TítuloOutra lectura da historia da educación ambiental e algún apuntamento sobre a crise do presente

Texto completo

(1)MARCO TEÓRICO ISSN: 1887-2417 D.L.: C-3317-2006. Outra lectura da historia da Educación Ambiental e algún apuntamento sobre a crise do presente* Another reading of the history of Environmental Education and some notes on the present crisis Pablo A. Meira Cartea. Universidade de Santiago de Compostela (Galicia-España) Resumo A finalidade deste artigo é “deconstruír” a traxectoria da educación ambiental (EA) para intentar ir alén da visión histórica lineal, descontextualizada, sen suxeitos e sen conflitos, que predomina na literatura deste campo. As versións institucionalizadas adoitan partir da Conferencia de Estocolmo (1972) e rematar coa última celebración consagrada polo sistema das Nacións Unidas, fito que lle corresponde, hoxe por hoxe, ao IV Congreso Internacional sobre Educación Ambiental Tbilisi + 30, celebrado en Ahmedabad (India), no ano 2007. Neste itinerario ocupa un lugar central, equivalente a un mito fundacional, a conferencia celebrada en Tbilisi no ano 1977 e as recomendacións que nela se propuxeron. Con esta aproximación histórico-crítica preténdese achegar algunha luz –ou, cando menos, unha luz distinta– á tarefa de desentrañar e comprender a suposta –ou real– crise que se está a vivir no campo da EA e o papel que xoga nesta conxuntura o mito de Tbilisi. Como recurso metodolóxico adóptase unha aproximación analítica a medio camiño entre a arqueoloxía do discurso foucaultiana e a socioanálise de Bourdieu. Abtract The purpose of this paper is to “deconstruct” the trajectory of Environmental Education (EE) in order to try to go beyond the lineal historical view, decontextualized, without subjects and without conflicts, that predominates in the literature on this field. The institutional versions usually begin with the Stockholm Conference (1972) and finish with the last celebration established by the United Nations system, a milestone that is nowadays held by the 4th International Conference on Environmental Education Tbilisi + 30, held in Ahmedabad (India) in the year 2007. In this itinerary, a central position, equivalent to a founding myth, is held by the conference that took place in Tbilisi in 1977 and the recommendations that came out of it. The goal of this historical and critical approach is to shed some light -or at least a different light- on the task of unraveling and understanding the alleged -or real- crisis that is being felt in the field of EE and the role the myth of Tbilisi plays in this situation. As a methodological resource, the analytical approach taken is halfway between Foucault’s archaeology of the discourse and Bourdieu’s social analysis. Palabras chave Educación ambiental, historia da educación ambiental, Tbilisi. Key-words Environmental education, enviromental education’s history, Tbilisi. * Este artigo baséase nun relatorio presentado no Foro Tbilisi + 31. Visións Iberoamericanas da Educación Ambiental en México, celebrado en Guanajuato (México) do 24 ao 26 de setembro de 2008. ambientalMENTEsustentable ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. xullo-decembro 2009, ano IV, vol. II, núm. 8, páxinas 15-43. 15.

(2) Pablo A. Meira Cartea. É posible contar outra historia da educa-. cesariamente, observacións breves, dado. ción ambiental (EA)? Este interrogante é o. que non son eles ou a súa obra o obxecto. punto de partida deste ensaio. A intención. deste ensaio, mais que poden axudar a. é achegar algunha luz –ou, cando menos,. clarificar o sentido e o fondo teórico e ar-. algunha luz distinta– á tarefa de desen-. queolóxico da revisión do relato da EA que. trañar e comprender a suposta –ou real–. se quere propoñer. Con este ensaio pre-. crise en que se atopa envolvido na actuali-. téndese, ademais, dar o primeiro paso nun. dade o campo da educación ambiental e o. proxecto máis ambicioso e a longo pra-. papel que xogou e xoga nesta conxuntura. zo de relectura da historia da EA, en que. o “mito de Tbilisi” , o noso –do campo da. se trata de eludir e superar algunhas das. EA– particular Rosebud . Recorrer para iso. distorsións que, na miña opinión, padece. a unha metáfora extraída do universo ci-. este campo, e que lle afectan á súa identi-. nematográfico non é academicamente moi. dade e á comprensión e definición da súa. ortodoxo, aínda que si orixinal e, ao meu. función social, a que tivo e a que pode ou. entender, efectivo, xa que pode achegar. debe ter ante a crise ambiental.. . . un punto de vista alternativo para reflexionar sobre a historia deste campo. Tras. Bourdieu e Foucault conforman un bino-. este recurso metafórico proponse unha. mio até certo punto paradoxal e quizais. aproximación sociohistórica á educación. improbable para esta tarefa. Bourdieu, que. ambiental, a medio camiño da arqueoloxía. se autodefinía como “estruturalista cons-. foucaultiana e a socioanálise de Bourdieu.. trutivista” (Bourdieu, 1988: 127) a xogar de forma consciente cun oxímoro, arrastra. Antes de comezar a desenvolver esta par-. unha infundada etiqueta de determinista,. ticular lectura da traxectoria histórica da. sobre todo no campo educativo e entre. EA, pode ser interesante aclarar superfi-. aquelas persoas que non leron máis alá. cialmente o porqué do recurso heurístico. de “A reprodución”, unha das súas obras. a algúns elementos teóricos e metodoló-. máis ortodoxamente estruturalistas. Do. xicos da obra destes autores. Serán, ne-. seu pensamento interésame aquí a súa posición crítica, a socioanálise, e a noción.  A Intergovernmental Conference on Environmental Education celebrada en 1977 en Tbilisi –nese momento capital da Xeorxia soviética– constitúe para moitos autores un fito –e un mito– fundador da EA, cando menos desde o punto de vista da súa institucionalización no marco do sistema da ONU.  Como se explicará máis adiante, este concepto serviu de base para a construción do guión do filme Cidadán Kane, dirixido por Orson Wells e estreado en 1941.. 16. de campo social aplicada á topoloxía da educación ambiental, entendida ela mesma como un improbable campo ou como.  Máis adiante explicaremos por que cualificamos o campo da EA como “improbable”. Doutra parte, o uso da noción de campo como concepto e instrumento analítico para topografar a EA non é orixinal. A el recorreron autores e au-. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(3) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... un campo en proceso de construción-de-. de hoxe ao IV Congreso Internacional so-. construción .. bre Educación Ambiental Tbilisi + 30, cele-. . brado en Ahmedabad (India), en novembro Como tal campo, está sometido a ope-. de 2007.. racións e a tensións simbólicas e sociais dificilmente perceptibles polos que o habi-. De Bourdieu tamén interesa como acouta. tamos e que, quizais, poidan iluminarse á. o papel do “intelectual crítico” ante os re-. luz da socioanálise histórica. A finalidade. tos da sociedade contemporánea. A súa. é, neste sentido, revisar algunhas “pezas”. concepción pode servir para reforzar e. da traxectoria histórica da EA para inten-. reconstituír un rol menos inxenuo e máis. tar ir máis alá (e máis acá) da visión lineal,. efectivo daquelas persoas que fan desde. descontextualizada e plana, sen suxeitos. o seu labor investigador e de formación. e sen apenas conflitos, que se desprende. un esforzo por comprenderen e pularen. do itinerario institucional que se adoita tra-. o papel da educación no seo dos move-. zar desde principios dos anos setenta até. mentos de resposta á crise socioambien-. o presente. Unha evolución que, de xei-. tal. Bourdieu (2001: 38) define o intelectual. to arbitrario, adoita partir da Conferencia. crítico como “alguén que compromete nun. de Estocolmo (1972) e acabar coa última. combate político a súa competencia e a. celebración consagrada polo sistema das. súa autoridade específicas, e os valores. Nacións Unidas, honra que lle correspon-. asociados ao exercicio da súa profesión, como valores de verdade ou desinterese,. toras como Isabel Carvalho (2001), Edgar González Gaudiano (2007), Alicia de Alba (2007) ou Teresa Bravo (2005), por citar algunhas persoas recoñecidas no ámbito latinoamericano.  Recoñecemos que ao usar o concepto “deconstrución” estamos a aludir ao pensamento de Derrida, pouco afín á obra de Bourdieu. En calquera caso, tomámolo como unha licenza conceptual que adquire sentido nun contexto específico: o da constitución dun campo, a EA, en que existen moitas tensións, rupturas e contradicións que se expresan tamén nos xogos da linguaxe e no intento de impoñer simbolicamente distintos discursos sobre a educación e sobre a crise ambiental. Como aclara o propio Derrida (1989: 88), a deconstrución non é propiamente un método senón un suceso analítico: “a deconstrución ten lugar; é un acontecemento que non espera a deliberación, a conciencia ou a organización do suxeito, nin sequera da modernidade”. Sempre é gratificante saber, a título de tomar esta liberdade, que o “deconstrutor” tamén se “deconstrúe”.. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. ou, dito doutra forma, alguén que pisa o terreo da política, mais sen abandonar as súas esixencias e as súas competencias de investigador”. Con este perfil, o sociólogo e tamén, non se esqueza, activista social francés, convida a rexeitar o intelectualismo academicista e a deixar de considerar as revolucións na orde dos conceptos ou dos textos como revolucións na orde das cousas, tal e como está a suceder, por exemplo, coa substitución do discurso da EA polo discurso da EDS. O mesmo que tamén é preciso recoñecer que “as palabras fan as cousas, en gran parte, e que cambiar as palabras, e, máis. 17.

