal R IHXdal y VX SaVR a la VRFiHdad iQdXVWUial. El PXQdREXUJXpV SRVWHUiRU a laV UHYRlXFiRQHV HQ IQJlaWHUUa y FUaQFia UHTXHUta dH IRUPaV dH RUJaQi]aFiyQ SRltWiFa TXH VXVWiWXyHUaQ a laV HVWaPHQWaUiaV R FRUSRUaWiYaVSRUQXHYRVPRdRV dHRUJaQi]aFiyQ
dHSHQdiHQWHV dHJUXSRVSRltWiFRVRUJaQi]adRVHQ Hl SaUlaPHQWRFRQUHJlaVFlaUaVSaUa la FiUFXlaFiyQ
dH la FlaVHSRltWiFa. EVWaVUHJlaVVHUtaQ dHFaUiFWHU HlHFWRUal y WHQdUtaQXQVHQWidR diVWiQWR al llaPadR PaQdaWR diUHFWR -y HQRFaViRQHVYiWaliFiR- dH lRV UHSUHVHQWaQWHVUHVSHFWR dHVXVUHSUHVHQWadRVWal
PaQdaWRTXHdyVXVWiWXidRSRUHl UHSUHVHQWaWiYR FRQ Hl FXal Hl diSXWadR ya QR HV FRQVidHUadR UHSUHVHQWaQWH H[FlXViYR dH VX diVWUiWR ViQR
dH WRda la QaFiyQ y dHMa dH HVWaU REliJadR a
VHJXiUFiHJaPHQWHHl PaQdaWR iPSHUaWiYR dHVXV HlHFWRUHV.
/a SalaEUa SaUWidR WXYR FaVi dHVdH VX iQJUHVR
al lHQJXaMH SRltWiFRXQa FRQQRWaFiyQ PiVVXaYH
y PHQRVSHyRUaWiYa TXHIaFFiyQ aXQTXH aXWRUHV FRPR DaYid +XPH XWili]aURQ iQdiVWiQWaPHQWH
aPERV WpUPiQRV. 3aUa +XPH lRV SaUWidRV R
laV IaFFiRQHV VXEYiHUWHQ Hl JREiHUQR KaFHQ
iPSRWHQWHV laV lHyHV y VXVFiWaQ la PiV ÀHUa aQiPRVidad HQWUH lRV KRPEUHV dH XQa PiVPa
QaFiyQTXHSRUHl FRQWUaUiR dHEiHUaQ SUHVWaUVH
aViVWHQFia y SURWHFFiyQPXWXaV9.
SiQ dXdaVSaUHFH TXH lRV aFRQWHFiPiHQWRV y Hl
SURFHdHU dH HVWaV aJUXSaFiRQHV HQ QXHVWUR
7. En El Salvador, la Constitución de la República misma implica el Estado de Partidos, pues, cuando indica que todo el poder soberano emana del pueblo, aparecen los partidos como último órgano de creación de todos los demás órganos, ya que tal como nos dice Manuel García Pelayo, “…la masa amorfa no podría derivar de sí misma los órganos de poder del Estado”. GARCÍA PELAYO, Manuel: “El Estado de Partidas”, 1.ª Edic., Madrid, Editorial Alianza, 1986, p. 34. 8. FERNÁNDEZ SEGADO, Francisco: “El Sistema Constitucional Español”, 1.ª Edic., Madrid, Editorial Dykinson, 1997,
R
EALIDADYR
EFLEXIÓNSatV QRV PXHVWUaQ TXH VRQ PHUaV ´IaFFiRQHVµ SRltWiFaVPiVTXHSaUWidRVSRltWiFRVHQHl VHQWidR VXVWaQFial TXH la WHRUta SRltWiFa PiVVHlHFWa QRV HQVHxa y alJXQRV dHHVWRV iQFlXVR aFW~aQFRPR VHFWaVSRltWiFaVXQ WpUPiQR aXQ PiVSUiPiWiYR y aQaFUyQiFRHQHl lHQJXaMHSRltWiFR.
