SUPLEMENTO DOMINICAL
Diario de Ferrol
Domingo | 24.7.2022 Año XXV / Número 1.254
“Dejé los planetas por los problemas de aquí”
LOS SUPERVIVIENTES DE LAS CATÁSTROFES NATURALES, CADA VEZ MÁS, ALGÚN DÍA PODRÍAN APROVECHAR LOS DESECHOS. PETER GODART HA IDEADO UN SISTEMA PARA TRANSFORMAR LA CHATARRA DE ALUMINIO EN
HIDRÓGENO Y ASÍ GENERAR ELECTRICIDAD
N ordesía N ordesía
GALICIA SE LLENA DE FIESTAS PREVIAS A LA CELEBRACIÓN DEL DÍA DE SANTIAGO APÓSTOL
GASTROIDEAL
“HOLLYBLOOD”, “UN NOVIO PARA MI MUJER Y “LA MEMORIA DE UN ASESINO”, EN LOS CINES
SEGUIDORES Y AMANTES DEL ARTE RECUERDAN A CAMARÓN 30 AÑOS DESPUÉS DE SU MUERTE
CINE MÚSICA
A poética neoiorquina de Rodríguez Fer
A
literatura galegaten en Claudio Ro- dríguez Fer non só unha das máis sen- lleiras voces das últimas décadas, senón tamén un dos seus principais embaixadores. A obra deste poeta vitalista está traducida a grande número de idiomas dos cin- co continentes e un dos seus textos, o poema A cabeleira, ten versións en case unha setentena de linguas, o que o converte no texto de noso tras- ladado a máis falas do planeta.
Hai un cuarto de século de nín a escrita de Rodríguez Fer como posui- dora dun radical “cosmopolitismo poliédrico e calidoscópico”. O tempo coido que me foi dando a razón, pois, nestes últimos lustros, poemarios seus apareceron en francés, inglés, italiano, grego, romanés, catalán, portugués, bretón ou castelán, ditou cursos como profesor en diversas universidades de América e Europa, conferenciou en innumerables luga- res das partes máis lonxincuas do orbe e mesmo foi nomeado doutor honoris causa pola Universidade da Alta Bretaña.
Pois ben, un dos territorios vitais e poéticos máis frecuentados por Rodrí- guez Fer foi, sen dúbida, o neoiorqui- no. Chegou por vez primeira á Gran Mazá en 1992, ano no que foi profesor visitante na Cátedra Galega da City University do New York Graduate Center. Dende aquela foron ducias as ocasións nas que visitou a metrópole, unha frecuentación admirativa que, como non podía ser doutra maneira, deixou fonda pegada na súa obra líri- ca, narrativa e ensaística.
Nova York, novos poemas / New York, new poems é o título que agora publica a imprescindible Small Sta- tions Press recollendo o conxunto da súa escrita arredor do universo neoiorquino. Reúnense aquí, pois, os once poemas de “Na procura do tapiz vermello (Díptico de The Cloisters, New York, 1992)” (1995), dous poemas de Extrema Europa (1996), os sete poemas da sección “Mannahatta” de A unha muller descoñecida (1997) e a plaquette Revolución rosaliana en Nova York (2014). Algúns destes textos tiveran xa versións previas en inglés e outros guran aquí vertidos a esa lingua por vez primeira polos tra- dutores deste volume; a saber: Diana Conchado, Clifford Irizarry e Jona- than Dunne.
Como pode supoñerse, as diversas e complementarias circunstancias que fixeron agromar estes poemas ao longo de tres décadas explican a súa natural pluralidade. Mais, como ben apunta Conchado no rigoroso e seu
des gra co c o po cas que lada
H esc dor poli coid nes seu ital por cur NOVA YORK, NOVOS POEMAS uni / NEW YORK, NEW POEMS CLAUDIO RODRÍGUEZ FER Small Stations Press
revelador estudo introdutorio co que se abre o libro (“Grazing on Signs: the Urban Ecology of Claudio Rodríguez Fer’s New York”, traducido ao galego por Adina Ioana Vladu), toda a escri- ta erótica, vitalista, libertaria e inter- cultural do autor lugués pode lerse baixo a luz do que Timothy Morton denomina ‘pensamento ecolóxico’;
ou sexa: un xeito de comprender a existencia como unha interconexión total, na conciencia de que os seres humanos están vinculados os uns aos outros no sentido máis profundo e tamén teñen lazos cos restantes seres (animais, vexetais, minerais), creando unha ‘malla’ existencial que produce interrelacións in ndas.
Ese xeito holopoético de com- prender a creación de Rodríguez Fer baixo os presupostos de Morton (que coincide no esencial, engado eu, coas teorías da complexidade do Todo de Edgar Morin, a visión cosmoteán- drica de Raimon Pannikar ou a con- cepción unitaria e harmónica do panreal de Victorino Pérez Prieto) dá Claudio Rodríguez Fer retratado por Sara Lamas
letr as A tlánticas
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
26
ARMANDO REQUEIXO
razón da íntima unión de vida e obra que de ne toda a produción do lugués e, xaora, tamén estes poemas neoior- quinos, que, na súa irisación temática concreta, aparecen luminosamente analizados por Conchado.