(4) Pablo A. Meira Cartea. xeralmente, as representacións, é xa cam-. contornos teóricos, históricos e culturais. biar as cousas” (Bourdieu, 1988: 62).. deste campo, a través da análise pragmática das complexas e ambiguas relacións. A perspectiva analítica de Foucault, e fun-. entre institucións (centrarémonos, neste. damentalmente o seu enfoque arqueolóxi-. caso, no papel do dúo UNESCO-PNUMA),. co e xenealóxico aplicado á microanálise. discursos (asumiremos como “unidades. do pensamento social, é a segunda peza. de análise” algúns documentos que estas. do crebacabezas da historia da EA que. institucións produciron), ideoloxía e poder. se pretende recompoñer. A súa aproxima-. (asumindo que tras a “lóxica” da historia. ción á realidade e á súa representación por. se atopan implícitos conflitos de natureza. medio dos discursos complementa desde. ideolóxica e loitas de intereses por gañar. un punto de vista postestruturalista a pers-. e lexitimar posicións de poder dentro do. pectiva adoptada por Bourdieu. Se a olla-. campo).. da de Bourdieu permite abordar a construción –ou reconstrución– do campo e a súa. Coa combinación entre a análise sociohis-. dinámica social e histórica interna e ex-. tórica do campo e a microanálise do dis-. terna, a visión arqueoxenealóxica de Fou-. curso da EA esperamos demostrar unha. remite á xénese do discurso ou dos. hipótese implícita: tras a harmonía da “ló-. discursos da EA que foron marcando os. xica histórica” establecida –á cal se refire. cault. Aldo Leopold na cita que encabeza este  Bourdieu cuestionou en non poucas ocasións o maniqueísmo intelectual subxacente na oposición modernidade-posmodernidade e estruturalismo-postestruturalismo, situándose á marxe deste tipo de discursos dicotómicos. Na súa reflexión sobre a historia da razón que incorpora nas Meditacións pascalianas (Bourdieu, 1999: 142) exprésao situando fronte a fronte Habermas e Foucault, para non quedar con ningún dos dous: “Tampouco hai que escoller entre os dous termos da nova alternativa simbolizada hoxe en día polos nomes de Habermas e Foucault, á súa vez heroes epónimos de dous ‘movementos’, chamados ‘moderno’ e ‘posmoderno’: por un lado, a concepción xurídicodiscursiva de Habermas, que, ao afirmar a forza autónoma do dereito, entende basear a democracia na institucionalización legal das formas de comunicación necesarias para a formación da vontade racional; polo outro, a analítica foucaultiana do poder, que, atenta ás microestruturas de dominación e ás estratexias de loita polo poder, conduce a excluír os universais e, en particular, a busca de calquera especie de moralidade universalmente aceptable”.. 18. ensaio– que parece presidir as case catro décadas de “historia” da EA, tras o manifesto e a aparente lóxica do cronolóxico, descóbrese un cúmulo de ambigüidades, bucles temporais, inconsistencias, rupturas, descontinuidades e contradicións ocultas, mesmo interesadamente ocultas.. Apuntamentos para un posible guión. A identificación do substrato teórico e analítico que nos brinda a obra destes autores leva directamente á necesidade de. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(5) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... abordar unha segunda cuestión. Con que. pretexto, a biografía do magnate recons-. estrutura narrativa podemos revisar desde. trúese –ou, realmente, deconstrúese– a. “outros puntos de vista” a traxectoria da. partir das entrevistas que estes xornalistas. educación ambiental para ir alén do lóxico,. lles van facendo a distintas persoas que. o re-coñecido e o instituído?. tiveron algunha relación con el.. Como advertimos nas primeiras liñas, intu-. O xogo narrativo proposto crea unha po-. ímos desde o principio unha posible estra-. derosa reflexión sobre a condición huma-. texia narrativa. Non obedece –ou quizais. na, a futilidade da vida, a loita polo poder,. si, de a situar nun contexto dunha ciencia. a morriña da infancia perdida –e, no caso. posnormal– aos estándares do académico. de Kane, sen gozar– e a amarga soidade. que adoitan asociarse co formalismo car-. á que o personaxe se viu abocado por. tesiano dunha liña argumental que organi-. unha vida dominada pola ambición sen. za lóxica e metodicamente un discurso e. escrúpulos, a corrupción e o desprezo dos. extrae logo unha serie de conclusións re-. outros. Ora ben, que vemos nesta obra. levantes para a compresión dun problema,. mestra para buscar nela un referente para. un campo ou un ámbito de saber, neste. montar a narración do noso relatorio?. caso a educación ambiental. No desenvolvemento da arte cinematográÉ unha opción ou estrutura narrativa trans-. fica, son moitas as innovacións que apa-. vasada do mundo cinematográfico e ins-. recen por primeira vez en Cidadán Kane.. pírase no guión de Cidadán Kane, a xenial. Delas interesan aquí fundamentalmente. obra mestra ideada e dirixida por Orson. dúas: a ruptura narrativa co tempo lineal. Welles con só vinte e seis anos e estrea-. propio dos biopics do Hollywood máis clá-. da en 1941. Como supoño que a maioría. sico e o peculiar rol outorgado ao espec-. sabe, o argumento de Cidadán Kane gan-. tador na construción da narración. Desde. dúxase a partir da última palabra que pro-. o primeiro punto de vista, Cidadán Kane é. nuncia Charles Foster Kane, multimillonario. o primeiro filme que fai uso do flashback: a. interpretado polo propio Welles e alter ego. acción constrúese desde o presente cara. do magnate das comunicacións William. ao pasado, avanzando ou retrocedendo. Randolph Hearst, no seu leito de morte:. no tempo por distintos episodios da vida. “Rosebud” (traducible, con certa liberda-. de Kane segundo as evocacións dos per-. de, por “botón”). Un grupo de xornalistas. sonaxes que van rememorando a súa rela-. inicia unha investigación sobre o significa-. ción con el. Máis que a biografía do perso-. do desta palabra e trata de descubrir que. naxe vemos o que os outros pensan del.. transcendencia ten na vida de Kane para. Desde o segundo punto de vista, só o es-. chegar a ser a última en ser dita. Con este. pectador posúe as claves para “entender”. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 19.