EVWH aWUaVRQRVKa llHYadRFRPRSatV a TXHHQXQ ViVWHPa SRltWiFR diVHxadRSaUa TXH lRV SaUWidRV SRltWiFRV aFWXaUaQFRPRWalHV dHEidR al WUHPHQdR SRdHU TXHVH lHV dHlHJySRUFRQVWiWXFiyQpVWRV
al QR KaEHUVH SRdidR FRQYHUWiU HQ YHUdadHURV SaUWidRVSRltWiFRVHQVXSUiFWiFa SRltWiFa a TXHHl
SRdHU UHal SRltWiFR HVWpHQ PaQRV dHIaFFiRQHV H iQFlXVR dHJUXSRVFRQSHQVaPiHQWRVHFWaUiR y
HVWaV IaFFiRQHV SRU VXSXHVWR KaQ aFWXadR EiHQ EiHQ VHJ~Q VXQaWXUalH]aKaQ FXPSlidR EiHQ VX PiViyQ HQ lX] FRQ VX QaWXUalH]a HV TXH SaUa
HVR H[iVWHQ laV IaFFiRQHV SaUa YHlaU SRU VXV SURSiRV iQWHUHVHV. Si TXiVipUaPRV VHU HQWRQFHV
dHQRPiQaUFaEalPHQWH al SRdHUTXHVHHQFXHQWUa
JREHUQaQdR y lHJiVlaQdR HQ Hl SatV dHEHUtaPRV
dH llaPaUlH´/a IaFFiRQRFUaFiaµ10.
AKRUa EiHQ Vi lR PHQFiRQadR HV aVt FaEH SUHJXQWaUVHViQ dXdaVVi Hl YHUdadHURSURElHPa
HVWiHQHl aFWXal ViVWHPa SRltWiFRTXH lHVRWRUJa
WaQWRSRdHU a lRVJUXSRVSRltWiFRVSaUWidaUiRV -ViQ TXi]i UHalPHQWH VHUlRV- R Hl SURElHPa HVWi HQ TXH laV´IaFFiRQHVµQRSXdiHURQQXQFa dHVSRMaUVH
dH VX QaWXUalH]a dH VHU WalHV QR KaEiHQdR HYRlXFiRQadR a YHUdadHURV SaUWidRV SRltWiFRVH
iQFlXVR alJXQRVFRQSHQVaPiHQWRVHFWaUiR.
/a UHVSXHVWa a la aQWHUiRU iQWHUURJaQWH HV FUXFialSXHV dH Hlla dHSHQdHUi SRdHU VaEHU y
dHWHUPiQaU FXil HV la VRlXFiyQ a la JUaYH FUiViV
iQVWiWXFiRQal YiYida HQ Hl SatVHQ la SRVW-JXHUUa. Si la UHVSXHVWa HV la SUiPHUa dHEHUta HQWRQFHV SHQVaUVH TXH lR PHMRU VHUta UHIXQdaU la RHS~EliFaKaFHUXQa QXHYa CRQVWiWXFiyQTXH dH Uat] dHÀQa FlaUaPHQWH lRV SRdHUHV TXH lHV daUi
a lRV JUXSRV SRltWiFRVSaUWidaUiRVHVWaElHFiHQdR VX FRQWURl la REliJaWRUiHdad dH VX UHJXlaFiyQ
lHJal HVWaElHFiPiHQWR dH SaUiPHWURV y KaVWa dH dHÀQiFiyQ dHVX IXQFiyQ y SaSHlTXH SXHda iQFlXVRSaUa VHUYiU al FRQWURl -XdiFial.
3HURVi la UHVSXHVWa HV la VHJXQda dHSRFRRQada
VHUYiUiXQa UHIXQdaFiyQ dH/a RHS~EliFaSXHV laV IaFFiRQHVVHJXiUiQ aFWXaQdRFRPRWalHVHVWRHV YHlaQdR SRU VXV iQWHUHVHV PH]TXiQRVJUXSalHV
yR SHUVRQalHVSRUHQFiPa dH lRV dHl FRlHFWiYR FRQYiUWipQdRVH lRV iQWHUHVHV dHl FRlHFWiYR ~QiFaPHQWHHQ XQa PHUa KHUUaPiHQWa R H[FXVa
SaUa YHQdHU´VXSXHVWRVµ SURyHFWRV SRltWiFRV HQ EHQHÀFiR dH´laVPayRUtaVµViQVHUWalHV. EVHVWHHl
ViVWHPa dHl HQJaxR y Hl IUaXdHSRltWiFR²QR diJR HlHFWRUal- iQVWiWXFiRQali]adR y HQIXQFiRQaPiHQWR HQ QXHVWUR SatV y HV Hl UHVSRQVaElH dHl HVWadR FalaPiWRVR dHFRVaVHQTXHQRVHQFRQWUaPRV.