Este Nova York, novos poemas engade aínda unha outra contribución de interese certo: un extenso cuestio- nario Proust realizado ao autor, ao meu ver de obrigada lectura para mellor comprender as claves que o de nen como autor, intelectual, cidadán e ser humano.
Oxalá estes poemas tan nosos, agora vertidos a unha lingua planeta- ria como o inglés, obren no lectorado deste idioma a mesma conmoción epifánica que experimentamos todas as persoas que xa os fomos lendo no noso idioma. Será o mellor xeito de seguir dándonos a coñecer polo uni- verso mundo a través da obra dun dos nosos escritores máis internacionais e recoñecidos: á conquista de Nova York, pacendo todos os signos de Mannahattan.
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
la Entr e vista
27
“Los que sufren los efectos del cambio climático
tienen que lidiar con los residuos”
Peter Godart (Nueva Jersey, 1992) es investigador postdoctoral y docente en el Instituto Tecnológico de Mas- sachusetts (MIT, EEUU). Su investi- gación se centra en buscar nuevas formas de mitigación y adaptación frente al cambio climático. En con- creto, ha desarrollado un sistema que permite utilizar la chatarra de alumi- nio para convertirlo en hidrógeno, que se puede utilizar para desalinizar el agua y producir electricidad. El avan- ce se presenta cuando el aluminio se amontona en los vertederos de todo el mundo por las complicaciones en su reciclaje. Esta nueva tecnología es especialmente valiosa para las comunidades más afectadas por los desastres naturales, que no dejan de aumentar debido a la crisis climática.
El sistema podría ayudar a lidiar con la gran cantidad de residuos que se originan en estas catástrofes. Godart ha visitado recientemente España para participar en el simposio inter- nacional El futuro de la energía: abor- dando el cambio climático.
Antes de investigar estas tecnologías contra el cambio climático estuvo en el Laboratorio de Propulsión a Chorro (JPL) de la NASA. ¿Por qué se cambió?
Mientras estaba en el JPL, dediqué la mitad de mi tiempo a trabajar con el equipo responsable del funciona- miento del rover Curiosity; y la otra mitad, a sistemas de energía para los módulos de aterrizaje en Euro- pa, una de las lunas de Júpiter. Una de las tecnologías en las que estaba trabajando era el uso del aluminio como portador de energía. La idea era que teníamos estos robots que aterrizarían en Europa, que es básica- mente una gran bola de hielo, y luego comenzarían a consumir partes de sí mismos que ya no necesitaban para obtener energía. Si ya no le hacía fal- ta su tren de aterrizaje, lo metería en
PETER GODART
INSTITUTO TECNOLÓGICO DE MASSACHUSETTS
Nuestro camino hacia la comerciali- zación consiste en encontrar formas de vender el hidrógeno a un precio premium más elevado a personas que quizá no lo necesiten para una emergencia. Y luego utilizar esos bene cios para desarrollar las tecno- logías que enviaríamos a los países afectados por el cambio climático.
¿Se podrían utilizar de la misma forma otros residuos distintos al aluminio?
Hay toneladas de hidrógeno en los plásticos, así que lo que me gustaría hacer, aunque se trata de una tec- nología diferente, es empezar a ave- riguar cómo podemos convertir el plástico en hidrógeno también.
Como alguien que busca soluciones para mitigar los efectos del cambio cli- mático, ¿qué opina sobre la situación actual?
El clima ya ha cambiado. Por un lado, esto me asusta porque no veo que estemos realizando un gran esfuerzo para resolverlo. Por eso, parte de mi investigación se centra en saber si las tecnologías que estamos desarro- llando se pueden usar también para la adaptación al cambio climático. Otra razón por la que estoy tan interesado en la energía de los residuos es por- que las comunidades que sufren los peores efectos del cambio climático y de la contaminación son también las que tienen que lidiar con todos los residuos. Tal vez esta tecnología pue- da darles un impulso, ya que no solo ayudarían a resolver su problema de contaminación, sino que además podrían bene ciarse de la recogida y la eliminación de residuos.
¿Piensa que se nos está acabando el tiempo para hacer frente a este proble- ma global?
Se nos acabó el tiempo hace 20 años.
Ya hemos experimentado pérdidas, pero tenemos que evitar que empeo- re. Creo que por n estamos avanzan- do en una dirección y a una veloci- dad a la que podemos evitar que el cambio climático vaya a peor.
el hielo. Este empezaría a reaccionar y crearía hidrógeno, que serviría para hacer funcionar al robot. Entonces empecé a darme cuenta de que me pasaba todo el tiempo resolviendo problemas en otros planetas. Yo me pasaba todo el día mirando a través de los ojos de este robot en Marte, y sentí una desconexión con las ambi- ciones de la sociedad de dejar nues- tro planeta: lo hemos destrozado tanto que necesitamos ir a otro, que es menos habitable que el actual. De repente noté que debía hacer algo y pensé: “Tengo que resolver esta cues- tión y empezar a pensar en los pro- blemas que hay en la Tierra”.
