Guatemala, 30 de marzo de 2009

W B’aqtun, O K’atun, Y Tun, e Winaq, I Q’ij, u Tijax, toj Paxil.

Guatemala, 30 de marzo de 2009

I q

La traducción, edición e impresión se financió con fondos del Gobierno de Guatemala, a través del Fondo de Desarrollo Indígena Guatemalteco, FODIGUA.

Para difundir las leyes en los idiomas mayas, se autoriza la reproducción total o parcial de la presente edición, a condición de citar la fuente.

La estela de la página anterior indica la fecha de inicio y lugar de la impresión de este libro. Las fechas están indicadas en K'iche' y Castellano.

Etz toj Paxil – Impreso en Guatemala Nota:

Con la presente publicación el Estado de Guatemala inicia la utilización de idiomas mayas en la Oficina Nacional de Servicio Civil, para cumplir la Ley de Idiomas Nacionales. Esta versión es para su mejora continua. Cualquier diferencia de interpretación, consultar la versión en español.

Kawb’il Ti’j Kyaq’un Xjal

TU’JIL KAWB’IL 1748 TU’N K’LOJ B’INCHKAWB’IL TE QTANAM PAXIL

Ttxolil Kawb’il Ti’j Kyaq’un Xjal

TU’JIL KAWB’IL 18-98 TU’N K’LOJ B’INCHKAWB’IL TE QTANAM PAXIL

Ley de Servicio Civil

DECrETO 1748 DEL CONgrEsO DE LA rEPúBLICA

y su Reglamento

Acuerdo GubernAtivo 18-98

En Idioma Mam

Paxil - Guatemala 2009

Primera edición, 30 marzo de 2009 Choltun: W 1 O 2 Y 3 e 4 I 5

A 1,362 días del 13 B'aqtun, 21 de diciembre de 2012 Cholq'ij: u q

Traductores: Mam, alonso Rodrigo aguilón Crisóstomo Kaqchikel, Pakal B'alam Rodríguez Guaján K'iche', Obispo Pablo Puac Puac

Q'eqchi', Agustín Pelicó Pérez

Editorial: Maya' Wuj, [email protected] Diagramación: Nelson Chicol

Portada: Douglas Franco Ixcot Impresión: Nawal Wuj S.A.

Fuentes TrueType: © Números Mayas

y glifos del Cholq'ij, Editorial Maya' Wuj Fuente de texto: Calibri modificado por Editorial Maya' Wuj

ONSEC

Oficina Nacional de Servicio Civil Dirección 13 Calle, 6-77, zona 1,

Edificio Panamericana Teléfono: 2321 4800

FODIGUA

Fondo de Desarrollo Indígena Guatemalteco Dirección Ruta 6 8-19, zona 4

Teléfono: 2412 1700

K’utoj

Q’uMab’il tQaNil ... o 9 tu’jil KaWb’il 1748 ... Q 11 Tu’njo ... Q 11 KaWb’il ti’j KYaQ’uN Xjal ... E 13 tNEjil tb’i

JUNXCH’IN TQIKY’

Nimaq Ttxolil ... E 13 tKab’iN tb’i

Nuk’b’inte ... T 15 TNEJIL TQIKY’

Qe’ Q’il Twitz ... T 15 TKAB’IN TQIKY’

K’lojb’il Ti’j Kyaq’un Xjal Twitz Qtanmi ... Y 16 TOXIN TQIKY’

Tja Aq’untl Ti’j Kyaq’un Xjal Twitz Qtanam ... O 19 toXiN tb’i

JUNX TQIKY’

Pa’b’inte Aq’untl Twitz Tnam ... q w 22 tKYajil tb’i

JUNX TQIKY’

Pa’b’inte Kyten Aq’untl ... q r 24 tjWE’YiN tb’i

Sk’ob’ilkye Aq’unal ... q u 27 TNEJIL TQIKY’

Tu’n Qokx Toj Ttxolil Sk’ob’in Aq’untl ... q u 27 TKAB’IN TQIKY’

Qe’ Xjelb’il ... q u 27 TOXIN TQIKY’

Tu’jil Aq’untl. ... q p 30 TKYAJIN TQIKY’

Amb’il Tu’n Tyek’it Qa Kb’antel Aq’untl. ... q Q 31 TJWE’YIN TQIKY’

Tu’n Tjax Laq’e Toj Aq’untl. ... q E 33 TQAQIN TQIKY’

Ch’exb’il Aq’untl Ex Xi’yil Toj Juntl Aq’untl ... q R 34

tQaQiN tb’i JUNX TQIKY’

Oklenj, Aq’untl Ex Mya’ Tu’n Tb’ant ... q R 34 Vii tb’i

JUNX TQIKY’

Kmuj Te Aq’untl Ex Ojlab’il ... q O 39 Viii tb’i

TNEJIL TQIKY’

Tumel Twi’ Kyk’u’j Xjal ... w P 40 iX tb’i

TNEJIL TQIKY’

Ttxolil Tz’eywitzb’il ... w w 42 II TQIKY’

Ttxolil Q’ib’il Aq’untl. ... w e 43 III TQIKY’

Qanb’il Ka’yb’ilte Twi’ Yol ... w u 47 X tb’i

JUNX TQIKY’

Ti’j K’loj Ajxnaq’tzal Te Qtanmi ... w o 49 Xi tb’i

JUNX TQIKY’

Junjuntl Kawb’il Tz’aqtzab’il ... w o 49 Xii tb’i

JUNX TQIKY’

Kawb’il Te Ch’in Amb’il... w W 52 ttXolil KaWb’il ti’j KYaQ’uN Xjal 18-98 ... w U 57 TU’NJO: ... w U 57 ttXolil KaWb’il ti’j KYaQ’uN Xjal ... w O 59 tNEjil tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Tumil Tqanil ... w O 59 tKab’ tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Pa’b’inte Aq’untl Twitz Tnam ... e q 61

toXiN tb’i NOQX JUN TQIKY’

Pa’b’inte Kyten Aq’untl ... e w 62 tKYajiN tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Sk’ob’ilkye Aq’unal ... e t 65 jWE’ tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Qe Tu’jil Q’ob’il Aq’untl ... e p 70 QaQ tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Oksb’il Aq’unal ... e T 75 WuQ tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Tu’n Kyjax Laq’e Aq’unal Toj Juntl Aq’untl Mo Kyoklen ... e I 78 tWajXaQiN tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Kytx’exb’il Aq’unal Kyaq’un ... r P 80 Ex Smab’il Aq’unal Toj Juntl Ttenb’il Aq’untl ... r P 80 b’Elaj tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Ka’yb’il Ex Xjelb’il Tb’inchajtz Aq’untl Tu’n Aq’unal ... r w 82 laj tb’i

Oklenj, Kyaq’un Ex Ti’chaq Mya’ B’a’n Tu’n

Tb’ant Kyu’n Taq’unal Qtanmin. ... r t 85 TNEJIL TQIKY’

Qe Oklenj ... r t 85 TKAB’ TQIKY’

Qa Aq’untl Il Kyi’j Ex Ilb’il Mya’ B’a’n Tb’inchajtz ... r R 94 tjuNlajiN tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Tkawb’il Aq’untl ... r U 97 tKab’lajiN tb’i

NOQX JUN TQIKY’

Tz’ib’inqe. ... t w 102

toXlajiN tb’i NOQX JUN TQIKY’

B’ajsb’il Ttxoil, Qe Ttxolil Noq Te Jun Amb’il Ex

Ti’chaq Ok Elel Q’iyit ... t r 104 K’loj Yol ... t u 107

YEK'b'il ttXolil u'j

Tu’n tel qniky’ ti’j tyol tu’jil Kawb’il Ti’j Kyaq’un Xjal ex Ttxolil, nej kkanetil nuk’b’inte ti’chaq tb’i tyol toj k’utoj, tyol kawb’il ex txilen ttxolil ti’j junjun wiq ti’chaq, tu’ntza tel tx’ole toj qnab’il.

9 9 Q’uMab’il tQaNil

Tu’n tb’ant twitz taq’un Tnejenel Qtanam Álvaro Colom Caballeros, tze’n mo tza’n tku’x toj Nuk’b’il Taq’un, ja’tzan tz’ib’inkux tq’uqb’il aq’untl lu’: “Tu’n txi ojtzqet ex tu’n tkub’ nimit kyxim ex kynab’il qxjalil maya, ja’tzan tkyaqil aq’untl tu’n tok kyipumal kykyaqil kyanq’ib’il qtanam ex atza tumil ex kyxim qxjalil tib’aj Qtxu Tx’otx’, nimxix kyajb’in ja’lo te joyb’il tch’iyb’il junjun tnam toj qtanam” Ex tu’n kyxi aq’unet aq’untl nchi kyq’um’an kawb’il o chi oktz ttziyin Qtanam te ka’yb’il ex nimil kyoklen qxjalil toj Qtanam, aqe kawb’il lu’: Tu’jil Kawb’il Ti’j Kyoklen Qxjalil Twitz Tx’otx’ i o (169) etz tu’n Nuk’b’il Kye Tanmib’il Ti’j Aq’untl (NTTA = OIT) ex, Tu’jil Kawb’il Kyi’j “Qe Kyyol Qxjalil Nchiyolajtz toj Qtanam” O-tPe (19-2003) etz q’o’n tu’n K’loj B’inchkawb’il toj Qtanam.

Tu’ntzan tb’ant aq’untl ti’j tkyaqil ntq’uma’n pk’ojyol nejne twitzjo lu’, a Tja Aq’untl ti’j Kyaq’un Xjal ex K’lojb’il Aq’unal Tpwaq Kych’iyb’il Qxjalil toj Qtanam, ma kub’ kymojin aq’untl tu’n kykub’ tz’ib’it ex tu’n kyex chitpit qe tu’jb’il Kawb’il Ti’j Kyaq’un Xjal ex Ttxolil, kyojqe nimaq yol Kaqchikel, K’iche’, Mam ex Q’eqchi’.

A Kawb’il Ti’j Kyaq’un Xjal, ntq’uma’n toj tnejil ex tkab’in totx’il qa te nukb’il kyten aq’unal twitz tnam ex aqe kyoklen taq’unal qtanam ate’kux toj kawb’il, minlay chi et q’iyit, ja’ku b’ant tu’n kyku’x tz’aqtzit tu’ntzan kyel b’yan tze’nkux mo tza’nkux ntqanin txilen ex tb’atlin tu’n Nuk’b’il Qtanam; ex a txilen Kawb’il tu’n tnuk’et ti’j kyten taq’unal qtanam tuk’il Iq’b’il Ti’j Taq’un Qtanam, tu’ntzan tb’anil tu’n tela aq’untl kyu’n aq’unal, tu’n tten kyoklen ex tu’n kytzalaj toj kyaq’un ex tu’n tnuk’et tb’anil ttxolil Nuk’b’inte Ka’yb’il Kyi’j Aq’unal.

Toj laj tajlal q’ij toj tjwe’yin txjawil ab’q’i 1968 tetz q’o’n Kawb’il Ti’j Kyaq’un Xjal 1748 tu’n K’loj B’inchkawb’il te Qtanam, ex xi qe taq’pit

10 0

toj tnejil q’ij tajlal tnejil txjawil ab’q’i 1969. Atzan Ttxolil Kawb’il atza tku’xa toj Tu’jil Tkawb’il Tnejenel Qtanam 18-98 etz toj jwe’laj q’ij tajlal tnejil txjawil ab’q’i 1998.

Atzan Tnejenel Qtanam twi’xil kawil ti’j Kaq’un Xjal ex in iky’x tq’o’n b’inchb’il aq’untl te taq’un Tnejenel ONSEC. Ex atzan juntl K’lojb’il ti’j aq’untl a Ch’uq Q’il Aq’untl Ti’j Kyaq’un Xjal Twitz Qtanam, toj lu’ at jun Ajtz’ib’ ex Kab’e Nejenel chq’o’nqek tu’n Kawb’il Ti’j Kyaq’un Xjal, ex atzan kyaq’un tu’n tkub’ kyaq’unan ex tu’n tetz kytzaq’b’in kyu’j aq’unal npon kanin tu’n txi aq’unet kawb’il.