(6) Pablo A. Meira Cartea. a narración: unicamente as ten quen ve o. e a súa personalidade vista polos outros,. filme e escoita nas primeiras secuencias a. que a fidelidade suposta da súa biogra-. última palabra que sae dos beizos de Kane. fía. A ruptura sobre os patróns fílmicos e. no seu leito de morte, “Rosebud” , e quen. narrativos instituídos explica o estupor. ao final da película ve como arde a zorra. que se produciu na estrea comercial da. que leva ese nome.. película, gabada como obra mestra pola. . crítica máis lúcida malia que rexeitada por Os xornalistas fracasan no seu intento de. un público perplexo e confuso ante un re-. atopar o seu sentido e só os espectado-. lato que vulneraba todas as convencións. res, nesa escena final, poden observar. ao uso, atado a unha representación do. como arde entre un cúmulo de refugallos. tempo e a historia (e das historias) lineal. a zorra que evoca a infancia perdida do. e progresiva.. magnate e que leva escrita esta palabra. Por vez primeira na historia da sétima arte, o tempo narrativo fragméntase e descomponse, alterada a orde cronolóxica “natural”. E, por primeira vez, faise dobremente. Tbilisi, o noso peculiar Rosebud. subxectivo ou intersubxectivo: o tempo devén en lembranza e a aproximación biográfica en experiencia narrada. Os autores do guión, Orson Welles e Herman J. Mankiewicz, renuncian expresamente á obxectividade, mais non á “verdade”: a vida de Kane constrúese desde o punto de vista dos coetáneos do millonario, e son “outros”, os espectadores, os que posúen as claves para entender a arquitectura e o sentido último do guión. O tempo, ademais, fragméntase, avanza e retrocede, para servir ás necesidades da historia. Importa máis o punto de vista sobre o personaxe, as súas motivacións. Podemos converter Tbilisi, o significante e o seu significado, no particular Rosebud da educación ambiental? O certo é que todos sabemos, ou cando menos cremos saber, que significa e que implica esta etiqueta, e reunímonos, en certo modo, baixo a súa advocación. Desde un punto de vista metafórico e simbólico, Tbilisi opera como un “mito fundacional” ou un “mito da orixe”: un acontecemento histórico transcendente en que adiviñamos o nacemento institucional e social da educación ambiental. Un fito que proxecta a súa sombra cara ao presente e cara ao futuro, mesmo aínda que xa non empre-.  Realmente, o guión do filme parte dun “erro”: se ninguén escoita esa última palabra, como é posible que se inicie a investigación para descubrir o seu sentido?. 20. guemos, non coñezamos ou non asumamos completamente o discurso que alí se. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(7) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... formulou e o proxecto de campo que alí foi,. por tanto, o Cumio de Johannesburgo de. en certa forma, instituído. De feito, sería un. 2002 se adxectivou como Río + 10 e non. exercicio interesante preguntarlles ás xera-. Estocolmo + 30? A que intereses obede-. cións de educadores e educadoras que se. ce este xogo de mans coa historia?. incorporaron nas últimas dúas décadas á. – Que sentido ten que o contador da EA. EA, que idea teñen de Tbilisi, da súa signi-. siga remitindo a Tbilisi cando o marco. ficación histórica e da súa pegada no pre-. institucional da política ambiental global. sente (aínda que nos poderiamos atopar. xa non se filia a Estocolmo senón a Río. coa sorpresa de que non teñen ningunha).. de Xaneiro? – Que “calidades” lle outorgan a Tbilisi. Con todo, o certo é que ante o sentido e. a súa aura mítica? Por que outros en-. o poder instituínte e simbólico desta con-. contros posteriores (ou mesmo ante-. vención, son bastantes os interrogantes. riores, como o Seminario de Belgrado. que se poden formular. Os que aquí se ex-. en 1975), incluso dentro da propia se-. presan non teñen, cando menos para min,. cuencia do sistema da ONU, como as. unha doada resolución. De feito, quero for-. Conferencias de Moscova (1987) ou Te-. mulalos para que poidamos reflexionar e. salónica (1997), non lograron a mesma. compartir algúns sentidos e algunhas res-. pegada simbólica no campo?. postas, aínda que sexan provisionais. Son. – Por que outros documentos, concibidos. consciente de que unha resposta, sequera. desde fóra ou en paralelo ao sistema da. aproximada, a cada un deles esixiría un. ONU, como o Tratado sobre educación. labor sociohistórico e “arqueolóxico” que. ambiental para as sociedades sustenta-. transcende os límites deste relatorio ou de. bles e a responsabilidade global, con-. varios. Son interrogantes heurísticos que. sensuado no Foro Global reunido en. buscan, en calquera caso, suxerir, provo-. Río de Xaneiro (1992) á par que o cumio. car e abrir un debate sobre a constitución. oficial, non alcanzan o mesmo nivel de. histórica do campo da EA e as implica-. recoñecemento institucional no campo. cións que a devandita constitución ten para entender o seu presente. Vexámolos:. da EA? – Quen decide que fitos son relevantes á hora de marcar a institucionalización do. – Por que asumimos a perspectiva históri-. campo da EA? Con base en que autori-. ca de Tbilisi + 30 mais non, por exemplo,. dade –social, académica, científica...– e. de Tesalónica + 10 (ou + 11, se nos ache-. en que lexitimidade?. gamos ao lema desta conferencia)?. – Por que Tbilisi (1977), Tesalónica (1997). – Por que, en sintonía coa cuestión ante-. ou Ahmedabad (2007) ocupan xa o seu. rior, puxemos o contador histórico dos. “lugar” na traxectoria institucional da. cumios ambientais a cero en Río 1992 e,. EA recoñecida polo sistema da ONU. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 21.