Así desarrolló el sistema que utiliza aluminio para generar hidrógeno, que luego puede ser transformado en elec- tricidad. ¿Cómo funciona?
El aluminio reacciona de forma natu- ral con el agua, se oxida y eso produce hidrógeno y calor. Cuando tienes alu- minio a granel y llueve, no comienza a reaccionar espontáneamente. Eso es porque este metal desarrolla una fuerte capa de óxido en el exterior, que evita que interactúe con el agua.
Como yo sí quiero que reaccione, tuve que idear formas de romper esa capa de óxido, y la forma que descubrimos fue introducir una aleación líquida de galio e indio.
¿Qué ventajas tiene esta tecnología?
El hidrógeno es un buen portador de energía, hay mucha por cada kilo. Y cuando se oxida −es decir, cuando se quema− solo produce agua, por lo que no hay emisiones de carbono asocia- das. En la Tierra este gas no existe de forma pura porque es muy reac- tivo, siempre se convierte en agua, así que necesitamos aportar ener- gía para obtenerlo en los sistemas.
Así almacenamos energía en forma de hidrógeno. Pero una vez hemos generado hidrógeno como gas,
“¿cómo lo almacenamos?”. Podemos hacerlo en un gran tanque, pero solo seríamos capaces de conseguir una densidad de almacenamiento efec- ALICIA MORENO
Sinc
tiva del 5%. Esto se puede aumentar signi cativamente licuando el hidró- geno, al enfriarlo y someterlo a una alta presión. Aunque otra forma de conseguirlo es almacenarlo como agua y luego producir el hidrógeno exactamente cuando lo necesitas.
Esto es lo que estamos haciendo con el aluminio. De esta manera, si nece- sitas hidrógeno, puedo darte alumi- nio para que lo hagas reaccionar con agua y producirlo. Además, esta reac- ción puede almacenar hidrógeno con una densidad energética cinco veces superior a la del hidrógeno líquido.
¿Cuáles son sus posibles aplicaciones?
Esto es muy útil cuando hay una catástrofe natural, ya que es posible que necesites poner a funcionar un generador. Este puede estar en tu casa y probablemente tienes agua a mano. Si vives en uno de esos esta- dos insulares (una isla en el Caribe, por ejemplo) estás rodeado de agua y esto funciona con la del mar también, e incluso hay bene cios asociados al uso de agua salada.
¿Qué tipos de bene cios?
Se sabía que el aluminio reaccionaba con el agua cuando se introducían el galio y el indio, pero no cómo recupe- rarlos. He descubierto la primera for- ma de rescatar estos metales, lo que hace que este proceso sea económi- co por primera vez. Y el único aditivo necesario es cloruro de sodio, por tan- to, agua salada. Haciendo la reacción con agua del mar y controlando otros parámetros puedo recuperar más del 99% de esos metales líquidos.
Si ocurriera una catástrofe natural,
¿podríamos utilizar este sistema, o de momento solo se ha probado en el labo- ratorio?
Ahora mismo solo se utiliza en el laboratorio, pero acabo de crear una empresa en la que vamos a empezar a fabricar estos dispositivos. El último gran obstáculo fue averiguar cómo recuperar el catalizador, porque de lo contrario se perdería mucho dinero.
Apelidos de Trasancos, Eume e Ortegal
O
s nosos apelidoscomezan a ter unha certa con- solidación na so- ciedade entre os séculos XIII e XV.
O apelido, loxica- mente, non é máis que un aditamen- to colocado despois do nome de pía.
O empobrecemento da onomástica, produto das modas e de querer imi- tar os modelos das clases dominan- tes, de personaxes famosas e santos moi venerados, acabou por reducir o abano de nomes escollidos para quen acaba de nacer. Por tanto os equívo- cos a que daban lugar as repeticións dos nomes de pía foron os que mo- tivaron a necesidade e proliferación daqueles.
Para estabelecer unha distinción entre diferentes persoas que levasen o mesmo nome, aludíase, por exem- plo, a un alcume que o singularizase (Pequeno, Lombao, Mouro, Fachado, Ledo, etc.), a algún tipo de sintagma que dixese algo así como “o llo de Pedro”, ou explicitamente “de Pedro”, un vocábulo que especi case o seu oficio (Ferreiro, Monteiro, Porteiro, Xuíz, Torneiro, Guerreiro, etc.), unha palabra que designase de forma cla- ri cadora algo acerca do lugar onde vivía (Bouza, Casanova, Outeiro, Rio- torto, Vilachá, da Fonte/Dafonte), etc. A extensión deste costume veu motivado a raíz do labor notarial e dos escribáns. Os primeiros en uti- lizar os apelidos serán nun princi- pio os cargos eclesiásticos, alén dos membros da alta sociedade. Mais os documentos notariais e parroquiais acabaranse por estender ao resto da poboación, coa conseguinte presen- za xeneralizada do apelido tras o de pía.