Atzan tu’jb’il kawb’il lu’, jun mojb’il tu’n kyokin Kyyol Qxjalil Maya, tu’ntza a K’lojb’il Aq’unal Tpwaqb’il Kych’iy Qxjalil toj Qtanam ex Tja Aq’untl ti’j Kyaq’un Xjal, nchi mojin, nchi onin ex nchi aq’unan ti’chaq kych’iy Kyyol ex kyanq’ib’il Qxjalil.

O’kxsin ttenjo,

Paxil, toxin txjawil ab’q’i 2009.

Marcotulio Meoño Ramírez Tnejenel Tja Aq'untl Ti'j Kyaq'un Xjal Twitz Qtanam

ONSEC

Guadalupe Zamora López Tnejenel K'lojb'il Aq'unal Tpwqabil Kych'iy Qxjalil toj Qtanam, FODIGUA

11 _! Etz twitz Chitpub’il Tqanil Tnam toj 23 tajlal tjwe’yin xjaw te 1968. B’a’n

*

tka’yit junjun jikysb’il i etz tojxjo u’n lu’ toj 26 tajlal tkab’lajin xjaw te 1968.

Atzanjo etz b’inchin toj 1965, ex el q’i’n toj 1982. Tojo Txuyil Kawb’il etz 1.

tziyin toj 1985, tuk’il junjun tx’ixpub’il toj 1993, nchi ka’yit kyoj totx’il 108-117.

TU’JIL KAWB’IL 1748*

A K'LOJ B'INCHKAWB'IL TE QTANAM PAXIL TU’NJO

Tu'n tok tz'aqsit tkawb'il tnam Paxil tuk'ilxi Kawb'il ti'j Ttxolil Aq'untl ex Kawb'il ti'j Nuk'b'inte Ka'yb'ilte Kychwinqil Aq'unal te qtanam Paxil¹, in ojqelin jun Kawb'il ti'j Kyaq'un Xjal tu'n txi b'inchit ex tu'n ttxolin ti'j tumil aq'untl tz'ib'inkux toj Ttxuyil Tkawb'il Qtanmi Paxil, kyoj totx'il 118, 119, 120, 121 y 122 ex tu'n ttxolin ti'j kyxilen aj aq'unal tuk'il Tkawb'il tnam.

TU’NJO

Tu'n in ojqelin tu'n tb'yan taq'un Tkawb'il Tnam, tu'n tten jun ttxolil nuk'u'n tten, nq'on numb'il, tzak'b'il ex tb'anil aq'untl kyu'n xjal nchi aq'unan tuk'il Nuk'tnam, tu'ntzan tb'antxix jni' aq'untl lajo'n tu'n Nuk'tnam tu'n tajb'en te kyaqil k'loj xjal twitz qtanmi.

TU’NJO

Tu'n a tajb'il ex txim Kawb'il ti'j Kyaq'un Xjaljo tu'n tten tb'anil aq'untl nxi tb'inchin Nuk'tnam, tu'n tq'uman ex tu'n tok kyoklen aq'unal toj taq'un Nuk'tnam; tu'n kychjet aq'unal toj tb'anil ex toj tumel, tu'n

" 12

Aqej tajb’il ex txim kawb’il ate’kux tu’n Kawb’il ti’j Chojb’il te tkawb’il tnam, 2.

tz’ib’inqekux tojo u’j lu’. B’a’n tka’yit.

Ajo kawb’il tziyintz toj ab’q’i 1965.

3.

kychjet aq'unal tza'nx jni' aq'untl nb'ant kyu'n, qa tb'anil ex qa ojtxi tok ten aq'unal; tu'n kykyij ten aq'unal toj kyaq'un te junmajx kyojele aq'untl nchex tb'inchin tkawb'il qtanmi ex mya' tu'n ttenjo nb'ant kyu'n xjal aj tokx kyi'n o'kqex kyxjalil, kxel ka'yit tumel tza'n tu'n kyjawi aj aq'untl toj juntl aq'untl ex aj pon amb'il tu'n tel taq'un; kxel ka'yit tu'ntzan ajo tpwaq tkawb'il tnam tz'okin tojxix tumil, tza'nku chojb'il ti'chaq nb'aj tu'n junjun xjal ex mya' tu'n tiky'x tib'aj ti'chaq tajb'il qtanmi; ex tu'n tel tniky'tzajtz qa aj tok jun xjal te taq'unal Nuk'tnam in ok te taq'unal tnam, tu'njo lu', at taq'un tu'n tb'ant ex ate' qe toklen nchi ok².

TU’NJO

Tu'n kyaqiljo ma b'aj txolit ja'ku b'ant qa ma kub' nuk'et jun k'lojxjal tu'n taq'unan ex tu'n ttxolin ti'jo ak'aj txolb'il lu' ex tu'ntzan cheb'a txi taq'una'n junjun tumel kchi okil,

TU’NTZAN

Tu'n amb'il q'o'ntz toj tnejil tqiky' toj waqxaqk'al tlajin totx'il te Ttxuyil Tkawb'il qtanmi, ex tza'nx ntq'uma'n tqaqk'alin totx'il ex II te tje'b'in q'ij, texjo kawb'il lu'³,

IN ETZ TQ’O’N

13 # Qka’yinx jwe’k’al twajxaqin totx’il te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

4.

Qka’yinx qe’ totx’il 113 ex 136 b) txol te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

5.

Qka’yinx 4º. totx’il toj Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex 19 toj 6 tajlal ex 65 6.

toj tnejil tajlal tejo kawb’il lu’.

KAWB’IL TI’J KYAQ’UN XJAL TNEJIL TB’I

JUNXCH’IN TQIKY’

NIMAQ TTXOLIL

Ajo kawb'il lu' twitz tnam tkub'a ex qe' oklenj tz'ib'inqekux toj, mlay chi el kyi'j qe taq'unal qtanmi, ja'ku chi ok tz'aqset qa at il ti'j ex qa ja'ku b'ant tu'n Nuk'tnam. Tu'njo lu', mixti' kyoklen, tu'nx kawb'il, kyaqilqe ti'chaq ex qa kawb'il tu'n kyel oklenj, tu'n kykub' ajsit mo tu'n kykub' chuksit aqej oklenj tziyinqetz tu'n Ttxuyil Kawb'il, aqej nchi tzaj tyek'in ajo kawb'il lu' ex qe' tziyinqetz ojtxi.

2 TOTX'IL. Tajb'il.

A tajb'enjo kawb'il lu' tu'n tten nuk'b'il kyxol twawb'il tnam kyuk'il aj aq'unal, tu'n tb'ant aq'untl, tu'n juniky' tz'ela aq'untl, tu'n kyok chu'chit toj kyaq'un ex tu'n tten junjun ttxolil tu'n kyka'yit mo kynuk'et qe aq'unal⁴.

3 TOTX'IL. Tq'uqb'il.

Aqe tq'uqb'iljo kawb'il lu':

Kyaqilqe ajpaxil at kyoklen tu'n kyok te aq'unal twitz tnam, ex mix 1.

a'lqe ja'ku txi q'met qa mlay, qa b'a'n tok aq'unal ex ntyek'in kyaqil ti'chaq ntzaj qanin tu'n kawb'il. Tu'n kyxi' aq'untl kxe'l ka'yit ti'chaq b'a'n tu'n xjal, txnaq'tzb'il, tb'anil taq'un ex tb'anil twitz tchwinqil⁵. Tu'n kyxi' aq'untl kye xjal, mlay tz'ok iky'b'il tu'n tpaj tyajil, tqab', 2.

tten toj mujeb'lin, tokslab'il, titz'jlen, tten txol tnam mo tpwaqb'il mo txim ti'j tten tnam. Aqej ky'ixb'ini ti'j txmilal jun xjal mo jun tyab' twi' jun xjal, mlay chi maqon tu'n txi taq'un xjal, noqtzan tu'n kxe'l tka'yin ajo k'loj xjal ka'yil kyaq'un xjal, qa ja'ku b'ant aq'untl tu'n xjal lu' ex ajo tyab' mlay maqon ti'j taq'un⁶.

$ 14

Qka’yinx 1º. Totx’il tkawb’il Chojb’il Aq’untl twitz Tnam.

7.

Qka’yinx 31 tu’n tpon ti’j 34 totx’il tejo kawb’il lu’ ex 12 tu’n tpon ti’j 24 8.

te Ttxolil Kawb’il lu’.

Qka’yinx 1º. Totx’il tkawb’il Chojb’il Aq’untl twitz Tnam ex 70 tkab’in txol 9.

tejo kawb’il lu’.

In txi ka’yb’aj 61 totx’il te Txoliljo Kawb’il lu’.

10.

Qka’yinx 1º. Totx’il ttxolil Kawb’il lu’.

11.

Ajo ttxolil aq'untl twitz qtanmi Paxil kaq'unal tu'n tel b'yan Nuk'aq'untl 3.

twitz tnam ex tu'n tok kyoklen aj aq'unal ex tu'n kykolit qe' oklenj⁷.

Qe' aq'untl te Nuk'aq'untl twitz tnam kchi xe'l kye' xjal at b'a'n kyu'n, 4.

at kyxnaq'tzb'il y tb'anil twitz kychwinqil. Tu'njo lo, il ti'j tu'n tten jun ttxolil sk'o'b'il tu'n kyxi' aq'untl, tu'n txi qe jun tb'anil nuk'aq'untl.

Alkyeqe kye' aq'untl mi' nchi iky' toj sk'o'b'il tu'n kyximb'etz ex kyaq'un, kchi k'welix tz'b'it toj kawb'il^8.

Kxel chjet twi' tk'u'j xjal tza'nx taq'un nb'ant toj juniky' oklenj, qa 5.

tb'anil taq'un ex qa ojtxi tok ten aq'unal, tu'patza'n, toj Nuk'aq'untl twitz Tnam, kchi xe'l nuk'et kyaqil aq'untl, kchi k'wel k'lojit ex kchi ka'yit ti'chaq kqanajtzil tu'n tkamb'et aq'untl tu'n jun xjal, ti' taq'un kb'atel ex ti'chaq il kchi okil ti'j, tu'ntzan txi chjet tza'nx twiqil aq'untl, tu'n tten juniky'b'il chojb'il tza'nx aq'untl kb'antel⁹.

Aqej aj aq'unal toj Nuk'aq'untl twitz Tnam k'wel kyk'lojin kyib' tu'n 6.

kykolinte kyib' qa ate' aq'unal ÿi etz q'i'n noq kukxjo, qa mya' tku'x toj kawb'il. At kawb'il ktemb'il kyi'j aj aq'unal ex ktzajil q'o'n chojb'il tu'n nchi aq'unan ex ti'chaq tu'n kyten toj tb'anil¹⁰.

4 TOTX'IL. Aj taq'unal tnam.

Tojo kawb'il lu', in ok tb'i te taq'unal tnam ajo xjal kokix aq'unal toj Nuk'aq'untl twitz tnam tu'n kxe'l toklen, tu'n tu'jil aq'untl mo juntl ttxolil tku'x toj kawb'il, tu'njo lo kokil il ti'j tu'n taq'unan mo tu'n tb'ant jun aq'untl tu'ntlaj ktzajil chjo'n, tjaq' tkawb'il ex ttxolil aq'untl ktzajil tq'o'n Nuk'b'il Taq'un Qtanmi¹¹.

15 _% Tza’nx tku’x toj 45 totx’il tejo Kawb’il 37-92, etz q’o’n tu’n k’loj B’inchil 12.

Kawb’il te Qtanmi, etzni twitz u’j 25 tajlal twuqin xjaw tw 1992, ajo u’j t’inb’in mixti’ in okintl toj qtanmi Paxil.

Qka’yinx totx’il 115, toj txol a) te txolb’iltejo kawb’il lu’.

13.

Qka’yinx qe’ totx’il 182 ex 183 toj txol n) te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi ex 14.

6º. tejo tkawb’il B’inchb’il Taq’un Qtanmi.

5 TOTX'IL. Tz'aqtzb'il kawb'il.

Ti'chaq mixti' tku'x tojo kawb'il lu', kxel b'inchet tza'nx tximjo kawb'il lu', txim ttxolil ka'yb'ilkye aq'unal twitz tnam, juniky'b'il, qe txqantl kawb'il ex tximb'il kawb'il kyxol xjal.