(8) Pablo A. Meira Cartea. (UNESCO/PNUMA), mais o Seminario. relación dese discurso coa praxe socioe-. de Expertos en Educación Ambiental. ducativa e coa evolución da mesma crise.. celebrado baixo os auspicios da mesma. Como suxire a lúcida frase de Aldo Leopold. UNESCO en Santiago de Compostela no. que encabeza este relatorio, máis ben fo-. ano de 2000, por exemplo, nin sequera. mos a remolque de escenarios e ameazas. existiu? Quen, en fin, acende a luz nu-. ambientais cada vez máis complexos e. nhas zonas e a apaga noutras e, sobre. de comportamentos colectivos progresi-. todo, en función de que intereses?. vamente máis insustentables, inxustos e desequilibrados desde un punto de vista. A forma en que abordamos a construción. ecolóxico e social, ante os que a EA tivo. histórica da EA, mesmo desde os medios. escasa capacidade de influencia e respos-. científico-académicos máis críticos e me-. ta, máis que a pequenas escalas. É bas-. nos aquiescentes co status quo dos orga-. tante razoable pensar que nós mesmas,. nismos internacionais, levou a estender. as persoas que dedicamos parte do noso. e a aceptar unha visión extremadamente. esforzo académico a reflexionar sobre os. institucionalizada desta. Non hai manual. marcos teóricos, metodolóxicos ou estra-. de educación ambiental que explícita ou. téxicos da EA, non saibamos xa moi ben. implicitamente, con maior ou menor dis-. en que se parecen as “pedras” que ofre-. tancia ou agudeza crítica, non recapitule e. cemos –ou que se ofrecen no marco das. presente a historia contemporánea da EA. distintas políticas e estratexias ambientais. como unha liña continua que salta de Es-. ou educativas– ao “pan” que o mundo ne-. tocolmo (1972) a Belgrado (1975), despois. cesita.. a Tbilisi (1977), de alí a Moscova (1987), Río de Xaneiro (1992), Tesalónica (1997). Non cabe dúbida que a UNESCO e o PNU-. etc. Sempre cara a adiante, sempre a asu-. MA, a partir dos mandatos de Estocolmo. mir que en cada paso e en cada etapa se. e Tbilisi, xogaron un papel de relevancia e. superan as formulacións da precedente.. un liderado indiscutible na construción do campo da EA. Ora ben, a lóxica política e. O certo é que de se leren e analizaren con. burocrática que rexe o seu funcionamento. distancia e rigor crítico os distintos docu-. tamén condicionou e limitou a súa autono-. mentos, recomendacións e declaracións. mía e o seu desenvolvemento, e contribuíu. que se foron producindo no devandito. a esvaer os contornos científico-discipli-. itinerario institucional, pode chegarse á. nares, sociais e políticos da EA.. conclusión de que nada ou moi pouco se avanzou, nin no axuste do discurso ao. Esta relación de dependencia ou apro-. que demanda a realidade da crise socio-. piación non se verifica en campos que se. ambiental, nin –talvez aínda menos– na. serviron para constituír, practicamente ao. 22. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(9) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... unísono, outras disciplinas “sociais” re-. tucional da EA presenta, cando menos,. lacionadas co ambiente. Nin a psicoloxía. tres problemas. En primeiro lugar, é unha. ambiental, nin a socioloxía ambiental, por. historia sen suxeitos ou, de se querer, cun. poñer dous exemplos próximos para tra-. suxeito colectivo anónimo, apolítico e ai-. zar esta analoxía, padeceron no seu de-. deolóxico, que parece ocultarse detrás. senvolvemento a mesma dependencia do. das distintas convencións, conferencias e. sistema das Nacións Unidas. Unha e outra. declaracións que arrancan de Estocolmo. acoutaron o seu obxecto e o seu programa. (1972) e rematan, de momento, en Ahme-. dentro das disciplinas matrices, a psicolo-. dabad (2007), e dos organismos que as. xía e a socioloxía, sen a cobertura do bino-. promoven e tutelan.. mio UNESCO-PNUMA, e non converteron as declaracións oficiais destes organismos. En segundo lugar, é unha historia que. na clave da súa identidade e lexitimidade. “progresa” ou que se entende a si mesma. científica, social ou profesional.. como “progresiva”: os enfoques de Tbilisi foron supostamente superados en Mos-. Nesta liña, xa o presente, nin a psicoloxía. cova, os de Moscova no capítulo 36 da. ambiental nin a socioloxía ambiental están. Axenda 21 consensuada en Río de Xaneiro. a experimentar a conversión do desenvol-. e en Tesalónica, e agora pola non-ruptura. vemento sustentable en paradigma ins-. que implica a emerxencia da educación. titucional dominante como unha ruptura. para o desenvolvemento sustentable. Tras. epistemolóxica ou disciplinar dentro do. este sobreentendido historicista hai moito. propio campo que crearon. Por iso non oi-. do idealismo esencialista (González Gau-. remos falar de “psicoloxía do desenvolve-. diano,. mento sustentable” ou de “socioloxía do. educativo (e tamén no ambiental), que lle. desenvolvemento sustentable” máis que a. atribúe ao discurso pedagóxico per se o. respecto de liñas de investigación ou de. poder normativo e prescritivo de cambiar. reflexión científica. Na clarificadora e mi-. a realidade. Esta lectura inxenua da rela-. nuciosa reconstrución que realiza Dunlap. ción educación-sociedade (ou educación. (1997) da xénese e evolución da sociolo-. -cambio social) ignora que a realidade. xía ambiental desde principios da década. social está sometida a múltiples tensións,. dos setenta até os anos noventa do século. contradicións, conflitos de intereses, loitas. pasado non hai nin unha soa referencia a. de clase, loitas culturais e problemas de. organizacións ou programas das Nacións. interpretación que se expresan tamén, por. Unidas, unha omisión impensable nun en-. inclusión, na realidade educativa. Os mi-. saio similar sobre a orixe e a traxectoria da. tos de Sísifo e Prometeo, condenados ao. EA no mesmo período.. eterno retorno polo seu compromiso coa. Desde unha óptica xeral, a historia insti-. capacidade do ser humano para transfor-. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 1998) que tanto abunda no campo. 23.

(10) Pablo A. Meira Cartea. mar a realidade a través do coñecemento,. desaparecería para dar paso á chamada. deberían de ser invocados máis a miúdo. “nova orde internacional”, xa poshistó-. nos foros da EA.. rica. Este texto ve a luz só dous anos despois da publicación de “O noso futu-. E, en terceiro lugar, a tendencia a un eclec-. ro común”, máis coñecido como Informe. ticismo teórico e ideolóxico que permite. Brutdland, mito fundacional do concepto. facer convivir nos discursos instituciona-. de desenvolvemento sustentable; e tres. lizados puntos de vista, valores e ideais. anos antes do cumio ambiental de Río de. políticos que son radicalmente antitéticos. Xaneiro de 1992.. e antagónicos, ao mesmo tempo que se propón unha mensaxe que se pretende. Como xa puxemos de manifesto noutros. apolítica e aideolóxica e, polo mesmo,. ensaios (Meira, 2005), a linguaxe institu-. ahistórica. De feito, a última volta de rosca. cional da EA desde principios dos anos. que situou o desenvolvemento sustentable. noventa, no capítulo 36 da Axenda 21. como eixe da resposta educativa á cues-. ou nos documentos doutrinais da UNES-. tión ambiental, a rexeitar quen a defende. CO para a Década da educación para o. calquera connotación política ou ideolóxi-. desenvolvemento sustentable, por poñer. ca na súa definición, pode ser a transla-. dous exemplos, recupera ideas e concep-. ción ao campo da EA da idea da “fin da. tos ligados á teoría desenvolvementista do. historia”. Así cabe entender, por exemplo,. “capital humano” e tende a representar o. que o desenvolvemento sustentable que. ambiente sobre todo como unha base de. se promove nunca chegue a superar ou. “recursos” para o desenvolvemento eco-. cuestionar as marxes acoutadas, crista-. nómico, por poñer o acento en dúas pezas. lizadas e naturalizadas da economía de. discursivas claramente ligadas á pedago-. mercado.. xía funcionalista dos anos sesenta e ao. Quizais non sexa casual que o sobrevalorado e pouco orixinal artigo de Francis Fukuyama (1989), no que enuncia a fin da historia, se publique en 1989. Posto fóra de combate o modelo soviético, Fukuyama levanta simbolicamente o brazo vitorioso do capitalismo liberal e a súa versión democrática, por esta orde. Co colapso do socialismo real, non só estariamos a entrar na fase última e definitiva da historia humana, senón que a mesma idea de historia. 24.  Fukuyama non se ocupa no seu célebre artigo da crise ambiental, aínda que entende que o éxito do modelo económico e político liberal non considera ningún posible “contratempo” ou ningunha posible “contradición” que non poidan ser resoltos dentro da súa propia lóxica. As únicas ameazas que o pensador estadounidense identifica están relacionadas cos conflitos relixiosos e nacionalistas, así como as derivadas de que os países do Terceiro Mundo, na medida en que non se desenvolvan, sigan vivindo na “historia” (sic.), o que tamén pode ser fonte provisional de conflitos até que logren ascender ao último chanzo en que os países máis desenvolvidos, as “sociedades abertas”, xa están confortablemente instalados.. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(11) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... “ambientalismo de mercado”.. lamos de catas nun duplo sentido: porque non podemos estendernos, por razóns de. A execución sumaria da EA dura xa case. tempo e espazo, nunha exploración máis. dúas décadas e aínda non está claro que. ampla; e porque, espremendo a metáfora,. deixase de existir. Aquí, sen ir máis lonxe,. todo proxecto arqueolóxico ha de comezar. estamos a escribir sobre ela. Mais si te-. por valorar, en primeiro lugar, a potenciali-. mos que recoñecer que os suxeitos indi-. dade do “depósito”, como paso intermedio. viduais e colectivos que a materializan en. e previo para poder deseñar con posterio-. múltiples accións e prácticas pedagóxicas. ridade unha “escavación” máis ambiciosa.. concretas, en todas as escalas e ao lon-. Nesta cata, seguindo unha estrutura na-. go e ancho do planeta, é dicir, a inmensa. rrativa inspirada en Cidadán Kane, desde. maioría das persoas que habitan en rea-. o presente cara ao pasado, buscaremos. lidade o campo da educación ambiental,. o sentido do noso Rosebud particular, a I. permaneceron absolutamente alleos, ig-. Conferencia Internacional sobre Educación. norantes ou indiferentes a este proceso. Ambiental celebrada en Tbilisi en 1977.. de desmontaxe. E iso a pesar de que, en última instancia, tal proceso condiciona as. Por razóns de tempo e espazo só imos. políticas ambientais e sociais, locais ou. deternos en tres “substratos”: os que con-. globais, que enmarcan do punto de vista. teñen a Conferencia de Ahmedabad (2007),. estratéxico a resposta educativa á crise. a Conferencia de Tesalónica (1977) e a súa. socioambiental.. vinculación co Cumio de Río (1992), e a mesma Conferencia de Tbilisi e o contorno histórico que a contextualiza.. Arqueoloxía de Tbilisi No primeiro substrato desta cata atopamos dúas evidencias recentes, de só un Fixemos até aquí algunhas afirmacións crí-. ano de antigüidade no momento de es-. ticas xerais sobre a historia da EA e sobre. cribir este texto. A primeira é o discurso. como se construíu convencionalmente.. pronunciado por Charles Hopkins, director. Queremos asumir agora unha mirada máis. da UNESCO para a Década da educaci-. empírica ou, de retomar o noso discurso,. ón para o desenvolvemento sustentable,. máis arqueolóxica sobre esta cuestión.. na sesión de apertura da IV Conferencia. Para iso realizaremos unha serie de “ca-. Internacional de Educación Ambiental ce-. tas” nos discursos e os ámbitos que ma-. lebrada en 2007 en Ahmedabad (India),. terializan e rodean os fitos institucionais. que levaba como peculiar subtítulo o noso. que constitúen e articulan do punto de. peculiar Rosebud: Tbilisi + 30.. vista cronolóxico a traxectoria da EA. Fa-. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 25.