As herdanzas serán as que mar- quen tal uso. Deste xeito, por ser propietario ou arrendatario dunhas terras tornábase de vital importancia a súa transmisión a unha persoa liga- da á posesión sucesoria. Os o cios, en moitas ocasións, tiñan tamén condi- ción hereditaria, tal é o caso dos gre- mios, de aí o nome da profesión coa adquisición do apelido. E o mesmo poderiamos dicir con respecto a un título: Cabaleiro, Infante, Escudeiro, Fidalgo, etc.
De estabelecermos unha clasi ca- ción, concernente ao que designan os nosos apelidos, sería posíbel apuntar as seguintes categorías: 1. patroní-
exclusivo do Ortegal e da Mariña máis occidental, cuxa maior frecuen- cia achamos porén en Cedeira. Acer- ca do apelido Tembrás, é un nome da parroquia de Recemel, concello das Somozas. Por lanzarmos unha hipó- tese, se ben en absoluto de nitiva, na voz “tremedal”, o terreo cuberto de herba e no que hai moita auga, que treme ao andarmos sobre el, poi- da que estea a súa orixe. Poderiamos pensar no seu plural, coa variante dialectal en -ás, “tremedás”, cunha metátese do “r” (frecuente na lingua vulgar: *probe, *esquirbir, etc.), co “d”
que muda por “b” e a perda da vogal pretónica até dar *tembrás.
Tamén de orixe toponímica pare- ce ser o apelido Sedes, nome dunha parroquia de Narón e dunhas terras en Cerdido. De orixe incerta, podería- se lanzar a hipótese dun xermánico
*sinths “camiño”, de onde sairían topónimos como Sende, Sendón, Sendín, etc. Ou con Sequeiro, na parroquia de Valdoviño, que proce- de do latín SICCARIU “idem”, e que designa un terreo que non é regado ou de secaño. Así mesmo, con Arno- so, procedente dun preindoeuropeo
*ar-, *ar-n- “corrente de auga”, máis o su xo latino cualitativo -oso. Morale- jo Laso menciona o topónimo Braxe, novo apelido toponímico, quizais procedente do céltico, en relación á mesma raíz gala *bragon “pantano”, e de onde sairía un *brágina, dando Braxe e Braxa, presentes en Valdovi- ño ou Betanzos.
Sobre Ameneiros e Carrodeguas (ou Dopico e Pita), nada diremos, por seren transparentes, e sobre Canido (variante de Canedo), apuntar que o radical fala de canas, do lat. CANNA
“idem”, en de nitiva, un canaval. No caso de Couce, existen tamén as for- mas toponímicas Couzo e Couz. Viría micos (Pérez ou “de Pedro”, Bieites,
Seoane, García, Vidal, Lourenzo, Xiao, etc.); 2. toponímicos (aludindo ao lugar onde se vivía); 3. do mun- do vexetal e animal (Xestal, Piñeiro, Nogueira, Souto, Fariña, etc. e Aguiar, Balea, Gato, Sardiña, Tenreiro, Pita, etc., respectivamente); 4. de profe- sións, oficios, títulos e dignidades (explicitados arriba); 5. de caracterís- ticas morais e físicas (por exemplo, os alcumes a que antes nos referimos).
Indo pois á especi cidade dos ape- lidos das terras de Trasancos, Eume e Ortegal, detereime nalgún deles, cunha relevante presenza por estas paraxes nuns casos, e máis escasa ou practicamente nula fóra dos tales territorios. Segundo a “Cartografía dos apelidos de Galicia”, do ILG, nas buscas correspondentes da súa Web, achamos que a concorrencia para dous apelidos claramente zonais como Embade e Canido, son de 57 e 82 individuos respectivamente, co risco inminente de desaparición que isto entraña, ao contrario do que ocorre con Dopico e Pita, con 3.874 e 5.988, para cada caso, e maiores posibilidades de supervivencia. Fóra dos aludidos, referímonos aos ape- lidos Cribeiro (226), Sequeiro (297), Tembrás (347), Sedes (428), Amenei- ros (496), Brage (535), Carrodeguas (556), Breijo (747), Arnoso (750), Cou- ce (1.064), Beceiro (1.280) e Aneiros (1.969), cuxo índice de frecuencia ca re ectido entre parénteses e ordeno de forma ascendente.
“Cribeiro” recóllese no dicionario con varias acepcións; a máis común, a de “o que fai ou vende cribas ou cri- bos”; outra máis puntual, a de “indi- viduo que antigamente se dedicaba a cribar as areas do río”. Xorde en plural como núcleo de poboación no concello de Ortigueira. É apelido
do latín CALCE “calcañar”, e metafo- ricamente designa “sitio de forma semicircular que remata en terraplén ou baixada pronunciada”. Elixio Rivas indica o sentido topográ co de fon- dal ou base de monte. E, para o caso de Embade, só existe en toda Gali- za o topónimo Pena de Embade na parroquia de Castro, Narón. Segundo recolle algún dicionario, sería unha pedra de abalar. No caso de Aneiros, considerando o exemplo doutros topónimos comúns como Anido, de orixe prelatina e semellante ao radi- cal céltico *ann-, *an- “poza, pantano, lama”, inclinámonos a pensar nesta procedencia. O su xo -eiro indicaría abundancial, o mesmo que en Anido, co seu su xo -ido.