6 TOTX'IL. Tu'n mi' tz'ela peyb'il mo chojb'in.

Ti'jb'inxi tu'jil aq'untl mo tu'jil kyojlen xjal ti'j jun aq'untl, mi' chi chojin peyb'il aqej u'j lu': t'inb'in u'j¹² ex piÿ u'j chojb'il, kyaqilqe u'j twitz jun ajkolil ex qe tu'jil kyaqil ti'chaq nchi b'ant tu'n tok toklenjo kawb'il lu'.

7 TOTX'IL. Aqe ajpaxil nej.

Aqej taq'unal tnam nchi yolajtz tojo kawb'il lu', ajpaxil qe' tu'n kyok, o'kx ja'chi chi ok xjal te junjuntl tnam qa mixti'qe ajpaxil b'a'njo aq'untl nq'umlajtz kyu'n, me nejxix kelitz ttziyin ajo K'loj Xjal Ka'yilt Kyaq'un Xjal te Qtanmi, atzun k'loj xjaljo kaq'unal tu'n tel kyaqil tqanil kajb'el tejo ttxolil lu'¹³.

TKAB'IN TB'I NUK’B’INTE TNEJIL TQIKY’

QE’ Q’IL TWITZ

Ajo twi'xin qtanmi atzan nim q'il twitzjo kyaq'un xjal, tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu'¹⁴.

9 TOTX'IL. Q'il twitz aq'untl.

Nchi kub' tenjo q'il twitz aq'untl lu' tu'n taq'petjo kawb'il lu'.

& 16

Qka’yinx qe’ totx’il 154 ex 155 te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi ex 8, 9, 10, 13 15.

ex 17 tejo Kawb’il ti’j Kyb’a’nil ex Kyaq’unan Ajkawil ex Taq’unal Qtanmi.

Qka’yinx 4º. Totx’il Ttxolil Nuk’bente ex Tuq’unajtz kyxolku xjal toj K’lojb’il 16.

ti’j Kyaq’un Xjal Twitz Qtanmi.

Qka’yinx 9º. Totx’iljo ttxolil ma qa yolin ti’j jawni.

17.

Ajo q’o’metz toj 1965. Tojo Ttuyil Tkawb’il Qtanmi ja’lo, tku’x toj 144 18.

totx’il.

K'lojb'il ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi.

1.

Tja aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi.

2.

10 TOTX'IL. Kyaq'un taq'unal qtanam.

Kyaq'un tq'ob' twi'xin qtanmi ex kyaqilqe taq'unal qtanmi ate'kx toj ttxolil Kyaq'un Xjal, tu'n tok toklenjo kawb'il lu' ja'x tumel nchi aq'unana¹⁵.

TKAB’IN TQIKY’

K’LOJB’IL TI’J KYAQ’UN XJAL TWITZ QTANMI

Ajo K'lojb'il ti'j Kyaq'un Xjal Twitz Qtanmi nb'ant kyu'n oxe xjal majx ate' ex kab'e noq te xelb'aj, chq'o'nqek tu'n twi'xin qtanmi tu'n kyaq'unan oxe ab'q'i. O'kx ja'ku chi el q'i'n ti'j kyaq'un tu'n ti'chaq ex tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu'.

12 TOTX'IL. Minti' nkanin ex qa mix a'l chq'o'nk.

Qa at jun xjal mixti' nkanin ex qa o tz'el ti'j aq'untl, b'e'x ktzajil txket jun xelb'aj. Qa at jun xjal mixti'x nkanin chq'o'n te majx ex qa te xelb'aj, b'e'x kokil chq'et juntl xjal te txel tu'n tpon b'aj amb'il q'o'ntz tejo xjal o tz'ex¹⁶.

13 TOTX'IL. Nuk'b'inte.

Toj tnejil chmo'b'il kokil tu'n k'loj, kjawil sk'et jun kyuk'il tu'n tok te Nejelb'aj ex kaq'unal ti'j junjun chemb'il tza'n ntq'uma'n ttxolil taq'unajtzjo kawb'il lu'¹⁷.

14 TOTX'IL. Alkyeqe chi okil.

Aqej xjal chi okil toj K'lojb'il Q'il Twitz Aq'untl, ajchojil ajpaxilqe tza'nx ntq'uma'n 5º. totx'il tku'x toj Ttxuyil Kawb'il¹⁸ ex tib'aj junk'al laj kyab'q'i,

17 _/ Qka’yinx ajo 78 totx’il kawb’il lu’.

19.

ex il ti'j tu'n tten jun ajkolil kyxol. Il ti'j tu'n tten kyojtzqib'il ti'j tu'n kyka'yit aq'unal ex ttxolil tkawb'il taq'un qtanmi.

15 TOTX'IL. Mlay chi ok.

Mlay chi ok toj K'lojb'il ti'j kyaq'un xjal Twitz Qtanmi:

Aqej kywitze'l twi'xin ex tkab' twi'xin qtanmi ex kywitze'l aqej 1.

tq'ob' twi'xin qtanmi, toj tkyajin tiky'len qyajil ex tkab'len tiky'len qxb'ojb'il qib'.

Aqej o kub' q'o'n jun tz'e'ysb'il kywitz tu'n tpaj e'wb'il ti'chaq, elq'in, 2.

q'ol mo tzyul pwaq toj kawb'il, xoksb'il kawb'il, schalkawb'il, xoksb'il tokin tpwaq tnam mo jun tixti' mya' b'a'n tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu' ex ttxolil¹⁹.

Aqej o kub' q'o'n tz'e'ysb'il kywitz tu'n tchjet pwaq ex mixti' o txi 3.

kyb'inchin ex mixti' o chi kyij toj tzaqpib'il.

Aqej xjal nchi kamb'in pwaq tu'ntlaj nchi chmon taq'unal qtanmi, 4.

ti'j junjun tq'ob' tkawb'il qtanmi, k'lojb'il nkykawin kyib', k'lojb'il noq ch'in nkykawin kyib', qe' tnam, aqej in ok kyq'o'n kyib' tjaq' k'as ex qa xtisb'il tok kyi'j.

Aqej xjal nchi kolin mo nchi q'in kywitz k'lojb'il ex qa xjal nchi 5.

k'amon tpwaq tnam tu'ntlaj kyaq'un nb'ant.

Aqej kynejel okslab'il mo k'ulb'il.

6.

Aqej q'il twitz k'lojb'il kyaj tu'n kypon toj kawb'il.

7.

16 TOTX'IL. Tu'n txi kyoklen xjal te aq'unal toj k'lojb'il ti'j kyaq'un xjal twitz qtanmi.

Qa ajo xjal in ok chq'et toj K'lojb'il lu', okx aq'unal tu'n kamb'in taq'un kyxol oxe xjal, b'a'n tmeltz'aj aq'unal toj taq'un aj tpon b'aj taq'un toj k'lojb'il. Kxel ka'yit toj ttxoliljo kawb'il lu' tza'n kokila.

( 18

Qka’yinx 9º. Totx’il te Ttxolil K’lojb’inte ex Taq’unajtz kyxol xjal ate’kx toj 20.

K’lojb’il ti’j kyaq’un xjal twitz Qtanmi.

Qka’yinx qe’ totx’il 28, tkab’in txol, te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi, 19 qe’ txol, 21.

6, 40, 41 ex 80 tejo kawb’il lu’, 11 tejo Ttxolil k’lojb’inte ex Taq’unajtz tojx k’lojb’il ti’j kyaq’un xjal twitz Qtanmi.

Qka’yinx 27 ex 28 totx’il ajo kawb’il lu’.

22.

17 TOTX'IL. Chojb'il wab'aj.

Aqej xjal mo kyxel chq'o'nqek tu'n kyaq'unan, kxel chjet ch'in twi' kywa aj kyok kchmet. Noq jun maj kxe'l mojb'il twi' kywa junjun q'ij ex jwe' maj toj k'loq'ij. Toj ttxolil kawb'il k'welix jte' kxe'l te junjun²⁰.

18 TOTX'IL. Twi'kawb'il.

Aqej kawb'il kchi eletz tu'n K'lojb'il ti'j kuaq'un xjal twitz Qtanmim kchi k'wel nimet tu'n ila' kyb'aj toj k'lojb'il ex mlay chi jaw meltz'it, o'kx tza'n qa ti'j tu'n tel jun xjal ti'j taq'un, qu'n ja'ku txi stisil twitz Kolb'il Aq'untl mo Ka'yb'il Aq'untl²¹.

19 TOTX'IL. Kyaq'un ex ti'chaq tok kyi'j.

Ti'jb'inxi aqej aq'untl ntq'uma'n kawb'il lu', atzan kyaq'un K'lojb'il ti'j kyaq'un xjal twitz Qtanmi:

Tu'n txi tqanil te Twi'xin qtanmi ex kye b'inch'il kawb'il, tqanil ti'chaq 1.

aq'untl twitz jun ab'q'i ex txqantl nqanajtz.

Mojil tu'n tel b'yan ajo Ttxolil kyaq'un xjal twitz qtanmi.

2.

Tziyil mo mi' aqej kawb'il nchi b'ant tu'n nejelb'aj, na'mxtaq kytzaj 3.

ttziyin twi'xin qtanmi²².

Tu'n tk'amon kawb'il tu'n k'lojb'ilte ex taq'unajtz kyxol k'lojb'il, aqej 4.

kchi okil aj kykub' ttziyin twi'xin qtanmi Paxil.

Tu'n txi toklen mo tu'n tel ajtz'ib'il mo junjuntl xjal naq'unan toj qa 5.

at il tu'n tel jun xjal.

Xpich'il ex aq'pil kawb'il toj aq'untl, qa at jun xjal xqaninte, ti'j jni' 6.

ti'chaq k'wel tz'ib'it tzalu': jyob'il, sk'o'b'il, chaq'b'il, q'ol aq'untl ex qa

19 ₎ In tka’yit 3º. totx’il toj tkab’in txol; totx’il 40, 47, 60, 79 toj tkab’in txol 23.

ex 80 tejo kawb’il lu’ ex 1, 2 ex 3 tejo Tkawb’il Chojb’il Kyaq’un xjal twitz tnam.

B’a’n tka’yit 7º. totx’il tejo Nuk’b’ente ex Taq’unajtz tojx K’lojb’il ti’j 24.

Kyaq’un xjal twitz Qtanmi.

q'ol aq'untl tkab'in maj, smal aq'unal toj juntl plaj, we'b'in aq'untl, tu'n tel jun xjal ti'j taq'un toj jun amb'il ex qa te junmajx²³. 20 TOTX'IL. Tajtz'ib'il k'lojb'il ti'j kyaq'un xjal twitz qtanmi.

Noq kokil chq'et jun xjal toj k'lojb'il, mlay tz'ok sk'ob'il, at taq'un toj k'lojb'il ex txqantl lu':

Tu'n tten kyoj kyaqilqe chmo'b'il toj k'lojb'il.

1.

Tu'n kytz'ib'in tz'ina'b'in, tu'jil ex tu'j k'lojb'il.

2.

Tu'n taq'unan ti'x ktzajil tq'uma'n k'lojb'il ex ti'chaq txqantl kb'antel 3.

tza'nx taq'un ex ti'chaq kk'wel twitz k'lojb'il.

Tajyolil k'lojb'il 4.

Kynejel aj aq'unal toj k'lojb'il.

5.

Ti'x juntl taq'un kxel tq'uma'n k'lojb'il ti'j kyaq'un xjal twitz Qtanmi, 6.

tza'nx taq'un k'lojb'il tku'x toj kawb'il²⁴.

TOXIN TQIKY’

TJA AQ’UNTL TI’J KYAQ’UN XJAL TWITZ QTANAM

Ajo Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un xjal Twitz Qtanmi atzanjo kaq'unal tu'n taq'pet kawb'il lu'. Ktel jun nejenel ex jun tkab'nejenel ex txqantl xjal tu'n tb'ant taq'un twitz tkyaqil qtanmi. Ja'ku b'ant tu'n tten junjun tja taq'un toj junjun tnej ttx'otx' qtanmi, qa ikyjo chi twi'xin qtanmi.