(12) Pablo A. Meira Cartea. O discurso a que nos referimos leva por. University participou na delegación oficial. título “O camiño a Ahmedabad: inserindo o. que o seu goberno enviou á Conferencia. coñecemento ambiental no noso ADN cul-. de Tbilisi hai tres décadas. É, xa que logo,. tural”. Non é aquí o lugar nin o momento. algo máis que unha testemuña privilexia-. para comentar as resonancias sociobioló-. da, é un actor da mesma historia. Máis. xicas da segunda parte do enunciado (a. adiante tamén dirixiu o World Congress. qué cultura da diversidade de culturas hu-. for Education and Communication on En-. manas se refire?), ora que si interesa par-. vironment and Development (ECO-ED). ticularmente a metáfora do “camiño” que,. celebrado en Toronto en outubro de 1992,. segundo expón o autor, comeza en Tbilisi. no rastro do Cumio de Río celebrado ese. e culmina no evento celebrado na cidade. mesmo ano e coa cobertura da UNESCO.. india. Aínda que o texto non é nin extenso. Outro dato clave identifícao como un dos. nin demasiado profundo, nel pódense de-. redactores do capítulo 36 da Axenda 21,. tectar varias teses implícitas sobre a EA e. primeiro documento internacional en que. sobre a súa evolución histórica até a súa. se abandona ou subverte a expresión. metamorfose en EDS. A primeira apunta a. “educación ambiental” para comezar a fa-. unha lóxica histórica lineal que vincula e. lar de “educación para o desenvolvemento. enlaza xeneticamente Tbilisi con Ahmeda-. sustentable”.. bad, o acto fundacional da EA na capital xeorxiana co acto fundacional para institu-. Desde o punto de vista da construción. ír a EDS na cidade do subcontinente indio.. do discurso, é significativo que a palabra. Segundo esta visión a EDS xurdiría, pois,. “Tbilisi” apareza mencionada oito veces,. da evolución “natural” do campo, que foi. por só unha referencia ás conferencias de. avanzando e superándose en distintas es-. Moscova (1987) e Tesalónica (1997), máis. calas (Moscova, Río, Tesalónica...) até de-. próximas no tempo e doutrinalmente máis. sembocar nun epílogo lóxico, a EDS, que. afíns á EDS que a remota Conferencia de. é xa “outra cousa” (outro “campo”?).. Tbilisi. De feito, nin sequera os cumios de Río 1992 –con catro referencias– ou Esto-. Esta convención histórica adquire maior. colmo 1972 –con dúas–, chegan a alcan-. significado se examinamos algúns da-. zar un relevo cuantitativo similar. Na súa. tos da biografía de Charles Hopkins. Este. visión filoxenética do campo tamén apa-. prestixioso profesor canadense da York. recen identificados os “pais” da EA e da EDS (literal e posto entre comiñas no texto.  O texto completo pode descargarse no seguinte enderezo electrónico: <http://www. tbilisiplus30.org/ Charles%20Hopkins%20speech.pdf> [última consulta realizada 4/5/2009].. 26. orixinal, p. 4): a UNESCO e o PNUMA. De feito, e isto é o máis relevante, a “historia” que debuxa Charles Hopkins da resposta educativa á crise ambiental é, claramente,. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(13) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... unha “historia institucional”, aínda que iso. legados” (p. 5). O que queda claro, como. non lle impida afirmar –a corrección polí-. mensaxe forte e central do seu discurso,. tica obriga– que “cando interpretamos a. é que o futuro é xa da educación para o. nosa historia, a sinerxia entre a ONU e as. desenvolvemento sustentable.. ONG é apropiada e apreciada pola sociedade” (p. 4).. Ao fío destas observacións, non se remata de entender moi ben por que é preciso. Doutra parte, a súa valoración das ache-. insistir na filiación da EA e a EDS. Como é. gas de Tbilisi é ambigua e entronca coa. ben sabido, o manual da década da EDS. crítica recorrente nos últimos anos ao nes-. elaborado pola UNESCO recoñece que a. go conservacionista e naturalista da EA. EA é unha disciplina con entidade propia. que alí se concibiu: “Penso no momento. e entende que a súa achega á EDS pode. en que lin os documentos finais e lembro. e debe de ser importante. Esta arquitec-. a miña frustración co enfoque centrado. tura argumentativa entra en contradición. na natureza da inmensa maioría dos de-. flagrante co discurso que traza Charles. . Hopkins da historia do campo. Dito doutro modo, o recoñecemento formal da nature O uso redundante deste argumento para xustificar o cambio de “paradigma” da EA á EDS non deixa de ser dunha simpleza absoluta. É obvio que o nesgo naturalista ou conservacionista foi moi importante na práctica da EA, sobre todo nos anos setenta e oitenta. O peso da ecoloxía e, en xeral, das ciencias naturais, na representación da crise ambiental explican en boa medida esta distorsión. Que fose motivado por falta de reflexión ou por enfoques metodolóxicos erróneos xa é máis que discutible. Xa en Estocolmo, Belgrado ou Tbilisi se insiste na necesidade de entender o ambiente de forma multidimensional e interdisciplinar. As razóns de que estas orientacións non se levasen á práctica son de carácter máis estrutural e necesitan unha explicación sociolóxica e ideolóxica que necesariamente transcende o propio campo da EA. De feito, aínda hoxe podería afirmarse que a “política ambiental” é sobre todo “conservacionista” ou “preservacionista”. En calquera caso, parece menos preocupante o nesgo conservacionista (que tamén se dá baixo a etiqueta da EDS) que outros de orientación tecnocrática ou psicoloxicista, asociados ao discurso do “cambio dos estilos de vida”, central na EDS, e que nos poden levar a concibir a resposta educativa á crise ambiental como unha sorte de enxeñaría ou “bricolaxe” social.. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. za disciplinar da EA –que, por outra banda, tampouco necesitaba– é unha forma, indirecta e sutil, de acoutar disciplinariamente a EDS. Esta serie de contradicións e ambigüidades no discurso e no proceso de institucionalización da EDS está a provocar non pouca confusión e incerteza no terreo da práctica educativa relacionada co ambiente e a crise ambiental. Non debemos ignorar a dificultade dos actores educativos para discriminar cando fan ou se fai “EA” ou cando “EDS”. O uso indiscriminado e polisémico do concepto de desenvolvemento sustentable por parte de organismos internacionais, gobernos, ONG, empresas e outros grupos de interese non fai máis que acrecentar o desconcerto no ámbito en que deben contrastarse e poñer. 27.