Xa para o caso de Breijo, procedería do antropónimo en grao superlativo VERISSIMUS (> VERUS “verdadeiro”), con Vreixo ou Breixo como formas apropiadas. E nalizamos, agora co apelido Beceiro. Dinos a este propó- sito Miguel Torga en “A criação do mundo”: «O comunitarismo espontâ- neo das minhas serras —as vezeiras dos gados, as águas de regadio quin- hoadas, as mútuas, a entreajuda nas fainas, o forno e o boi do povo— ser- viam-me agora de paradigmas.» Dito isto de terras trasmontanas, aínda que estamos a ver idéntico signi ca- do ao dos dicionarios galegos, alusivo a un período de tempo durante o que lle corresponde a alguén, segundo repartición, o uso dalgún elemento común ou unha obriga.
Velaquí, en suma, o maior tesouro, o acervo lingüístico adherido aos nosos nomes a través dos tempos, o legado que han de herdar os nosos
llos e, nomeadamente, duns poucos apelidos que de maneira tan curiosa quixeron arraigar por terras de Tra- sancos, do Eume e do Ortegal.
termar do Leme
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
28
HENRIQUE DACOSTA
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
en Detalle
Basilio Losada, un 29
polímata no paraíso
Imagen de archivo de Basilio Losada, académico de honor de la RAG. l AEC
E
n Láncara, os nomesinseridos na paisaxe compoñen unha sinfo- nía sonora. Escóitase o silencio: o son dos ríos, o vento, os paxaros. Aquí, alí, acolá: das ramas, das rochas, da auga, penden o ceo e a te- rra, o puro acontecer de cada día. As estrelas guiadoras apodéranse das noites. A maxia conxunta os seres coa natureza, coa cadencia das esta- cións. Os ollos, os oídos, extasiasen co arume ambiental. Verdes, azuis e brancos algodoados de nubes, ache- gan o contraste dunha paleta de pin- tor prodixioso.
De aquí só se sae para percorrer mundos. Para revolucionar alá a doce Cuba, para facer comprensible acolá todo o que merece ser enten- dido. Para ensinar que as utopías e os edéns case que poden construírse con ideas, con palabras, en enxeños azucreiros, nas revolucións intermi- nables, ou nas páxinas dos libros, nos palacios ou nas aulas, en esencia con palabras.
Un lancarés é un soñador, ten razóns para selo. Apelídense Castro ou Losada, chámense Anxo, Fidel, Raúl ou Basilio. Os nomes dos per- sonaxes importan menos cás histo- rias, cás biografías, que os feitos, sal- vo que aludan aos do lugar onde un naceu. Entón, só entón, pasan a ser un conxuro da nostalxia.
Láncara
Será por iso que por decisión dos humanos, en Láncara de Lugo, en Galicia, os topónimos se suceden con cadencia fermosa, ás veces case que onomatopeica, como un sortilexio:
Armeá, Bande, Carracedo, Cedrón, Galegos, Lagos, Lama, Larín, Monsei- ro, Muro, Neira, Oleiros, Río, Ronfe, Souto, Toirán, Toldaos, Touville, Tras- liste, Vilaleo, Vilarello, Villaesteva, Villambrán, Villouzán.
Alá na comarca din que de Sarria, a natureza e a vida fan o amor coas palabras, defínense confundíndo- se coa descrición da fermosura. Os pecados, se é que existen, perdóan- se engadindo nomes de santos a cada parroquia: de Santiago a San Vicente, de San Miguel a San Xoán, de San Pedro a San Martiño, Santa Eulalia, Santa María e El Salvador.
Todo marabilla e a conciencia limpa ten que corresponderse de maneira necesaria ou saberse no paraíso en vida. Para comprobalo é suficiente abrir unha fiestra alá en Poboa de
San Xulián, ao espertar co familiar martelar reiterativo do ferreiro ou co repenique de campás. Disque alí o silencio é o propio son da vida.
En Láncara teñen unha forma peculiar de ser cada un, son xentes de personalidade, teñen iso si unha xeografía do común, e un saber estar solidario no mundo. Idiosincráticos teñen o seu modo de dicir, case que de cantar mentres falan. É certo que o idioma se normalizou, normativi- zou, e algunhas xoias semánticas tan só permanecen na memoria ou nos dicionarios históricos: abichoar, acaneadoiro, acobillador, acutifar, afusquinarse, alasar, alborio, alpei- rar, conxuminar, engatiñar, faterna...
Conto decenas de termos máis non
do, sequera no Padrón de Rosalía de Castro. Conformareime, pois teño 150 razóns para o consolo nas tradu- cións dun dous galegos máis lucidos e menos celebrados
Cando pase un tempo, as Letras Galegas, como con Paco del Riego, celebrarán a unha gran persoa, a un magní co intelectual, a un polímata de aldea que abriu unha estra a uni- versalidade de Galicia e da cultura mundial. A súa mellor lección foi a vida. Dixo: “Saín de Galicia con 5 anos pero soñaba con este país; nunca vin imaxe máis bela que a vista desde ou meu cuarto de Láncara”.