22 TOTX'IL. Tu'n tok nejenelb'aj ex tkab' nejenelb'aj.

Ajo nejenelb'aj ex tkab' nejenelb'aj kcho okil tq'o'n twi'xin qtanmi, o'kx ja'ku chi eljo tu'n ti'chaq ex tza'nx nkyq'uma'n totx'il 76 ex 79, tejo kawb'il lu'.

20 1

=

Tojo etzni toj 1965. Tojo tkawb’il qtanmi ja’lo, atz tku’xa toj 144º. totx’il.

25.

Qka’yinx qe’ totx’il 42 tu’n tpon ti’j 47 tejo kawb’il lu’.

26.

Qka’yinx 11 totx’il, toj tkab’in txol te Kawb’il ti’j Chojb’il te Kawb’inte taq’un 27.

tnam, ex 48 tejo kawb’il lu’.

23 TOTX'IL. Ti'chaq kqanajtzil.

Tu'n tok jun xjal te nejelb'aj mo tkab' nejelb'aj ti'j kyaq'un xjal, nqanajtz qa ojtzqi'n taq'un xjal kyu'n xjal ex extzan qa:

Ajpaxil tza'nx ntq'uma'n tjwe'yin totx'il Ttxuyil Tkawb'il Qtanmi,

1. ²⁵ iky'ni

tib'aj junk'al laj tab'q'i ex tb'anil ajchojil.

Tu'n tyek'it qa at tojtzqib'il ti'j ka'yb'ikye aq'unal mo qa o tz'aq'unan 2.

ti'j Ka'yb'il taq'un tnam.

Qa at, tu'n tten tu'j q'o'metz tu'n ma'jaxnaq'tzb'il.

3.

24 TOTX'IL. Maqb'il.

Mlay chi ok qe xjal te nejenelb'aj ex tkab' nejenelb'aj te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un xjal twitz Qtanmi kyu'n ti'chaq nchi tyolin 15 totx'il tejo kawb'il lu'.

25 TOTX'IL. Taq'un ex ti'chaq kb'antil tu'n nejenelb'aj.

Ajo nejenelb'aj, tu'ntlaj nejenel q'il twitz Tja aq'untl ti'j kyaq'un xjal twitz qtanmi, k'wel nej twitz kyaqil aq'untl ex tu'n kyka'yit kyaqilqe aj aq'unal.

Lu'qe taq'un ex kb'antel tu'n lu':

Kka'yil ti'j taq'piljo kawb'il lu' ex ttxolil, tu'n tnuk'un ti'j jun ttxolil 1.

taq'un Qtanmi, tza'nx tximb'iljo kawb'il lu'.

Tu'n tnuk'et Tja aq'untl ti'j kyaq'un xjal twitz qtanmi, tu'n kyjaw sk'et 2.

ex qa tu'n kyel aq'unal, tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu'.

Jyol, sk'ol ex yek'il kye aq'unal tu'n kyok Sk'o'b'il kye aq'unal, tza'nx 3.

nkyq'uma'n ttxolil kawb'il;²⁶

Tu'n tb'inchet ex tu'n tten jun tu'jil kyaqilqe aj aq'unal nchi iky' toj 4.

Sk'o'b'il ex alkyeqe mya' il ti'j tu'n kyiky' toj Sk'o'b'il, tza'n nkyq'uma'n kytxolil kawb'il;²⁷

Tu'n kynuk'et aq'untl tu'n tb'yan kyaq'un xjal kchi okix toj Ttxolil 5.

Aq'untl ex tu'n tok xtokit kynaq'txb'il xjal noq nchi aq'unantl.

21 ¹¹ Qka’yinx 10 totx’il tejo ttxolil Nuk’b’ente ex taq’unajtz toj K’lojb’il ti’j 28.

kyaq’un xjal twitz qtanmi.

Qka’yinx 19 totx’il, toj toxin txol.

29.

Xpich'il, q'umal tqanil ex jyol tumel aq'piltejo kawb'il lu' ex ttxolil te 6.

twi'xin qtanmi ex te k'lojb'il ti'j Kyaq'un xjal twitz qtanmi.

Tu'n tel tx'ole ti'chaq ti'j nuk'b'il ex ka'yb'il kye aq'unal ex tumel tu'n 7.

taq'petjo kawb'il lu' ex qe' ttxolil.

Xpich'il ti'chaq nb'aj, txkolkye iky'witzb'il, q'il tqanil kyyol xjal axixtok 8.

ex qanil kyaqil techil tu'n taq'petjo kawb'il lu' ex qe' ttxolil.

Tu'n tten kyoj chmo'b'il te K'lojb'il ti'j Kaq'un Xjal twitz Qtanmi, qa 9.

nqanajtz tu'n tten ex qa tku'x tojo kawb'il lu' ex ttxolil;²⁸

Tu'n tq'on tqanil aq'untl te twi'xin qtanmi ex te K'lojb'il ti'j Kyaq'un 10.

xjal twitz Qtanmi ti'j ti'chaq aq'untl xb'ant twitz ab'q'i.

Aqej txqantl aq'untl ex toklen ntq'uma'n kawb'il lu' ex qe' ttxolil.

11.

26 TOTX'IL. Taq'un ex kb'antil tu'n tkab' nejenelb'aj.

Ate tkab' nejelb'aj tkab'in q'il twitz tkawb'il Tja Kyaq'un xjal twitz Qtanm ex lu'qe taq'un ex ti'chaq kb'antel tu'n lu':

Tu'n tten te txel nejenelb'aj qa at amb'il o tqanin tu'n mi' tten, qa 1.

yab' ex qa mi' npon toj aq'untl tu'n noqx ti'chaq.

B'inchil ti'chaq aq'untl kxel tq'um'an nejenelb'aj.

2.

27 TOTX'IL. Qe' ttxolil.

Taq'un nejelb'aj tu'n kyb'ant aq'untl tu'n kyokin te ttxolil kawb'il lu'.

K'wel tyek'in twitz K'lojb'il ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi tu'n kytzaj tziyin ex tu'n tkub' ka'yit qa mixti' nmaqon ti'jo tyol kawb'il lu'. Aj ttzaj tziyin tu'n K'lojb'il ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi, kxel tq'o'n nejelb'aj te twi'xin qtanmi tu'n ttzajxix tziyin ex tu'n tchitpet. Ax ttxoliljo kxel lajet tu'n kyok tz'aqset ttxolil kawb'il.²⁹

28 TOTX'IL. Ttxolil ti'j kyaq'un xjal toj tq'ob' kawb'il.

Kyaqil ttxolil kawb'il ti'j kyaq'un xjal, toj noqx alkye tq'ob' tkawb'il qtanmi nlajet tu'n kawb'il lu', ktel tjaq' tkawb'il Nejelb'aj te Kyaq'un Xjal

22 1

2

Qka’yinx 183 totx’il, txol s) te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex 25, 1) txol te 30.

ttxoliljo kawb’il lu’.

Qka’yinx 194 totx’il, txol b) te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex 25, 2) txol.

31.

Qka’yinx 43 totx’il, tkab’in txol tejo kawb’il lu’.

32.

Qka’yinx toxin totx’il, tkyajil txol tejo kawb’il lu’.

33.

ex tziyin tu'n K'lojb'il ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi tu'n taq'pet. Mixti' toklen, tu'nx kawb'il, kyaqil ttxolil qa mixti' tok tojo kawb'il lu'.

29 TOTX'IL. Ajkawil q'ol oklenj.

Aqej oklenj tu'n kyok qe xjal te taq'unal tnam, tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu', kxe'l amb'il kyejo ajkawil lu':

Te twi'xin tnam, te tajkawil tnam ex taq'unal tnam tz'anx ntq'uma'n 1.

Ttxuyil Kawb'il ex tu'n txqantl tq'ob' kawb'il ex kye' txqantl aj aq'unal mya' at juntl chq'olkye;³⁰

Kyejo Tq'ob' Wi'xin, tz'anx ntq'um'an Ttxuyil Kawb'il, at amb'il kye tu'n 2.

kyq'on kyoklen aj aq'unal tojx junjun kyaq'un lajo'n, tu'n tok toklen ajo Sk'o'b'il Aq'unal ntq'uma'n kawb'il lu' ex qe' ttxolil;³¹

Kye tajkawil mo taq'unal tnam, tza'nx ntq'uma'n Ttxuyil Kawb'il ex qe' 3.

tq'ob' kawb'il³².

30 TOTX'IL. Kyokin taq'unal tnam.

Nxi amb'il te nejelb'aj tu'n tqanin kymojb'il ajkawil ex taq'unal tnam tu'n kyb'ant, kyok ex kyka'yit xjelb'il. Aqej ajkawil q'o'nx amb'il kye tu'n kyok aq'unal, kxel kyjyo'n kyxel aqej aj aq'unal nchi ok chq'o'n tu'n nejelb'aj tu'n kysk'o'n kyi'j aq'unal noqx jte'x amb'il tajb'il aq'untl. Aqej ajkawil ex taq'unal tnam nchi ok chq'o'n sk'ol aq'unal, mixti' chojb'ilkye kxe'l ti'jb'inxi twi' kyk'u'j, me kxel chjetjo jni'x kb'ajel kyu'n tu'n tb'ant aq'untl nxi q'o'n kye ti'j siky'b'il aq'unal .

TOXIN TB’I JUNX TQIKY’

PA’B’INTE AQ’UNTL TWITZ TNAM

Tu'n taq'petjo kawb'il lu' ex ttxolil, aqej aq'untl tuk'il Nuk'tnam iky pa'b'inte kyjalu' :

23 ¹³ Qka’yinx qe’ totx’il 90 ex 91 tejo kawb’il lu’; ex 8 tejo ttxolil kawb’il 34.

lu’.

O tz’el q’i’n toj q982. Nti’ tku’x toj Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

35.

Tku’x tojo k’loj kawb’il lu’.

36.

Ajo Kamsqach twitz qtanmi b’e’x el q’i’n tu’njo tkawb’il wi’xin 391-90 37.

tajlal, etz twitz u’j toj 15 te tjwe’yin xjaw te 1990.

O tz’el q’i’n toj ab’q’i 1982. Nti’tl tku’x toj Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

38.

Qka’yinx 9 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’.

39.

Mixti’ te’ lu’; te txel, -tzajni qe twitz 1969, ila’ tumel Tajtz’ib’il qtanmi.

40.

In tka’yit tkawb’il wi’xin 232-94 tajlal.

Aq'untl tzaqpi'n tten ; 1.

Aq'untl mya' toj sk'ob'in ; 2.

Aq'untl toj sk'ob'in.

3.

32 TOTX'IL. Aq'untl tzaqpi'n tten.

Aqej aq'untl lu', mya' ate'kx tjaq'jo kawb'il lu'³⁴, aqej aq'untl lu':

Aqej ajkawil nchi ok chq'o'n tu'n twi'xin tnam, q'o'ntz tu'n Tpopb'il 1.

Nuk'tnam³⁵.

Tq'ob' ex tkab'in tq'ob' ajkawil, tajtz'ib'il, tkab'in tajtz'ib'il tnam ex 2.

ajq'ol tumel te twi'xin tnam, qe' nejelb'aj ex tajkawil maqtnam.

Tajkawil ex taq'unal Yek'b'il tb'I qtnami kywitz txqantl tnam, tza'nx 3.

ntq'uma'n kawb'il ti'j Yek'b'il tb'I Qtanmi³⁶. Q'il twitz tpwaq qtanmi.

4.

Tajtz'ib'il tkawb'il qtanmi.

5.

Q'il twitz aq'untl ti'j kamsqach te qtanmi

6. ³⁷.

Tajkawil tpopb'il qtanmi

7. ³⁸.

Ka'yil kyetzb'in xjal ex qe' taq'unal.

8.

Ka'yil aq'untl twitz qtanmi.

9.

Aqej tajkawil twi'xb'il qtanmi, atza xikyliqe ti'j twi'xin qtanmi.

10.

Aqej xq'uqil tchwinqil twi'xin tnam

11. ³⁹.

Aqej xjal nche'x te kyxel aj aq'unal, nchi aq'unan noq ch'in tqan ex 12.

toj ch'im amb'il b'inchin tu'jil at jun txilen.