/RV SaUWidRV SRltWiFRV VRQ QHFHVaUiRV y KaVWa dHVHaElHV HQ WRda dHPRFUaFia FRQVRlidadaSRU P~lWiSlHV Ua]RQHV SHUR SUiQFiSalPHQWH SRU la
WUHPHQda IXQFiyQ VRFial TXH WiHQHQ dHQWUR dHl
ViVWHPa SRltWiFR11.
3HURSaUa TXH Wal IXQFiyQ VH FXPSla dHEHPRV HQFRQWUaUQRV IUHQWH a YHUdadHURV 3aUWidRV
10. Término empleado por el autor para denotar el carácter de facción que reportan la mayoría de partidos políticos en El Salvador, denotando la manera en que estos partidos solían actuar en la segunda mitad del siglo XIX.
VH lHV ViJa llaPaQdR´SaUWidRV SRltWiFRVµ y HllRV VH ViJaQ KaFiHQdR llaPaU dH HVa PaQHUa QRV HQFRQWUaUHPRVPiVTXHIUHQWH a la SaUWidRFUaFia
²TXH dH SRU Vt SRdUta QR VHU dHl WRdR Pala
VHJ~QVH XVHRVi QRHV FRQWURlada- IUHQWH a la
´FaFFiRQRFUaFiaµ TXH HV la PiV SHUYHUVa dH WRdaV. Si a HVWR lH VXPaPRV la IalWa dH FRQWURl lHJal ²FRPR XQa /Hy dH SaUWidRV SRltWiFRV- y Hl dHVaItR dH la IaFFiRQRFUaFia a laV iQVWiWXFiRQHV dHl EVWadRFXaQdR YHQ aPHQa]adRV VXV iQWHUHVHV² TXHVRQVXUa]yQ dH VHU²QRVHQFRQWUaPRV HQ Hl SHRU dH lRVPXQdRV.
¿+aEUi HQ El SalYadRU XQ YHUdadHUR SaUWidR SRltWiFR y Vi lR KXEiHUH R VH FUHaUH HVWaUi
dHVWiQadR a VHU Hl SaUWidR TXH dHVaUURllH HVWH SatV y SXHda UHVRlYHU lRVJUaQdHV SURElHPaV dHl
PiVPR" R ¿KaEUi TXH FUHaUlR dHVdH Hl SRdHU FiXdadaQR"KH aKt la SURIXQdidad dH la SHUVSHFWiYa dHQXHVWURVWiHPSRV.
Factor Constitutivo de la Estructura Democrática”
IQVWiWXWR dH EVWXdiRV EVWUaWpJiFRV dH %XHQRV AiUHV
iHHEa 2008KWWS:ZZZ.iHHEa.FRP.aUFRlaERUaFiRQHV2 3aUWidRV20SRliWiFRV.SdI
Bobbio, Norberto: ´Teoria generale della politica”, 1ª. EdiF.0adUidHd. 7URWWa 2003.
Fernández Segado, Francisco: “El sistema
Constitucional Español” 1ª EdiF. 0adUid EdiWRUial DyNiQVRQ 1997.
García Pelayo, Manuel: “El Estado de Partidos”, 1ª EdiF.0adUid EdiWRUial AliaQ]a 1986
Gómez, Moisés: “La Función Social de los Partidos Políticos” 2011 KWWS:ZZZ.FRlaERUadRUHVIXQFiRQ
-VRFial-dH-lRV-SaUWidRV-SRliWiFRV
Torres del Morral, Antonio: ´Estado de Derecho y Democracia de Partidos” 2ª. Ed.0adUid 2004.