Abramos dunha vez todas as es- tras, será a mellor homenaxe a don Basilio Losada. (In memoriam) ALBERTO BARCIELA
Periodista
podo enumerar todos, déixome de contos, as que alí chaman ou chama- ban alacantinas.
De todo iso terei que falar con Basi- lio Losada, o filólogo, investigador, profesor e emigrante, a quen coñecín co poeta e amigo Luís G. Tosar, fai xa moitas chuvias. Terei que falar de todo iso e de literatura portuguesa:
Pessoa, Torga, Saramago... Quedo- unos unha conversa eterna penden- te. Parece que xa non poderemos tela ao pé dunha maceira, co arrecendo da froita madura, non poderemos facelo alá onde o mundo máis fermo- so deu en chamarse Láncara, nin na Barcelona da Carmen Balcells, nin no Portugal de tantos, nin no Brasil de Nélida Piñón ou de Jorge Ama-
páxina Liter aria
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
30
Rábade Paredes re exiona sobre temas de grande importancia e repasa a súa traxectoria
vital e literaria
A luz co tempo dentro
EDITA ESPIRAL MAIOR. CARBALLO, 2022. 48 PÁXINAS.
Con esta obra o autor de Carral recibiu o Premio de Poesía Xosé María Pérez Parallé. Trátase dun libro onde as referen- cias á poesía social se misturan cun atinado sentido da mu- sicalidade e a concisión verbal.
HÉRCULES EDICIONES. A CORUÑA, 2022. 28 PÁXINAS.
Fermosa historia que achega ós máis pequenos da casa a outras realidades. Neste libro cóntase a viaxe de Sidi, un ra- paz espelido e soñador que emprende unha aventura que vai cambiar a súa vida. Preciosas ilustracións de María Braxe.
HARPER COLLINS. MADRID, 2022. 288 PÁGINAS.
Una historia sobre la vejez, la memoria y la importancia del legado. Carmina tiene una personalidad fuerte, independiente, disfrutona, determinada, terca y vital. Es una mujer mayor, cuyo sorprendente pasado incluso sus allegados desconocen.
MEDULIA EDITORIAL. A CORUÑA, 2022. 96 PÁXINAS.
Nestas páxinas atoparán 450 citas referidas á cuestión re- lixiosa e á política, todo co humor, o sarcasmo e a tenrura que caracterizan ó autor. Acompañan e complementan os aforismos, os debuxos de Siro López.
APUNTES DE UN IRREVERENTE CÁNDIDO BARRAL
ALIMENTAR CANARIOS CON OVOS DA CASA ANXO MENA
SIDI, UNHA VIAXE CARA Á VIDA LINO BRAXE
LA VIDA PRIVADA DE CARMINA MASSOT GEMMA LIENAS
ED Co Xo cia sic A
HÉR Fer out paz cam S S S SID LIN
HAR Una lega disf sor G G G GE LA L L G G G GE
librosRecomendados
ME Ne lix qu af A C
A A XULIO VALCÁRCEL [email protected]
dúbida valiosa para estudos futuros.
Rábade indica: “Din que dos nosos poetas son aquel que ten mellor oído, músico e atento: as grandes bugui- nas mariñas de Darío, o rimador e o seu feitío, como quen deluva doas de rosario cos seus misterios gozosos, dolorosos: ‘Poldros de música’ e ‘Os dedos dos loureiros’ dos máis altos poemarios (…) que se teñen escrito desde que a nosa lingua é lingua”.
Soa fachendoso, pero ben está dicir as cousas como se pensan, sen pudor nin vergoña. E sen falsa modestia que, xa se sabe, é outra forma de vai- dade.
Ilustración de Isabel Pintado
O
célebre verso deJuan Ramón Ji- ménez, “la luz con el tiempo dentro”, título baixo o que Antonio Gonzalo
xo un lme no que recolle o proceso creativo, as viaxes con Zenobia, os amores e as amiza- des do poeta de Moguer…, ampara tamén o excelente libro de Xesús Rá- bade Paredes “A luz co tempo dentro”
(Editorial Galaxia. Vigo, 2022), neste caso, segundo re re o autor, aludindo á marca que seus pais trazaban no chan para comezar os labores cando a sombra a alcanzase.
“Cuando yo era el niño Dios”, di Juan Ramón; “Cando somos eternos”
subtitula o primeiro capítulo Rába- de para recrear a epifanía infantil, a inocencia sen culpa e sen concien- cia da fin. Son, precisamente, eses primeiros capítulos os que máis me gustaron. Páxinas brillantes e vibran- tes nas que Rábade Paredes enxer- ga, desde a atalaia privilexiada da madurez, aqueles anos de privacións (“Logo a verdade doe…/ Tería cinco anos, / e souben que era pobre”, llo de familia moi numerosa nun tem- po xordo e nunha Galicia deprimida:
“Logo aprendín sazóns/ de tempos, terras, lúas e colleitas./ E souben que na vida/ ninguén me ía dar as cousas feitas”.