Aqej taq'unal Q'il twitz ttz'ib'b'in Qtanmi

13. ⁴⁰.

24 1

4

In tka’yit 20 totx’il, tnejil txol; 62, 70 ex 90 tejo kawb’il lu’.

41.

In tka’yit tkawb’il wi’xin 1222-88 tajlal, 2 totx’il, 11) txol; ex Tkawb’il Wi’xin 42.

9-91 tajlal, atekux tojo k’loj kawb’il lu’. Ex qka’yinx 5 totx’il tejo kawb’il ti’j Chojb’ilkye Kawil ti’j Taq’un Tnam; ex 70 ex 71 tejo kawb’il lu’.

Aqej taq'unal junjun tq'ob' wi'xin, sk'o'nqe tu'n q'uqle tk'u'j kyi'j, me 14.

mya' tu'n tiky'x ti'jb'inxe laj kyb'aj.

Aqej xjal nchi aq'unan kukxjo.

15.

33 TOTX'IL. Aq'untl mya' toj sk'o'b'in.

Aqej aq'untl mya' toj sk'ob'in, aqetzanjo lu':

Q'ol tumel aq'untl.

1.

Q'ol tumel kawb'il.

2.

Nejelb'aj kye Nim jaq'anb'il.

3.

Aqej aq'unal lu', ate'kx tjaq'jo kawb'il lu', o'kx mi' ti'j Chq'ob'ilkye ex qa tu'n kyel ti'j kyaq'un⁴¹.

34 TOTX'IL. Aq'untl toj sk'ob'in.

Aqej aq'untl lu', aqetzanjo mya' ate'kx kyxol aq'untl tzaqpi'n kyten ex kyxol aq'untl mya' toj sk'ob'in kyten ex ate'kux kyxoljo aq'untl kchi iky'il toj Ttxolil Aq'untl at Sk'ob'il kyi'j, tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu'.

TKYAJIL TB’I JUNX TQIKY’

PA’B’INTE KYTEN AQ’UNTL

Tu'n taq'petjo kawb'il lu', ajo Tja Aq'untl twitz Qtanmi k'wel tb'inchin jun Nuk'bel Pa'b'inkye aq'untl, ex k'welix alkyechaq taq'un ex toklen junjun aq'untl ate'kux toj ttxolil aq'untl mya' toj sk'ob'in ex toj sk'ob'in⁴², ex kchi k'wel tk'lojin aq'untl toj wiqin. Tu'n tb'antjo lu', ajo nejelb'aj toj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal ktel tqanil tu'n ti'j:

Jun tu'jil twiqil aq'untl ex twiqil aq'untl tu'n kyq'met;

1.

25 ¹⁵ Qka’yinx jni’chaq chojb’il toj Tkawb’il Wi’xin 598-92, chitpintz toj 21 tajlal 43.

tqaqin xjaw te ab’q’i 1992, nimsinx tu’n tkawb’il wi’xin 791-94, etzni twitz u’j 18 tajlal tnejil xjaw te 1995. Tejo ab’q’i 1996 ex jatzku, qka’yinx toj tu’jil tqanil qtanmi ex qa toj ONSEC.

Qka’yinx 12 ex 13 totx’il ttxolil kawb’il lu’; 2, 11) txol te tkawb’¡l wi’xin 44.

1222-88 ex 2 tejo tkawb’il wi’xin 9-91 tajlal.

Jun tu'jil twiqil aq'untl, ja' tku'xa ti'chaq kyaq'un kb'antel, il kokil 2.

kyi'j aq'unal ex ti'chaq kqanjel tu'n kyokx aq'unal.

Jun tu'jil tu'n tq'uman alkyechaq ttxolil tu'n kykamb'in ti'j aq'untl.

3.

36 TOTX'IL. Tten ex ti'chaq ktenb'il toj pa'b'inkye aq'untl.

Junjun wiq aq'untl, kq'umal toklen ex tkawb'il junjun aq'unal, ti'chaq kb'antel tu'n, tu'njo lu', kqanjel ti'chaq txnaq'tzb'il, taq'un o b'ant, tipumal, tojtzqib'il ex ti'chaq nb'ant tu'n tu'ntzan tb'antxix aq'untl; kchi okil tu'jil xjelb'il kyi'j kyaqilqe xjal kyaj tu'n kyaq'unan; ex iky tu'n kyxi chjet⁴³ aq'unal tza'nx kyaq'un nb'ant, qa tb'anil tz'aq'unan ex qa ojtxi toklen ten aq'unal.

Junjun wiq aq'untl k'wel jun tb'i tu'n tq'uman ti'chaq aq'untl kb'antel tu'n aj aq'unal, ajo tb'i lu' kokil kyi'j qe kyu'j xjal ex tu'jil aq'untl, nuk'b'ente kyten aq'unal, twi' ti'chaq ex pwaq.

Mix a'l jun xjal ja'ku tz'ok aq'unal ti'j jun aq'untl toj sk'ob'in mo toj mya' sk'ob'in, a mixti' tb'i o tz'etz tziyin tu'n Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal Twitz Qtanmi ex qa mya tku'x toj nuk'b'ilte tkamb'ajtz aq'untl.

Aqej wiq aq'untl ja'ku chi nuk'et k'lojin kyten, pa'n kyten tu'n ti'pumal kykawb'il, kych'uÿil, il kokil kyi'j xjal ex toklen aq'untl kb'antel.

37 TOTX'IL. Tkawb'il ex taq'un tnejelb'aj tja aq'untl ti'j kyaq'un xjal twitz qtanmi.

At tkawb'il ex taq'un nejelb'aj tu'n kyb'ant ch'ixpub'il ti'j ttxolil tu'n tkamb'et jun aq'untl ex tu'n chq'al kyka'yit kyaqil aq'untl tojo ttxolil lu'. B'e'xku kchi okiljo ch'ixpub'il lu' o'kx aj kytzaj tziyin tu'n twi'xin qtanmi⁴⁴.

38 TOTX'IL. Q'ol ex q'ol juntl maj aq'untl.

At toklen nejelb'aj tu'n tch'ixpin twiqil jun aq'untl, me nej k'wel tb'i'n tyoljo ajkawil nq'on aq'untl.

26 1

6

Qka’yinx 2 totx’il, 4 ex 7 txol tejo tkawb’il wi’xin 1222-88.

45.

Qka’yinx 7 totx’il kawb’il ti’j Chojb’il ti’j Nuk’b’il taq’un tnam.

46.

Qka’yinx 28 totx’il Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex 19, 6) txol, tejo kawb’il lu’.

47.

Na'mxtaq tku'x jun ak'aj aq'untl toj Ttxolil Sk'ob'in Aq'untl mo tu'n tku'x jujun ch'ixpub'il nim kyoklen ti'j taq'un ex tkawb'il jun aq'untl, nej ajo ajkawil q'ol aq'untl kxel ttz'ib'in te Tnejelb'aj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi ti'chaq ktaq'iljo aq'untl kxe'l tnejil mo qa tkab'in maj, qa ntzajku tziyin⁴⁵.

39 TOTX'IL. Ti'chaq mya' tu'n tb'ant.

Tu'n tok mo tu'n txi q'umet tu'n tok jun taq'unal tnam qa mixti' techil 1.

tkol ex alkye tten aj txi qe ex aj tjapon b'aj, mo ajqa mixti' tb'i xjal tku'x kyxoljo lipchiqetz ti'j jun aq'untl.

Tu'n tkub' najset jun techil tkol mo jun aq'untl noqx tu'n tpaj tu'n tex 2.

lajet jun taq'unal, kolin tten tu'njo kawb'il lu'⁴⁶.

Tu'n tjax laq'et jun aq'untl toj jun nim techil kol, noqx tu'n tpaj 3.

tu'n tiky'x jun aq'untl toj juntl techil kol, ex mixti' ma tziky' ja'x tu'n tiky'a.

Tu'n tkutz laq'e jun aq'untl toj juntl techil kol mya' toj ttxolil tza'n 4.

ntq'uma'n 38 totx'il.

Kyaqil maj, toj kyaqil b'inchb'in mo ewb'in tu'n mi' tz'oka toklenjo 5.

kawb'il lu' ex ttxolil.

40 TOTX'IL. Oklenj tu'n tkub' ka'yitl juntl maj.

Aqej taq'unal tnam in ok mya' b'a'n toj kyaq'un tu'n tpaj jun chaq'b'il jun aq'untl tnejil mo tkab'in maj, at oklenj kye tu'n txi kyqanin te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi tu'n tkub' ka'yit, tza'n ttxolil b'inchin.

Ajo tyol nejelb'aj ja'ku txi ka'yit ti'j twitz K'lojb'il ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi⁴⁷.

Aqej chaq'b'il, tnejil maj mo tkab'in majxi, mya' tu'n tel kyi'n kyoklen taq'unal tnam q'o'ntz toj ttxolil Aq'untl toj Sk'ob'in.

41 TOTX'IL. Q'ol tqanil.

Aj kyok chq'et, tnejil mo tkab'in majin toj noq alkye aq'untl mo toj jun ak'aj aq'untl toj Ttxolil Aq'untl Mya' toj Sk'ob'in ex toj Sk'ob'in, b'inchinqe

27 ¹⁷ Qka’yinx 5º. totx’il Tkawb’il Wi’xin 1222-88; 25, 3) tajlal tejo kawb’il lu’, 48.

ex 15 -19 5 te ttxolil kawb’il lu’.

In tka’yit 35 totx’il, 2) txol tejo kawb’il lu’.

49.

In tka’yit 54 totx’il tejo kawb’il lu’.

50.

In tka’yit 16 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’.

51.

tza'nxjo kawb'il lu' ex ttxolil, b'e'xku kxe'l tqanil toj Nejelb'il Ka'yil Twi' Aq'untl ex toj Nejelb'il ti'j Ajlab'il Pwaq te Nuk'tnam tu'n tb'ant tka'yit ex tu'n tq'umet chojb'ilte twi' tk'u'j aq'unal, tza'nx tumel chojb'il.

TJWE’YIN TB’I SK’OB’ILKYE AQ’UNAL

TNEJIL TQIKY’

TU’N QOKX TOJ TTXOLIL SK’OB’IN AQ’UNTL

Tu'n qokx aq'unal toj Ttxolil Sk'o'n tten, ktel:

Tu'n tten tb'an'bil qchwinqil, qnab'il ex qxmilal tu'n tb'ant aq'untl;

1.

Tu'n kychmet kyaqil nqanajtz tejo aq'untl nxi qqanin, tza'n tu'jil

2. ⁴⁹.

Tu'n tyek'in qa b'a'n qo aq'unan kywitz xjelb'il, xpich'b'il mo yek'b'il, 3.

tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu' ex ttxolil.

Tu'n qjaw sk'o'n ex tu'n ttzaj q'o'n qoklen tu'n ajkawil nq'on aq'untl 4.

kyxol quk'il ma tz'oktz kyu'j ti'j aq'untl tu'n Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi.

Tu'n tpon b'aj toj tb'anil ajo amb'il ntzaj q'o'n tu'n tok xjel qi'j

5. ⁵⁰.

Tu'n kychmet txqantl ti'chaq ntzaj qanin tu'njo kawb'il lu'.

6.

TKAB’IN TQIKY’

QE’ XJELB’IL

A Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un xjal twitz Qtanmi knuk'ul, ktxokil, kq'umal ja' chi okil xjelb'il tu'n qok ex tu'n qjaw laq'e toj qaq'un, tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu' ex qe' ttxolil.

28 1

8

In tka’yit 30 totx’iljo kawb’il lu’.

52.

In kyka’yit 18 ex 19 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’.

53.

In kyka’yit 22, 23 ex 24 totx’il ttxolil kawb’il lu’.

54.

Ja'ku b'ant tu'n Tja Aq'untl, qa ikyjo chitzan nejelb'aj, tu'n tjyet mojb'il ttxolil aq'untl tu'n ajkawil at aq'untl tuk'il mo tmojb'il juntl k'loj xjal tu'n kyb'ant ex tu'n kyok xjelb'il, qa ja'ku b'ant⁵².