(14) Pablo A. Meira Cartea. a proba todos os discursos: no terreo da. (considerada, por exemplo, como un valor. acción socioeducativa.. ou principio ético universal de nova xeración), da súa mixtificación no concepto de-. A segunda evidencia en que quero fixar a. senvolvemento sustentabilidade. De feito,. ollada arqueolóxica é outro texto relacio-. o título pode resultar equívoco, dado que. nado coa Conferencia de Ahmedabad. O. o eixe central da Conferencia de Ahmeda-. autor é, probablemente, máis coñecido e. bad foi a educación para o desenvolve-. máis empático para a comunidade latino-. mento sustentable –como se enuncia no. americana, Moacir Gadotti. O seu relato é. discurso de Hopkins– e non a educación. unha crónica menos institucional do even-. para a sustentabilidade nin, por suposto,. to e talvez por iso máis sensible á comple-. a sustentabilidade. En segundo lugar, sor-. xidade e aos conflitos que acabamos de. prende tamén a cualificación de “encon-. poñer de manifesto. Ora que na súa brevi-. tro”, un recurso retórico utilizado, se callar,. dade non pode obviar, e quizais de forma. para situar nun mesmo plano xerárquico. máis acusada, algunhas das contradicións. a EA fronte á ES (ou, realmente, á EDS).. e inconsistencias que acabamos de sina-. Aínda que no texto se intenta xustificar. lar. Tamén contén unha reflexión histórica. coherentemente a lóxica deste encontro,. sobre a EA que adopta unha estrutura. o certo é que se redundan argumentos xa. cronolóxica lineal, a comezar en Tbilisi e. coñecidos e se recorre á mesma estrutura. finalizar en Ahmedabad. O seu título, de. do discurso institucionalizado:. entrada, sorprende: “Ahmedabad. The Encounter of Environmental Education with. “Desde Tbilisi a Ahmedabad produciuse. Education for Sustainability” .. un grande avance teórico e práctico. As. 10. primeiras preocupacións sobre o ambiente Sorprende, en primeiro lugar, pola “desa-. centráronse na preservación da natureza,. parición” ou “omisión” do concepto de-. na súa conservación. Despois, o tema cen-. senvolvemento ligado ao de sustentabili-. tral foi a biodiversidade. Estes retos non fo-. dade. A ningún ou ningunha nos escapa. ron superados no pasado, mais agora, coa. o distinto significado ideolóxico e político. ameaza do quentamento global e a crise. que segrega a idea de sustentabilidade. climática, o tema central da EA [sic.] ha de ser o estilo de vida: se non cambiamos a nosa forma de producir e reproducir a nosa. 10 O texto completo pode consultarse no seguinte enderezo electrónico: <http://www. bne-portal.de/coremedia/generator/unesco/de/ Downloads/Aktuelles/Veranstaltungen__international/Report_20on_20the_20IV_20International_20Environmental_20Education_20Conference_2C_20Ahmedabad_20November_202007. pdf> [última consulta realizada 4/5/2009].. 28. existencia, poñeremos en perigo todas as vidas no noso planeta” (p. 1). Nesta cita volve reproducirse unha concepción progresiva e lineal da historia do. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(15) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... campo, que contradí a imaxe dun encon-. tuar de acordo con novas pautas” (p. 9).. tro e reforza a idea dunha continuidade ló-. – “Calquera sistema de subdivisión dunha. xica, reforzada pola evolución secuencial. materia tan complexa e con tantas interre-. da problemática ambiental: do naturalismo. lacións como a EA peca de certa arbitra-. conservacionista dos anos setenta do sé-. riedade” (p. 12).. culo pasado ao cambio dos estilos de vida. – “O progreso e o desenvolvemento foron. que se impón no século XXI e que é, ao. ídolos da sociedade industrial, mais che-. parecer, a tarefa central encomendada á. gou o momento de comprender que o. EDS: “A Declaración de Ahmedabad reflicte. progreso medido en función do incremen-. este novo contexto” (p. 1), escribe Gadotti,. to do PNB, ou das innovacións tecnolóxi-. para recalcar ao final: “As recomendacións. cas, non é suficiente. Debe atribuírselle un. de Ahmedabad resaltan a necesidade dun. novo significado, máis humano, á palabra. novo sentido da urxencia e dun novo para-. progreso” (p. 19).. digma (que permita) redefinir a noción de progreso para ser felices e vivir de forma. Como se pode apreciar, nin a linguaxe,. sustentable e en paz” (p. 3). Case nada.. nin o contido parecen evolucionar demasiado. A Declaración de Ahmedabad, sen. A lectura da reflexión de Gadotti produce. ir máis lonxe, non fai alusión a argumen-. unha sensación de déjà vu que trasla-. tos substancialmente distintos. Máis que. da –un flashback “cinematográfico” tras. unha liña evolutiva atopamos, quizais, con. a pista de Tbilisi– a outro texto clave na. recorrentes bucles temporais, con avan-. historia da EA: Tendencias da educación. ces e retrocesos que moitas veces só im-. ambiental. Esta obra colectiva, publicada. plican cambios formais ou semánticos, un. pola UNESCO en 1977, compila unha se-. núcleo figurativo que no básico xa estaba. rie de ensaios que serviron de base para. conformado neses primeiros momentos.. os debates realizados no Seminario de. Estamos a experimentar, por acudir a ou-. Belgrado (1975), antesala de Tbilisi. Ao. tro símil cinematográfico, un eterno Día da. relelos pódese comprobar, con certa sor-. Marmota11.. presa, que case todos envelleceron moi ben (o que talvez quere dicir que estamos. Acaso necesitamos reiterar os mesmos. a envellecer moi mal). Tanto que de se ob-. enfoques, parafrasear as mesmas ideas,. viar o ano de publicación, custaría situalos cronoloxicamente hai máis de trinta anos. Vexamos só tres exemplos: – “Para resolver os nosos problemas ambientais debemos aprender a pensar e ac-. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 11 Referímonos ao filme estadounidense titulado Groundhog Day (1993), literalmente traducible como O Día da Marmota (estreouse en España co título Atrapado en el tiempo). É unha comedia fantástica dirixida por Harold Ramis e protagonizada por Bill Murray e Andie MacDowell cuxa temática lembra o mito de Sísifo.. 29.