A aspiración de ascenso social, de lexítima superación, para, des- de humilde berce acadar cátedra de alcurnia, cóntase con naturalidade.
Orgulloso, iso si, de compartir os días cunha escritora de prestixio, Helena Villar, e de seren os pais de María do Cebreiro e de Abe Rábade, ambos gu- ras destacadas nos seus respectivos eidos: a literatura e a música. Amor aos llos, mais tamén profunda gra- titude aos proxenitores. A nai, “miú- da (…) riseira, bulideira, co seu pano de loito case sempre á cabeza”, que trouxo ao mundo once llos! Abne- gado e bo, o pai plantaba unha árbore nova por cada
unha que talla- ba. E trae ao caso a un avó de Saramago, Jerónimo, “pas- tor e contador de historias”.
Antes de mar- char para o asi- lo, no que fale- ceu, despediuse abrazando unha por unha todas ás árbores que plantara. Máis agradecido, se cadra, ás árbo- res que ás per- soas.
Non quixo o neno Suso, apli- cado, dilixente e precozmente maduro, ingre- sar no semi- n a r i o , c o m o
xemos outros.
E si trasladar- se a Lugo para seguir estudos.
Coa axuda de Alonso Monte- ro e de Victoria Moreno Már- quez publica (cando publi-
car signi caba moito) “Xuntos cara o mañán”, un libro que lle procurou unha boa dose de admiración e de respecto. Xabier Barrio e máis eu sabíamos varios poemas de memo- ria.
Auto compracencia
“A luz…” avanza cunha sucesión de interesantes reflexións verbo da dependencia histórica de Galiza, da lingua perseguida e socialmente desprezada, da ficha policial e das detencións que padeceu o autor no franquismo, acabando por centrarse na análise da propia obra, achega sen
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
en Detalle
31
El análisis con algoritmos de aprendizaje automático de 90 millones de imágenes de cráteres de impacto en la super cie del planeta rojo, ha permitido localizar la zona de la que salió
Black Beauty. Esta roca de 320 gramos contiene material ígneo marciano de hace 4.500 millones de años y podría dar nuevas pistas geológicas sobre la formación de los planetas del sistema solar
Identi cado el cráter que lanzó un meteorito marciano
ESPACIO
Los meteoritos, al ser fragmentos de cuerpos celestes, nos ayudan a des- velar cómo se formó el universo y los astros que lo conforman. Ahora, un artículo publicado en Nature Com- munications describe la ubicación de uno de los meteoritos marcianos más antiguos encontrados en la Tie- rra, denominado Black Beauty. Este, además, contiene el material ígneo marciano más vetusto hasta la fecha:
unos 4.500 millones de años.
Los autores del estudio liderado por la Universidad de Curtin, en Aus- tralia han utilizado un enfoque multi- disciplinar que incluye un algoritmo de aprendizaje automático para iden- ti car el cráter concreto de Marte que expulsó esta roca marciana de 320 gramos de peso, que fue hallada en el norte de África en 2011.
Hasta ahora, las únicas muestras disponibles que han registrado las primeras condiciones de Marte per- tenecen a esta roca espacial, cuyo nombre o cial es Northwest Africa 7034. La nueva investigación ofrece pistas geológicas críticas sobre los orígenes del planeta rojo gracias a la evaluación de imágenes de 90 millo- nes de impactos de cráteres median- te inteligencia arti cial.
Los autores han encontrado que los fragmentos más antiguos de NWA 7034 se formaron hace 1.500 millones de años y sugieren que la región des- de la que se desprendió el meteorito constituye un registro único de la historia de Marte y debería ser un objetivo para los análisis orbitales y la exploración en el futuro.
“Encontrar la región donde se ori- gina este meteorito es fundamental porque contiene los fragmentos mar- cianos más antiguos jamás hallados, con una ‘edad’ de 4.480 millones de años, y muestra similitudes entre la corteza de Marte, con una antigüe- dad de unos 4.530 millones, y los con- tinentes actuales de la Tierra” explica Anthony Lagain, del Centro de Cien- cia y Tecnología Espacial de Curtin.
Además, este meteorito registra la primera etapa del planeta rojo y, por extensión, de todos los planeta rocosos, incluida la Tierra. Aunque se conoce que esta muestra se despren- dió de la superficie de Marte hace entre 5 y 10 millones de años, tras el impacto de un asteroide, aún debe determinarse su región de origen.
Como dato curioso, los investi- gadores han nombrado el cráter en honor a la ciudad de Karratha, en Pilbara, ubicada a más de 1500 km al norte de Perth, en Australia Occi- dental, que alberga una de las rocas terrestres más antiguas.
“El uso de inteligencia artificial (IA) para detectar cráteres de impacto en la super cie de Marte o la Luna se lleva usando desde los 90, pero solo desde nales de los 2000 la técnica ha evolucionado lo su ciente como para captar la atención de la comu- nidad científica mundial”, explica Lagain a SINC.