Aqej xjelb'il kchi okil kyi'j kyaqil kyaj tu'n kyaq'unan, ex atzan kyajb'enjo tu'n tka'yit ti'chaq b'a'n tu'n junjun xjal tu'ntzan tb'ant aq'untl tu'n. Ja'ku chi ok xjelb'il yolin mo tz'ib'in kyten, yek'in tuk'il qxmilal mo kyoxilx junx smo'n kyten.

44 TOTX'IL. Xjelb'il ti'j kyu'j xjal.

Tejo tqiky' lu', kyi'jb'inxi xjelb'il ma chi q'umet toj kab'k'al ox totx'il, at xjelb'il kokil ti'j kyu'j xjal, k'wel q'umet tumel tojx ttxolil.

45 TOTX'IL. Qanb'ilte qokix ex txokb'il.

At tzaqpib'il tu'n kyok kyaqil xjal kywitz xjelb'il qa ja'ku chi oksin ti'jo aq'untl nq'umj. Me ja'ku tzaj tq'uma'n Tnejelb'aj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi qa mlay tz'ok jun xjal tu'n tpaj jun tixti' k'wel tz'ib'it ex kjawitz najset tb'i xjal toj tu'jil kyb'i xjal kyaj tu'n kyaq'unan, mo tu'n mi' tz'ex tq'o'na tu'jel txjelb'il jun xjal, qa mlay tz'oksin chitzan nejelb'aj, tza'nx ntq'um'an kawb'il lu' ex qe' ttxolil⁵³.

Ajo txokb'il kelix jwe'laj q'ij na'mxtaq tok xjelb'il q'uma'ntz tu'n Tja Aq'untl, kelix tqanil toj tb'anil tb'eyil tu'ntzan tpon tqanil. Ex ja'ku tz'ex toj Tu'jil Tqanil Qtanmi ex qa toj juntl chitpil tqanil npon twitz kyaqil qtanmi.

At tex tqanil, k'welix tz'ib'it ti'chaq aq'untl tu'n tb'ant, ti'chaq b'a'ntla tu'n tten ex ti'chaq il ti'j tu'n tten, ttxolil qanb'ilte xjel, tajlal xjaw, ja' tumel ex alkye kmuj tu'n tok xjelb'il.

46 TOTX'IL. Aqej qanil aq'untl ja'ku chi ok.

Tu'n tq'umet qa ja'ku tz'ok aq'unal, il ti'j tu'n tjatz 75 chojb'ilte txjel, kyxol kyaqil xjelb'il kchi okil, ti'j 1 tu'n tpon ti'j 100.

Kyxolqex xjal kchi kamb'il kyaqilqe xjel, kxel ka'yit ch'intl chojb'ilte kyxjel ex k'wel tz'ib'it ti'j tu'jel kyxjel, aqej xjal o chi aq'unanxi tuk'il Nuk'tnam ex qa ila' xjal tu'n kyka'yit tu'n, tza'nx ntq'uma'n ttxolil kawb'il.⁵⁴

29 ¹⁹ In tka’yit 19 totx’il Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

55.

In tka’yit 19 totx’il, 6) txol tejo kawb’il lu’.

56.

In tka’yit 31 totx’il Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; 11 toj tkab’in txol tejo Kawb’il 57.

ti’j Chojb’il Nuk’b’il Taq’un Tnam; ex 25 toj 4) txol tejo kawb’il lu’.

47 TOTX'IL. Tqanil chojb'ilte xjelb'il xjatz.

Aqej chojb'ilkye xjelb'il ex tu'jil tu'n kytz'ib'it kyaqil chojb'ilte xjelb'il xjatz, kxel kab'e xjaw tu'n tb'ant tb'ajlenxi kyaqil aq'untl te xjelb'il.

Teyele junjun xjal xpon toj xjelb'il kxel q'umet jte' xjatz tu'n ex alkye tajlal ja' xkyije kyxol tuk'il.

Kyaqil xjal ma tz'ok toj xjelb'il at toklen tu'n txi tka'yit ti'j txjelb'il sok ex ti'j chojb'ilte saj q'o'n, tza'nx ntq'uma'n ttxolil kawb'il. At jun junk'al laj q'ij ti'jb'inxe aj tetz q'o'n tqanil, tu'n txi tqanil te Nejelb'aj toj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi tu'n txi jikysit⁵⁵ jun mya' b'a'n setz toj chojb'ilte txjelb'il ex kxjel jikyxet, qa ikytaqku'.

Aqej xjal mixti' nkub' tyol nejelb'aj toj kywitz tu'ntlaj mya' b'a'n soka chojb'ilte xjelb'il tu'n nejelb'aj toj kyxim, at oxe q'ij amb'il kye aj tetz tqanil tu'n nejelb'aj tu'n tkub' kyq'o'n twitz K'lojb'il ti'j Kyaq'un xjal Twitz Qtanmi, tu'ntzan txi ka'yit qa ikyjo.⁵⁶

Ajo twi' tyol K'lojb'il atzan kyjel b'antjo.

48 TOTX'IL. Tu'n tten tqanil kyaq'un xjal.

Ajo Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi k'wel tnuk'u'n ex kxel tk'u'n tqanil alkye amb'il xi qe aq'untl, aj tjaw laq'e xjal ex txqantl in okin toj nuk'bilte kyaq'un xjal, tza'nx ntq'uma'n ttxolil kawb'il.⁵⁷

Ajo kyb'i xjal kkamb'etil xjelb'il kyu'n, k'wel tz'ib'it toj jun tu'jil jtoje i ok ex tumel tu'n kyjaw laq'e tu'njo chojb'ilte kyxjelb'il.

Ajo amb'il kteljo tu'jil tqanil lu', a nejelb'aj te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi k'wel q'umante, me mya' tu'n tku'tz tjaq qaq xjaw ex mya' tu'n tiky'x ti'jb'inxi kab' ab'q'i.

K'wel tb'inchin ex k'wel tk'u'n nejelb'aj tqanil kyb'I xjal ma chi meltz'aj aq'unal, aqej xjal ma chi el q'i'n ti'j kyaq'un mya' toj kyil, tza'nx

30 1

0

In tka’yit 78 totx’iljo kawb’il lu’.

58.

In tka’yit 58 totx’il, tkab’in txol tejo kawb’il lu’; ex 22 tejo ttxolil kawb’il 59.

lu’.

ntq'uma'n kawb'il lu' ex qe' ttxolil. Aj amb'il tu'n kyten tu'jil kyokitz tkab'in maj aq'unal k'welix toj ttxolil kawb'il ex mlay tziky'x tib'aj ox ab'q'i.⁵⁸

TOXIN TQIKY’

TU’JIL AQ’UNTL.

49 TOTX'IL. Aq'un chi kyij ten ex kyb'i ja'ku ok te txel.

Tu'n tok jun aq'unal toj jun aq'untl nkyij ten toj Sk'ob'in Aq'untl, ajo ajkawil nq'on aq'untl kxel tqanin te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi kyb'i qe' xjal ja'ku chi ok toj aq'untl lu', tza'nx ntq'uma'n kawb'il lu'.⁵⁹

50 TOTX'IL. Sk'ob'ilkye aq'unal.

Ajo ajkawil nq'on aq'untl kjawil tsk'o'n alkye xjal kokix aq'unal kyxoljo ma tzaj sma'n kyb'i tu'n Nejelb'aj toj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi, toj amb'il ntq'uma'n ttxolil kawb'il.

Aj tk'amet tu'jil kyb'i xjal ja'ku chi ok aq'unal, wajxaq q'ij at te ajkawil q'ol aq'untl tu'n tjaw tsk'o'n alkye xjal kaq'unal ex kxel tq'o'n tqanil te Nejelb'aj toj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi alkye ma jaw sk'o'n.

51 TOTX'IL. Qa mixti' mo mya' ila' kyb'aj xjal ja'ku chi ok.

Aj tkyij ten jun aq'untl tk'atz jun ajkawil q'ol aq'untl ex mixti' mo mya' ila xjal ja'ku chi ok aq'unal q'uma'ntz tu'n Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi, ajo ajkawil q'ol aq'untl ja'ku tzaj tjyo'n jun xjal tu'n taq'unan toj ch'in tqan me il ti'j tu'n ttzaj ttziyin Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal, ilx ti'j tu'n tyek'it qa ja'ku b'ant aq'untl tu'n xjal. Ajo aq'untl lu' mlay tziky'x ti'jb'inxi qaq xjaw ex mlay txi juntl qaq xjaw, tojo amb'il lu' ajo Tja Aq' untl k'welix ttz'ib'in tqaniljo aq'untl lu'.

52 TOTX'IL. Tu'jil aq'untl noq te ch'in amb'il ex qa ilx ti'j.

Qa ikyjo tza'n ntq'uma'n totx'il ma kyij jawni moqa ilx ti'j tu'n tok jun xjal aq'unal, ex mlayx txu'kux chi jyet xjal tza'nx ntq'uma'n kawb'il, ajo

31 ^1! In tka’yit 155 totx’il Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex 432 de Kawb’il 60.

Tz’eywitzb’aj.

In kyka’yit 16 ex 24 totx’il, tnejil txol, teju Kawb’il Chojb’il Nuk’b’ente 61.

Taq’un Tnam

ajkawil q'ol aq'untl ja'ku txi tq'o'n tu'jil taq'un noqx alkye jun xjal nchmet ti'chaq nqanajtz tu'n tb'ant aq'untl tu'n. Aqej chaq'b'il ikyjo b'e'x kxe'l tqanil toj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un xjal twitz Qtanmi ex noq te qaq xjawqe, kxel ajlet amb'il aj tok toklen ti'j aq'untl ex mlay txi nuqpet mo tu'n txi qaq xjawtl.

53 TOTX'IL. Najsab'il tu'jil aq'untl ex chq'ob'il.

B'e'x k'wel najset kyaqil tu'jil aq'untl nb'ant mya' toj tumeljo kawb'il lu' ex qe ttxolil, me qa otaq tz'aq'unan xjal ex kyaqil taq'un tb'anil xb'ant, at toklen taq'un. Ajo xjal ma tz'aq'unan ja'ku txi q'umal tqanil kye ajkawil tu'ntzan txi ka'yit alkye at tpaj ti'j tu'jil taq'un, ex mixti' til qa at mya' b'a'n sel jyet toj tu'jil taq'un.⁶⁰

Mix a'l jun ajkawil ja'ku tz'et ttziyin mo tz'et tq'o'n chojb'il twi' tk'u'j jun xjal ma tz'ok toj Sk'ob'in Aq'untl, qa ajo tu'jil taq'un mixti' o tz'etz tz'ib'in tu'n Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi.

Kyaqil pwaq kelix te chojb'ilte taq'un jun xjal mya' toj ttxolil tza'n ntq'uma'n kawb'il lu' ex qe ttxolil, kelil peyit ti'jo xjal sex tziyinte, aj xkub' tz'ib'inte tu'jil pwaq, tu'jil kyb'I mo chaq'b'il chojb'il, il ti'j kokitz tchjo'n. Ajo pwaq lu', b'e'x kokix toj K'ub'il Tpwaq Qtanmi.⁶¹

TKYAJIN TQIKY’

AMB’IL TU’N TYEK’IT QA KB’ANTEL AQ’UNTL.

54 TOTX'IL. Amb'il tu'n tka'yit qa kb'antel aq'untl.

Kyaqil xjal nkamb'et jun taq'un toj Sk'ob'in Aq'untl, k'welix tz'ib'it tb'i toj tu'jil ex ktemb'il jun amb'il tu'n tkub' tyek'in qa kb'antel aq'untl tu'n.

Ajo amb'il lu', kxel qe at txi toklen te aq'unal, kxel qe tu'n tka'yit, mlay tziky' ti'jb'inxi qaq xjaw qa ak'aj aq'unal, atzan qa tu'n tjax laq'e toj taq'un, oxe xjaw.

Qa ma tz'el q'i'n xjal ti'j taq'un toj amb'il ka'yb'il taq'un, tu'n jun tixti' mya' il, at toklen xjal tu'n tmeltz'aj toj taq'un.

32 1

"

In tka’yit 13 totx’il, 2º. Tajlal ex 22 toj 1º ex 2º tajlal te Kawb’il Chojb’il 62.