(16) Pablo A. Meira Cartea. postular as mesmas estratexias ou ensaiar. A Conferencia Internacional de Tesalónica.. as mesmas metodoloxías, dado que esta-. Ambiente e Sociedade: Educación e Sen-. mos permanentemente a colidir e rebotar. sibilización do Público para a Sustentabi-. contra a natureza estrutural da crise. A EA. lidade (1997), auspiciada pola UNESCO, é. que se comezaba a constituír como mo-. a segunda parada nesta cata exploratoria.. vemento social e como campo disciplinar. O mandato desta conferencia era desen-. nos anos setenta do século pasado non. volver estratexicamente a senda marcada. o fixo sobre un discurso “inxenuamente. en 1992 polo capítulo 36 da Axenda 21 e. conservacionista” ou “só centrado na pro-. pola Declaración de Río sobre o medio e o. tección da natureza”, tal e como se tras-. desenvolvemento (MOPT, 1993). Antes de. lada desde certas caricaturas debuxadas. pasar a comentar o papel que este evento. desde o presente. O discurso e a ollada. tivo na traxectoria da EA, gustaríame sa-. sobre a realidade e sobre o que esta “ne-. lientar dúas cuestións ao fío destes docu-. cesitaba da educación” foron, desde un. mentos.. principio, máis complexos e interdisciplinares, a asumiren unha visión socioeco-. – Aínda que é difícil saber se é unha omisi-. nómica, ética e política que transcendía a. ón intencionada e cal sería o seu sentido. interpretación meramente biofísica e uni-. político ou ideolóxico, na Declaración de. dimensional do ambiente ou do papel da. Río sobre o medio e o desenvolvemen-. educación ante a problemática ambiental.. to non se menciona nin unha soa vez o. De feito, como veremos máis adiante, os. substantivo “educación” (nin, por su-. documentos de traballo manexados na. posto, o concepto “educación ambien-. Conferencia de Tbilisi e a mesma decla-. tal”). A claridade con que se resaltaba. ración resultante son un claro reflexo desa. no célebre principio 19 da Declaración. complexidade de partida12.. 12 Pode resultar interesante lembrar que a principios da década dos setenta xa estaban sentadas as bases teóricas, filosóficas e críticas para abordar e entrever a problemática ambiental desde unha perspectiva complexa e multidimensional. Edgar Morin, por exemplo, publica a primeira edición O paradigma perdido: a natureza humana en 1973 [1978], en que reclama unha “soldadura epistemolóxica” entre as ciencias sociais e as ciencias naturais para dar conta da “unidade” e “complexidade” do mundo. Pola súa vez, Hans Magnus Enzensberger realiza en Para unha crítica da ecoloxía política (1973) unha crítica rotunda e desde a “esquerda” á tendencia a restrinxir a cuestión ambiental ao campo do ecolóxico e da ecoloxía, denuncia o “catastrofismo”. 30. e os enfoques “tecnocráticos” e reclama unha visión máis social e dialéctica da crise ambiental. No terreo da teoría económica tamén estaban sentadas as bases dunha nova racionalidade ambiental aplicada a este campo. Cabe salientar a edición en 1971 de The Entropy Law and the Economic Process de Nicholas Georgescu-Roegen, obra precursora da noción de “desenvolvemento sustentable”, que introduce a idea dun mundo pechado e sometido ás leis da termodinámica –que non lle afectan só á enerxía, senón tamén á materia–, en contradición coa idea dunha expansión económica indefinida. Non deixa de ser curioso que aínda se poida ler que o concepto de desenvolvemento sustentable se toma da estratexia da UICN para a década dos anos oitenta.. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(17) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... de Estocolmo (1972) vese aquí substi-. mana. O desenvolvemento económico. tuída por unha redacción, a do principio. pode acelerar o desenvolvemento so-. 10, que fala de “participación”, do de-. cial proporcionándolles oportunidades. reito de “acceso á información ambien-. aos grupos desfavorecidos e difundindo. tal” e de “sensibilización”, mais non de. máis rapidamente a educación” (1987,. educación. Quizais non signifique nada,. p. 78). Cadaquén pode extraer as súas. ou talvez a súa ausencia explique a per-. conclusións.. da de relevancia e a marxinación, a meu entender, da educación –e da EA– entre. – A redacción do capítulo 36 da Axenda. os instrumentos de resposta á crise am-. 21 evita facer mención expresa da edu-. biental a partir de Río.. cación ambiental; é máis, as dúas únicas alusións son históricas: para vincu-. De feito, existe unha tendencia cada. lar a redacción do texto aos principios. vez máis acusada a diluír o “educativo”. fundamentais acordados na Conferen-. nas “estratexias de comunicación”, de. cia Intergobernamental de Tbilisi sobre. “información” ou de “sensibilización”,. a Educación Ambiental de 1977 e unha. cando se trata de distintos procesos e. mención ao Programa internacional de. niveis de acción social. Acaso se poida. educación ambiental que estaba aínda. explicar tamén pola presenza moi se-. en vigor naquel momento. Salvo estas. cundaria da perspectiva educativa no. dúas mencións, o texto refírese sempre. diagnóstico e as recomendacións con-. á “educación para o desenvolvemento. tidas O noso futuro común (CMMAD,. sustentable”, até tal punto que a pri-. 1987), entendida basicamente como un. meira das tres seccións que o estrutu-. dereito básico que é preciso satisfacer. ran leva como título “Reorientación da. e como panca de progreso, sobre todo. educación cara ao desenvolvemento. para os países “en vías de desenvolve-. sustentable” (a letra grosa é miña). Esta. mento”.. omisión e o enfoque escasamente crítico do capítulo 36 contrastan coa re-. Neste sentido, as teorías do capital. dacción e o enfoque máis éticos e com-. humano proxectan unha sombra máis. prometidos do punto de vista político. que alongada sobre a arquitectura do. do Tratado sobre educación ambiental. informe. Nel pode lerse, por exemplo,. para as sociedades sustentables e a. que “o desenvolvemento económico e. responsabilidade global, en que a edu-. o desenvolvemento social poden e de-. cación ambiental segue a ser o eixe do. ben fortalecerse mutuamente. O diñeiro. discurso. Mesmo poderiamos interpre-. que se emprega na educación e a saú-. tar esta discrepancia de significado e. de pode aumentar a produtividade hu-. de significantes como unha bifurcación,. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 31.

(18) Pablo A. Meira Cartea. como a visualización dunha ruptura que. son máis ben complementarios que anta-. pode ser histórica dentro dun campo. gónicos” (a cita é literal, mais a letra resal-. que aínda non alcanzamos a compren-. tada é miña).. der de todo. É difícil saber en que bases se asentou o De se tomar como referencia estas premi-. acordo, mais o certo é que en Tesalónica. sas, creo non dicir nada novo ao afirmar. se buscou unha “bandeira” de consenso, a. que a Declaración de Tesalónica (1997). educación para o medio e a sustentabilida-. destaca, sobre todo, pola súa vacuidade. de, nun intento por resolver a ruptura que. e a súa carencia de contido (se callar só. algúns sectores do campo da EA xa per-. en competencia coa Declaración de Ah-. cibían, sobre todo en relación coas impli-. medabab). Vexamos como “resolve” o bo-. cacións ideolóxicas e socioeconómicas da. letín Contacto (n.º 1, 1998, p. 3), editado. concepción do desenvolvemento sustenta-. pola UNESCO, algúns dos conflitos de. ble de corte claramente ambientalista e de-. campo que, ao parecer –lamento non ser. senvolvementista que se estaba a impoñer. testemuña presencial– se escenificaron na. no seo das organizacións internacionais. De. cidade grega. A cita é literal:. feito, o documento preparatorio da Conferencia de Tesalónica (UNESCO, 1997), do. “Entre os máis importantes logros da con-. que foi director Federico Mayor Zaragoza. ferencia foi o recoñecemento de que a. (unha persoa vista con receo polos EUA. educación non só é tan importante para. e o mundo anglosaxón nun momento en. alcanzar a sustentabilidade como o son. que era cuestionada a orientación ideoló-. a economía, a lexislación, a ciencia e a. xica desta organización), trata de evitar un. tecnoloxía, senón que ademais ela é un. pronunciamento claro e emprega máis os. prerrequisito para todas as demais. Doutra. termos “sustentabilidade”, “educación e. parte, a aparente diferenza entre as dúas. sensibilización para a sustentabilidade” ou. tendencias en voga, se non son «esco-. “cultura da sustentabilidade”, nun probable. las» de pensamento, que formulan que a. intento de desmarcarse das obxeccións. educación ambiental e a educación para. ideolóxicas á súa fusión co concepto de. a sustentabilidade son temas diferentes. desenvolvemento. Non esquezamos que na. foi resolta en gran forma. Estas tendencias. doutrina sobre o desenvolvemento susten-. que derivaron, eventualmente, de diferen-. table que se institucionaliza no Cumio de. tes puntos de vista filosóficos, deberían. Río de Xaneiro, en 1992, non se cuestiona. unirse baixo unha soa denominación «edu-. o dogma moderno do crecemento econó-. cación para o medio e a sustentabilidade»,. mico como base de todo progreso, senón. dado que o contido das súas mensaxes é,. que se demanda que sexa sustentable e. en efecto, o mesmo, e os seus enfoques. matizadamente máis xusto.. 32. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(19) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... Ao rememorar a conxuntura histórica da. a nomenclatura soviética que pola súa po-. I Conferencia Intergobernamental sobre. sición xeoestratéxica no Cáucaso. É pre-. Educación Ambiental celebrada hai trinta. cisamente a súa situación o motivo que a. e un anos en Tbilisi, prodúcese unha es-. sitúa agora no centro da política interna-. traña sensación. Mentres relía os docu-. cional e a converte nun punto quente na. mentos daquel evento para preparar este. loita polo control das rutas para o abas-. ensaio, comezaban a chegar aos medios. tecemento de gas e petróleo desde Asia. de comunicación as primeiras noticias do. até Europa. Se ao estudar o contexto his-. conflito bélico entre Rusia e a República. tórico da Conferencia de Tbilisi é preciso. de Xeorxia, en que se repetía unha e cen. salientar o estado de “guerra fría” en que. veces o nome de Tbilisi (ou Tiflis).. se desenvolveu, xa na fase previa antes do desxeo pulado por Reagan e Gorba-. É unha ironía da historia que os primeiros. chov,. non deixa de ser paradoxal para os. pasos no movemento de institucionali-. que anunciaron a fin da historia despois do. zación da EA nos anos setenta e oitenta. colapso do socialismo real, que o confli-. tivesen como escenarios de celebración. to actual entre Rusia e Xeorxia poida es-. cidades e países centrais no proceso de. tar a revelar unha nova forma de “guerra. derrubamento da antiga Unión Soviética e. fría”: unha “posguerra fría” que transforma. da orde internacional da chamada “guerra. os antagonismos ideolóxicos do pasado. fría”: Belgrado era en 1975 capital dunha Iu-. en antagonismos nacionais e económi-. goslavia unida, e Tbilisi era tamén en 1977. cos, marcados polo control de recursos. capital dunha república socialista subsumi-. enerxéticos estratéxicos. Se a última fase. da na Unión Soviética. A esta lista pódese. da modernidade experimentou a “guerra. incorporar Moscova, sede da II Conferencia. fría”, parece que a posmodernidade xa ten. Intergobernamental sobre Educación e For-. a súa particular “posguerra fría”.. mación Ambiental, en 1987, un ano despois do desastre nuclear de Chernóbil e en plena. Esta conexión que se establece en Tbilisi. aplicación da perestroika, só a dous anos. entre o pasado e o presente ilumina outro. vista do colapso do bloque soviético sim-. bucle histórico non menos significativo.. bolizado pola caída do Muro de Berlín en. En 1977 a economía mundial aínda esta-. 1989. Se estas coincidencias teñen ou res-. ba a se recuperar da primeira gran crise. ponden algunha lóxica histórica habería que. do petróleo (1974-1975) e asomábase ás. convir, con certa ironía, que a EA actuou,. portas da segunda, desatada en 1979 pola. metaforicamente, como o cabalo de Atila.. revolución khomeinista en Irán e o comezo da guerra entre este país e Iraq. Como é. Tbilisi era, en 1977, unha cidade máis im-. ben sabido, o impacto económico nega-. portante por servir de centro de ocio para. tivo destas crises sucesivas sobre a eco-. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 33.