Nuk’b’inte Taq’un Tnam extzan 49 ex 50 tejo ttxolil kawb’il lu’.

In tka’yit 50 totx’iljo ttxolil kawb’il lu’.

63.

In tka’yit 49 totx’iljo ttxoli kawb’il lu’

64.

Qa at jun xjal in aq'unan noq toj ch'in tqan, ja'ku tz'okjo lu' te tajlal amb'il nqanajtz te ka'yb'il aq'untl.

At tb'ajo amb'il ka'yb'il aq'untl toj tb'anil, ajo taq'unal tnam lu' b'e'x kokil te aq'unal iky tza'n txqantl.⁶²

55 TOTX'IL. Tipumal ajkawil nq'on aq'untl ex tnejelb'aj tja aq'untl ti'k kyaq'un xjal twitz qtanmi.

Toj amb'il ja' nka'yit taq'un jun xjal ex tza'nx ntq'uma'n kawb'il, ja'ku tz'el ti'n ajkawil nq'on aq'untl jun xjal qa mixti' nb'ant aq'untl tu'n, qa ikyjo ntq'uma'n jni' tqanil taq'un ntzaj tq'o'n ka'yil taq'un; ex qa mya' b'a'n jni' nb'ant tu'n toj taq'un, ex at ox q'ij tu'n txi tqanil ti'chaq nb'aj te Nejelb'aj toj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi.⁶³

Noq oxe aq'unal ja'ku chi el ti'j kyaq'un toj amb'il ka'yb'il aq'untl, me nejxix ktzajil ttziyin Nejelb'aj.

Ajo Nejelb'aj toj Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi, ja'ku tzaj tq'o'n jun chq'ob'il tu'n tel jun xjal ti'j taq'un qa ajo tu'j mya' b'a'n xb'ante mo at jun mya' b'a'n toj, me at toklen xjal tu'n tkub' b'iyit tza'n toke jni' mya' b'a'n nxi ka'yit, at oxe q'ij tu'n txi jyet jun amb'il ja' k'wel b'iyit tyol.

56 TOTX'IL. Xjelb'il amb'il ka'yb'il aq'untl.

Ajo ajkawil nq'on aq'untl kxel tq'uma'n te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un xjal Twitz Qtanmi toj tajlal xjaw ex tza'nx tumel ntq'uma'n kawb'il tza'n xb'ante aq'untl, twitz tchwinqil ex txqantl xb'ant tu'n aq'unal tej toj toj ka'yb'il.

Ex laj q'ijtaq tu'n tpon b'aj amb'il ka'yb'il taq'un jun xjal, ajo ajkawil q'ol aq'untl kxel tq'uma'n te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi, tza'n tumel ntq'uma'n kawb'il, tza'n tiky' aq'untl tu'n xjal, ti'chaq nb'ant tu'n ex kxel tz'ib'it qa b'a'n txi tlajo'n aq'untl mo mi'. Kxel jun tilb'il tqanil tejo xjal at toj ka'yb'il.⁶⁴

33 ^1# In kyka’yit 9º ex 11º. totx’iljo Kawb’il Chojb’il Nuk’b’ente Taq’un Tnam;

65.

61, toj 10) ex 12) txol tejo kawb’il lu’ ex, 37 ex 38 te ttxoliljo kawb’il lu’.

In tka’yit 53 totx’iljo kawb’il lu’.

66.

In kyka’yit 13 totx’il, 2) txol te Kawb’il Chojb’il Nuk’b’ente Taq’un Tnam;

67.

3 totx’il 12) txol tejo tkawb’il wi’xin 1222-88 ex 39 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’.

TJWE’YIN TQIKY’

TU’N TJAX LAQ’E TOJ AQ’UNTL.

57 TOTX'IL. Jax laq'e.

In ok tb'I te Jax laq'e mo tu'n tjaw aj tza'n jun taq'unal tnam in iky'x toj juntl aq'untl nim toklen, tuk'il ttziyb'il Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi.⁶⁵

Tu'n tjax laq'e jun xjal toj taq'un, ja'ku tzaj q'uma'n tu'n ajkawil q'ol a'quntl tu'ntlaj o tzaj qanin tu'n ka'yil taq'un aj aq'unal, ex qa otaq txi tqanil te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twiz Qtanmi ex qa nyek'it kyaqil nqanajtz ti'jo juntl aq'untl ja' njax laq'eya.

Tu'n tjaw jun xjal toj juntl aq'untl, kxel tqanin, ex ktzajil tziyin ex kokil xjelb'il ti'j tu'n Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi ex kchi okil tjaq' kawb'il ti'j ka'yb'il aq'untl tz'ib'inkux toj 54 totx'iljo kawb'il lu'.

Mixti' toklen tu'n tjaw laq'e xjal qa mixti' ma tziky' toj ti'chaq ntq'uma'n ajo kawb'il lu' ex qe ttxolil.⁶⁶

58 TOTX'IL. Jawx laq'e toj ch'in amb'il.

Ja'ku jax laq'e jun xjal toj ch'im amb'il qa ajo tajawil aq'untl mixti' ex nb'ant aq'untl tu'n juntl xjal njaw laq'e. Qa ikyjo, o'kx chojb'ilte xjaljo kelix ajo twi' tk'u'jo xal mixti'.⁶⁷

Tu'n tjax laq'e jun xjal ikyjo, o'kx ktziyajtziljo qa mixti' tajawil aq'untl tib'ajxi oxk'al laj q'ij ex qa il ti'j aq'untl.

34 1

$

In tka’yit 13 totx’il 1) txol te Kawb’il Chojb’il Nuk’b’ente Taq’un Tnam; ex 68.

40, 41 ex 42 te ttxoliljo kawb’il lu’.

In kyka’yit 57 ex 61 totx’il, 5) ex 10) tajlal; 73 tejo kawb’il lu’; ex 43 te 69.

Ttxoliljo kawb’il lu’.

Qka’yinx 19 totx’il, 6) tajlal; ex 80 tejo kawb’il lu’.

70.

In kyka’yit 51 – 74 totx’iljo kawb’il lu’.

71.

TQAQIN TQIKY’

CH’EXB’IL AQ’UNTL EX XI’YIL TOJ JUNTL AQ’UNTL.

O'kx ja'ku tziyajtz tu'n kytx'exb'in kyaq'un aqej aq'unal junx tkolil kyaq'un, tuk'il ttzoyb'il ajkawil q'ol aq'untl ex tuk'il kytz'iyb'il kykab'il xjal ex at laj q'ij tu'n txi tqanil te Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Aq'untl. Qa mya' junx tkolil kyaq'in, mlay b'an tu'n kych'exb'in kyaq'un, o'kx ja'ku b'ant qa ma tz'etz tziyin tu'n Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtnami.

60 TOTX'IL. Xi'yil toj juntl aq'untl.

Qa ma tzaj tqanin aj aq'una tu'n txi toj juntl plaj mo qa in ok ka'yin qa mi' nb'ant aq'untl tu'n xjal, ajo ajkawil q'ol aq'untl ja'ku q'uman qa tu'n txi aqunal toj juntl aq'untl, tuk'il ttziyb¡il Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi, juntl aq'untl a ja'ku b'ant tu'n tza'nx nkyq'uma'n tqanil taq'un xjal ntzaj q'o'n tu'n ka'yil taq'un.⁶⁹ Qa ma txi jun xjal toj juntl aq'untl, mlay kutz q'i'n chojb'ilte twi' tk'u'j.

Qa ma txi jun aq'unal toj juntl aq'untl tu'ntlaj mi'taq nb'ant taq'un chitzan ka'yil taq'un, at ox q'ij te aq'unal tu'n tqanin tiqu'nil twitz Tja Aq'untl, ti'jb'inxe amb'il aj ttzaj q'uma'n te.⁷⁰

TQAQIN TB’I JUNX TQIKY’

OKLENJ, AQ’UNTL EX MYA’ TU’N TB’ANT

Aqej taq'unal tnam ma chi okx toj Sk'ob'in Aq'untl, aqetzan kyoklen ate'kux toj Ttxuyil Tkawb'il Qtanmi, tojo kawb'il lu' ex qe' lu':

35 ^1% In tka’yit 3º. totx’il, 6) tajlal.

72.

In kyka’yit 51 ex 52 totx’iljo ttxolil kawb’il lu’.

73.

In tka’yi tkawb’il wi’xin 841-89 tajlal.

74.

In kyka’yit 60 -62 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’.

75.

In kyka’yit 73 totx’iljo kawb’il lu’; ex 44 tejo ttxolil.

76.

In kyka’yit 65-72 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’; ex, 1633 tajlal Tkawb’il K’loj 77.

B’inkawb’il te Qtanmi.

In tka’yit 82 totx’iljo kawb’il lu’.

78.

Qka’yinxqex 79 – 81 totx’iljo kawb’il lu’.

79.

O ch’ixpet tu’n 110 totx’il Tkawb’il Ttxuyil Qtanmi, ex ntq’uma’n qa laj 80.

chojb’il xjaw kelil q’o’n te jun taq’unal tnam in el q’i’n.

Tu'n mi' chi el q'i'n ti'j kyaq'un, o'kx qa at twitz kyil xku'x ex ma 1.

ka'yit tza'nx tku'x tojo kawb'il lu'.⁷²

Tu'n tex junk'al tq'ij aq'untl tojlab'il xjal ti'j jun ab'q'i njawul kanin, 2.

aq'untl mixti' nkyij tzaqpaj twitz ab'q'i.⁷³

Mi' nchi chmet kye' tq'ij ojlab'il; kchi elix toj junjun ab'q'i ex mlay chi chjet, o'kx qa mixti' saj q'o'n amb'il te xjal ex ja'lo mixti' in aq'unantl.

At junk'al laj q'ij kye aj aq'unal ja'ku tz'ok yab'il kyi'j tu'n tpaj 3.

aq'untl, aqej tz'ib'inqekux toj ttxolil kawb'il.⁷⁴

Tu'n tex amb'il kye aq'unal chjo'nqe mo mi', tu'n tpaj yab'il, 4.

iky'chujil, xnaq'tzb'il ex junjun, tza'n ntq'uma'n ttxolil kawb'il.⁷⁵ Tu'n tb'inte jni'chaq chojb'il ka'yb'ilte taq'un njatz, chq'al.

5. ⁷⁶

Tu'n tk'amon toj tniky'ajil tkab'lajin xjaw jun oyaj pwaq tu'n 6.

nimq'ij k'ul kanin, aj pwaq lu' kq'umetil tza'n ntq'uma'n kawb'il ex ttxolil.⁷⁷

Tu'n tej chjet aq'unal qa ma kub' najsin aq'untl

7. ⁷⁸ moqa noq sex

q'i'nxi mo cheb'a in el q'i'n⁷⁹, jun chojb'il xjaw kelix te aq'unal ti'j junjun ab'q'i ma tz'aq'unan, qatzan na'm tjapon jun ab'q'i taq'unan, kxel ka'yi jni' kelix jte'x q'ij ma tz'aq'unan. Ajo chojb'il kxe'l atza kxel ka'yite ti'j twi' tk'u'j xjal setz tojo qaq xjaw aq'untl xjawul kanin tej xkub' najsin aq'untl. Ajo oklenj lu' mya' tu'n tiky'x tib'aj jwe' chojb'ilte xjaw aq'untl.⁸⁰

36 1

&

In tka’yit 114 ex 117 totx’il Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex Kawb’il kyi’j Xjal o 81.

chi b’aj Aq’unan tuk’il Nuk’tnam ex ttxolil.

In kyka’yit 9º ex 11º. totx’il te Kawb’il Chojb’il Nuk’b’ente Taq’un Tnam; 57 82.

ex 73 tejo kawb’il lu’; ex 37, ex 39 tejo ttxolil kawb’il lu’.

In kyka’yit 1º ex 4º totx’il kawb’il Chojb’il Nuk’b’ente Taq’un Tnam; ex 70- 83.

71 tejo kawb’il lu’.

Tza’nx ntq’uma’n 152 totx’il Tkawb’il Aq’untl, ch’ixpin tu’n 12 totx’il kawb’¡l 84.

61-92 te K’loj B’inchkawb’il te Qtanmi, ajo amb’il chujb’il titz’linxi ne’ÿ, 54 q’ij. In tka’yit Kawb’il 965 te IGSSS., ex 64 totx’iljo ttxolil kawb’il lu’.

In tka’yit 20 totx’il, tnejil txol; ex 33 ex 90 tejo kawb’il lu’.

85.

Ajo chojb'ilte xjal kelix xjawin tten ex mi' tu'n pa¡yit txol, kxel qe aj kub' najsin aq'untl ex kpol b'aj aj tex b'aj tpwaq xjal. Ojtzqi'n qa, ikyjo ntq'uma'n 46 totx'iljo kawb'il lu', ma meltz'aja xjal aq'unal tuk'il twi'taq tk'u'j mo ma nimix ch'intl, b'e'x kxel take ajo chojb'ilte xjal tu'n sex q'i'n, aj txi tu'jil taq'un xjal. Qa mya'le twi' tk'u'j xjaljo tza'n attaq, kxe'l chjet tpwaq xjal jte'x xjaw tu'n ttzqet ajo chojb'il lu'.

Ajo chojb'il lu', mi txi kye taq'unal tnam ma japon b'aj twitz kyaq'un, me kelix chojb'ilkye qa na'mxtaq tb'ant kyu'j tu'n kyojlan. Tu'njo lu', aqej aq'unal b'inchil kye' u'j lu', kokil kyq'o'n tilil aq'untl tu'n tb'an u'j tjaq' kyaj xjaw;

Tu'n tten jun ttxolil ajlab'il aj tpon b'aj twitz aq'untl, tu'n tex ch'in 8.

tpwaq ex k'ub'inte tpwaq el peyin tej saq'unan, tza'nx ntq'uma'n kawb'il.⁸¹

Tu'n tk'amon ch'in pwaq te tjaxjal aj qa ma chmet tpwaq tnam, tza'n 9.

ntq'uma'n kawb'il.

Tu'n tjax laq'e toj taq'un ex tu'n tjax twi' tk'u'j, aj tka'yit qa tb'anil 10.

tz'aq'unan ex ti'chaq nb'ant tu'n, tza'nx ntq'uma'n tumel kawb'il lu'.⁸² Tu'n tten twi' tk'u'j tu'n tanq'in toj tb'anil, tza'n taq'un nb'ant ex 11.

ti'chaq nb'ant tu'n; ex,⁸³

Tu'n tex amb'il te tu'n tajlan junk'al laj q'ij na'mxtaq tkub' chujin ex 12.

kab'k'al aj tkub' chujin, chjo'n twi' tk'u'j.⁸⁴

62 TOTX'IL. Aqej taq'unal tnam toj aq'untl mya' toj sk'ob'in.

At kyoklen tojo totx'il ma kyij, o'kx mi' ti'j 7 ex 10 tajlal, exjo ti'j tu'jil taq'un ex aj tel ti'j toklen mo taq'un.⁸⁵

37 ^1/ Ch’ixpin tu’n 116 totx’¡l, tkab’in txol tejo Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi. In 86.

tka’yit 71-86 Tkawb’il K’loj B’inchkawb’il te Qtanmi, tx’ixpun tu’n 35-96 kawb’il tu’n K’loj B’inchkawb’il te Qtanmi tku’x tojo latz’ kawb’il lu’.

In kyka’yit 75 ex 76 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’.

87.

In tka’yit 168 totx’il, tkab’in txol tejo Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

88.

In tka’yit 34 totx’il tejo ttxolil kawb’il lu’.

89.

In tka’yit 10 totx’il kawb’il lu’.

90.

In tka’yit ajo 419 totx’il Tkawb’il Aq’untl nyolin ti’j qa mi’ nb’ant aq’untl;

91.

ex 420 ti’j tza’j qa mi’ nkub’ kyb’i’n ajkawil ex taq’unal tnam. Ex in tka’yit 156 totx’il Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

In kyka’yit 418, 423 ex 425 totx’il Tkawb’il Aq’untl.

92.

In tka’yit 76 totx’il, 5) tajlaljo kawb’il lu’.

93.

63 TOTX'IL. Oklenj ti'j chmo'b'il.

Aqej taq'unal tnam at kyoklen tu'n tok kychmo'n kyib' tu'n tka'yit kyxnaq'tzb'il, mojb'il kyib', onb'il, kyxilen kyxolx ex tch'iyb'il kyanq'ib'il.

Aqej chmo'bil nb'ant kyu'n taq'unal tnam mlay chi aq'unan tu'n kypon te twi'xin tnam. Mya' tziyin tu'n tkub' kywa'b'in taq'un tnam aq'unal.⁸⁶ 64 TOTX'IL. KYAQ'UN TAQ'UNAL TNAM.⁸⁷

Ti'jb'inxi' aqe nchi tq'uma'n kawb'il⁸⁸ ex qe ttxolil, kyaq'un taq'unal tnamjo lu':

Tziyil, nimil ex kolil Ttxuyil Tkawb'il Qtanmi;

1. ⁸⁹

B'inchil ex ka'yil tu'n tnimetjo kawb'il lu' ex qe ttxolil.

2. ⁹⁰

K'wel tb'i'n ti'chaq aq'untl ex chaq'b'il ntzaj q'o'n kyu'n q'il twitz 3.

aq'untl, tza'nx ntq'uma'n kawb'il,⁹¹ tu'n tb'ant toj tb'anil kyaqil aq'untl q'o'ntz te taq'un, ex qa ajkawil, mya' tu'n tiky' tib'aj tkawb'il⁹², ex tu'n ttzaq'win ti'j ti'chaq nb'ant kyu'n xjal ate'kx tjaq' tkawb'il, majx ktzyetil ti'j ti'chaq nb'ant kyu'n aq'untal tjaq' tkawb'il.

K'wel tk'u'n ttz'i, ex qa otaq tz'el ti'j taq'un, ti'j ti'chaq mya' b'a'n 4.

tu'n tkub' yolit kywitz txqantl xjal, tza'nx ntq'uma'n kawb'il, ttxolil ex qa tumel kawb'il.⁹³

Tu'n tyek'in tb'anil tchwinqil ex nimb'il twitz tnam, q'il twitz aq'untl, 5.

tuk'il ex qa ate' ate'kx tjaq' tkawb'il, tu'n tok tka'yit tib' ex tu'n tb'ant tza'nx amb'il taj kyaqil aq'untl ex toj junx oklenj kyaqil aq'untl at toj tq'ob'.

38 1

(

In tka’yit 77 totx’iljo ttxolil kawb’il lu’.

94.

In tka’yit 164 totx’il, a) txol te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex 10 toj 3), 4) ex 95.

5) tejo Kawb’il C.M. 39-70 tajlal.

In tka’yit 4º totx’il te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi; ex 3º toj 2) txol tejo kawb’il 96.

lu’.

In tka’yit 116 totx’il, tnejil tnej, te Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi.

97.

Tu'n mi' txi tb'inchin ti'chaq mya' b'a'n twitz kawb'il ex twitz chwinqil 6.

toj taq'un ex qa ti'jxe, mlay txi tb'inchin ti'chaq ja'ku tz'ok tyajin tb'i Nukb'ente Taq'un Tnam.⁹⁴

Tu'n tpon lwey tza'n amb'il te aq'untl.

7.

Tu'n tok tq'o'n tk'u'j ti'j taq'un nb'ant.

8.

Tu'n tmojin ex tu'n taq'unan tu'n tel b'yan aq'untl ja' tumel in 9.

aq'unana ex tu'n tel b'yan Nuk'b'ente Taq'un Tnam.

Tu'n txi tb'inchin kyaqil u'j mo tqanil ntzaj qanin tu'n K'lojb'il ex qa 10.

Tja Aq'untl ti'j Kyaq'un Xjal twitz Tnam, tu'n tel b'yanjo kawb'il lu'.

65 TOTX'IL. Ti'chaq mya' tu'n tb'ant.

Ti'jb'inxi nchi tq'uma'n kawb'il lu', ex junjuntl ja'ku chi aq'pet, aqej taq'unal tnam, mlay txi kyb'inchin lu':⁹⁵

Tu'n tiky'in tu'n tpaj txim, txilen kyxol xjal, tokslab'il, tyajil ex tqab' 1.

juntl xjal, a ja'ku maqon mo mojin ti'j jun taq'unal tnam, mo kyi'j aqej kyaj tu'n kyok toj Ttxolil Kyaq'un Xjal.⁹⁶

Mix a'l jun ajkawil mo taq'unal tnam ja'ku tz'ok tq'o'n ipb'il mo tu'n 2.

tkub' ttziyin tu'n tok chq'et aqej ate'kx tjaq tkawb'il tu'n taq'unan tu'n tpon jun xjal toj kawb'il, toj mo ti'jb'inxe taq'un tuk'il tnam, ex mya' tu'n tmojin mo tu'n tmaqon ti'j jun k'lojb'il taj tu'n tjapon toj kawb'il.⁹⁷

66 TOTX'IL. Junjuntl mlay chex b'inchet at kyxilen.

Mlayxix txi kyb'inchin taq'unal tnam aqej lu':

Tu'n tqanin mo tu'n tk'amon oyaj pwaq mo oyaj kyu'n ate'kx tjaq' 1.

tkawb'il mo kyu'n noq xjalxiqe, ex qanil, q'ol mo k'amol oyaj pwaq kye q'il twitz aq'untl mo kye noq xjalxiqe, tu'n tb'ant, tu'n mi' txi

39 ¹⁾ In tka’yit 439 – 444 totx’il te Tkawb’il Aq’untl.

98.

In tka’yit 112 totx’il Ttxuyil Tkawb’il Qtanmi ex 22 toj 4) txol tejo 99.

Tkawb’il Chojb’il Nuk’b’ente Aq’untl twitz Tnam.

In kyka’yit 78 ex 79 totx’il ttxoliljo kawb’il lu’.

100.

tb'inchin, mo tu'n tojqelin mo cheb'a tu'n tb'ant jun aq'untl at txilen mo ti'chaq tku'x toj taq'un tu'n tb'ant.⁹⁸

Tu'n txi b'inchet noqx alkye aq'untl ma chi q'umet tojo tajlal ma 2.

kyij tu'n tetz tu'jil aq'untl, tu'n tjax twi' tk'u'j, tu'n tjaw laq'e mo juntl nimsb'il ti'chaq te jun xjal.

Tu'n tqanin mo tu'n txi ti'n, axix mo tu'n juntl xjal, pwaq te mojb'il, 3.

tu'n tku'x tb'i jun xjal ex qa tu'n tel peyit pwaq kyi'j junjuntl taq'unal tnam, o'kx qa ilxix ti'j tza'nx tku'x toj ttxolil kawb'il.

Tu'n taq'unan mo tu'n ttxokin ti'j kymojb'il xjal tu'n tjapon jun k'loj 4.

toj kawb'il toj ttemb'il ex amb'il te aq'untl.

Tu'n txi tka'yin alqi'j nchi mojina xjal tu'n kypon te ajkawil, tu'n 5.

tmojin mo tu'n tmaqon ti'j kysanjel xjal.

Tu'n tmaqon axix mo tu'n juntl xjal ti'j tzaqpib'il ti'j sk'ob'il kawil 6.

ex,

Mix a'l jun xjal ja'ku tz'aq'unan toj kab'e taq'un mo toklen te ajkawil 7.

extzan chjo'n, o'kx qa nchi aq'unan toj jaxnaq'tzb'il ex qe' k'lojb'il mojb'il xjal, noqtzan tu'n kxel ka'yit qa mi' nmuje amb'il.⁹⁹

VII TB’I JUNX TQIKY’

KMUJ TE AQ’UNTL EX OJLAB’IL

Ajo amb'il te aq'untl k'wel tq'uma'n K'lojb'il ti'j Kyaq'un Xjal twitz Qtanmi toj ttxolil kawb'il ex mlay ku'tz tjaq kab'k'al kmuj ex mya' tu'n tiky'x tib'aj kab'k'al kyaj kmuj junjun k'loq'ij. Toj ttxolil kawb'il k'welil tz'ib'it jte' kmuj junjun q'ij, qoniky'in ex qa sma'n tten ex ttxolil tu'n tnuk'et amb'il qa ilx ti'j ntqanin aq'untl.¹⁰⁰