(20) Pablo A. Meira Cartea. nomía internacional, sobre todo nos países. formar un escenario de crise transnacio-. desenvolvidos, contribuíu a que o Plan de. nal alén das súas manifestacións locais. acción consensuado na Conferencia de. ou rexionais. Como xa se destacou, o. Estocolmo de 1972 para equilibrar as re-. principio 19 da Declaración de Estocol-. lacións entre ambiente e desenvolvemento. mo salienta o papel da educación para. se vise substancialmente recortado. Non. cambiar os patróns de desenvolvemen-. obstante, o papel central do petróleo neste. to e preservar o medio. Das recomenda-. escenario de crise reforzou algunhas políti-. cións emanadas de Estocolmo derivou-. cas de información e comunicación orien-. se, entre outras, a creación do PNUMA e. tadas a fomentar o aforro enerxético. Polí-. o encargo á UNESCO de articular inter-. ticas que foron algo máis alá dos enfoques. nacionalmente as respostas educativas. conservacionistas e de “fin de cano”, mais. ás ameazas ambientais.. que se diluíron nos anos oitenta cando se estabilizou o prezo do petróleo e a econo-. Tbilisi, dalgunha forma, xa estaba en. mía revitalizada necesitou do estímulo do. marcha. En Estocolmo escenificouse. consumo para soster o seu ritmo de crece-. a disxuntiva entre desenvolvemento e. mento. Tres décadas despois, o prezo do. preservación ambiental, sobre todo polo. petróleo volve estar no centro do escenario. temor fundado entre os representantes. político e económico internacional e, Tbili-. do Terceiro Mundo a que o argumento. si, ironías da historia, ocupa ao seu pesar. preservacionista fose utilizado para co-. un papel protagonista na actualidade.. artar as súas lexítimas aspiracións de desenvolvemento. O Cumio de Estocol-. Para entender o contexto da Conferencia. mo foi tamén, como Tbilisi, unha reunión. de Tbilisi de 1977 e para buscar no seu. gobernamental, a nivel de estados e para. legado as calidades que a converteron no. actuar a este nivel político, co que isto. noso particular mito da orixe pode ser in-. significaba no escenario da “guerra fría”,. teresante esbozar, a grandes trazos, tres. con moitos países aínda en proceso de. pinceladas sobre o ambiente histórico en. descolonización ou loitando por con-. que se celebrou.. seguila, e cando a débeda externa dos países subdesenvolvidos comezaba a. – O antecedente inmediato de Tbilisi foi a Conferencia das Nacións Unidas sobre. pesar como unha lousa nas súas posibilidades de desenvolvemento.. o Medio Humano celebrada en Estocolmo en 1972, o primeiro cumio ambien-. – En 1977 Carter é nomeado presidente. tal pulado desde a ONU para intentar. dos EUA, e imprímelle ao seu mandato. articular unha resposta internacional ás. unha nova sensibilidade cara aos pro-. ameazas ambientais que comezaban a. blemas do Terceiro Mundo, os dereitos. 34. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8.

(21) Outra lectura da historia da Educación Ambiental.... humanos e o medio. Da importancia do. incidente pode ser cualificado como un. seu labor para o asentamento dunha. feito anecdótico, mais leva a recapacitar. política ambiental internacional a finais. sobre que persoas protagonizaron –e. dos anos setenta dá conta a exhorta-. protagonizan– este tipo de eventos.. ción que fai aos seus compatriotas no seu discurso de despedida, cando su-. – A terceira pincelada ten a ver propiamen-. bliña “a necesidade de seguir loitando. te co “ambiente” na educación ambien-. pola protección dos dereitos humanos. tal descúlpese a redundancia– da épo-. no mundo, as negociacións para a limi-. ca. Serei breve. Fixareime, sobre todo,. tación da carreira de armamentos nucle-. en coincidencias significativas nas aná-. ares, a protección do medio e a adapta-. lises que fan desta etapa dous autores. ción do sistema de vida norteamericano. de distinta adscrición cultural e que exa-. á crise da enerxía” (El País, 15/1/1981).. minan a xénese do campo da EA desde a realidade latinoamericana, González. O seu alter ego político na Unión Soviéti-. Gaudiano (2007), e desde a anglosaxona,. ca era en 1977 Leonid Brézhnev, que co-. Annette Gough (1997). Como un e outra. mezaba o seu segundo mandato como. destacan, xa nos anos setenta eran as. presidente do Presidium do Sóviet Su-. concepcións occidentais, predominan-. premo (1977-1982). Brézhnev non estivo. temente anglosaxonas, as que exercían. en Tbilisi, ora que si enviou unha carta. a súa hexemonía sobre o panorama da. para que fose lida na inauguración da. reflexión e a construción do discurso da. Conferencia. Nela, o máximo dirixente. educación ambiental. Prodúcese unha. soviético afirmaba, por exemplo, que na. pugna simbólica, tamén protagonizada. Unión Soviética “a protección da nature-. en esencia por actores anglosaxóns, por. za e a mellora do ambiente son conside-. reivindicar a fundación do campo e por. radas como as tarefas máis importantes. acuñar unha definición que acoutase o. da economía nacional” (UNESCO, 1977,. seu obxecto disciplinar e permitise esta-. p. 58); unha retórica oca que quedaría ra-. blecer os seus principios e obxectivos,. dicalmente desmentida ao esborrallarse. unha pugna que acabou por alcanzar. a Unión Soviética só unha década máis. tinguiduras escolásticas.. tarde. Como detalle que enmarca o clima político da época, determinado aínda. A EA aparece neses anos ligada prin-. pola atmosfera da Guerra Fría, o Gober-. cipalmente ás reflexións sobre a refor-. no soviético acusou un dos integrantes. ma do currículo e á educación formal.. da delegación estadounidense en Tbili-. Outros ámbitos educativos non-formais. si, de orixe polaca, de servir á Gestapo. teñen unha presenza marxinal, aínda. durante a segunda guerra mundial. Este. que o peso da educación popular en. ambientalMENTEsustentable, 2009, (II), 8. 35.

Figure

Actualización...

Referencias

Actualización...