Desde entonces, esta técnica no ha dejado de evolucionar, utilizando diferentes arquitecturas y técnicas para mejorar el alcance (mapeo de todos los cráteres visibles en una imagen) y pureza (la menor cantidad posible de detecciones falsas) de las muestras.
Desde 2015, se han obtenido imá- genes de muy alta resolución de Marte y la Luna, permitiendo a los cientí cos ver muchos más cráteres en las imágenes orbitales gracias a diferentes algoritmos y la ayuda de superordenadores.
“La gran mayoría de los nuevos estudios que utilizan IA para detectar cráteres en estas imágenes de alta resolución presentan las técnicas aplicadas solo a un pequeño volu- men de datos de imágenes. Somos el primer equipo que ha aplicado dicho algoritmo a todo el conjunto de imá- genes”, comenta el cientí co.
Los autores mencionan que este es uno de los pocos fragmentos que nos han llegado del planeta rojo. Concre- tamente, según explica Lagain, solo unos 300 meteoritos de los 70.000 recopilados en distintas colecciones son de origen marciano. Obtener uno de ellos requiere de unas condiciones muy concretas e inusuales.
“El asteroide que colisione contra Marte debe ser grande para que el choque expulse rocas a una veloci- dad muy alta para escapar de la gra- vedad que ejerce el planeta y sobrevi- vir al arrastre atmosférico marciano.
Una vez que estén en el espacio, los meteoritos tienen que cruzar la órbi- ta de la Tierra y sobrevivir a la entra- da atmosférica. Finalmente, una vez que alcanzan el suelo de la Tierra, hay que recuperarlos”, relata.
La distribución de cráteres en la super cie de Marte obtenida a partir del algoritmo | LAGAIN
LA INVESTIGACIÓN ALLANA EL CAMINO PARA LOCALIZAR DESDE DÓNDE SE DESPRENDIERON OTROS METEORITOS
Misiones con muestras de retor- no, como la planeada por la NASA y la ESA para la próxima década, facilitarán encontrar el origen de más meteoritos marcianos y con un menor coste, con lo que se espera que esta situación cambie en un futuro no muy lejano.
Por su parte Gretchen Benedix, coautora del estudio, señala que
“esta investigación allana el cami- no para localizar desde dónde se desprendieron otros meteoritos marcianos y para conocer más exhaustivamente la historia geo- lógica del planeta rojo. Lo apren- dido con este algoritmo puede desvelar también secretos sobre la Luna o Mercurio”, concluye el cientí co.
Fragmento del meteorito Black Beauty | NASA
máis Libr os
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
32
L
endo a última entrega de Ánxeles Penas, colabo- radora rme dos xornais deste proxecto editorial, dou en cismar nas cousas coas que tempo batido en común: noites de fin de ano, cando eramos rematadamente novos, recitais de cantantes de tenden- cia, “galeuscas” en Andorra, galerías madrileñas (Ánxeles escribe, pinta, es- culpe e, sospeito, ten un aquel de olei- ra). Quero dicir que sigo a esta muller polifacética desde hai moito. E dou tes- temuña de que a súa poesía responde igualmente a ese pulo total que a move, que a fai bulira ¡e de que maneira! Desta maneira o seu último libro de poemas, Tríptico ártabro (Edicións Laiovento, Santiago de Compostela, 2022), prolo- gado con esa pluma de seda –ferreña–de Xavier Seoane, é un conxunto que combina a globalidade galega, partin- do desa torre que se ergue sobre das ti- bias e a caveira do malandro de Xerión, a quen Hércules perseguirá a labaza- das por toda a península. Até chegar a Punta Herminia. E por aís, agora si que si, Ánxeles Penas, na primeira parte do seu libro. Exaltación colectiva galaica a partir do “Antemural” galiciano. Ben ti- rado este cartucho, porque a poeta non se pon estupenda, senón que mide con paso mesurado e ollada longa o seu camiño. Palabra precisa, sen grandilo-
O tríptico de Ánxeles
TÍPTICO ÁRTABRO ÁNXELES PENAS Editora Laiovento.
Compostela, 2022
ano nov cia, ma culp ra).
poli tem igua que man Tríp San gad de X com do d bias a qu TÍPTICO ÁRÁ TATAABRBRBRBRBRORROOOOOOO
ÁNXELES PENAS Editora Laiovento
ben delicado, mantido o concepto por medio dun léxico ricaz, na expresión, no sentimento. Este apartado move e conmove. Finalmente, sección tercei- ra, Ánxeles Pena enguedella o seu discurso co do principio, nun remate decididamente anafórico. O único que agora aquela exaltación globalizadora vén resultando o mesmo mais desde baixos mínimos. Unha pequena subs- tancia que sen caer en minimalismos o que procura, e acada, e o eu, a esencia persoal dunha autora que cia na súa lembranza para ir carea aos obxectivos elmentais, familiares, localistas. Non se trata de que na búsqueda do total Ánxeles Penas pecase de ambiciosa, o que por outro lado non tereía por que ser falta grave, acontece que é agora, ao erguer a tona que agacha o esencial, atopamos á poeta no seu momento exacto, no seu punto, conformando deste xeito un remate “in crescendo”
para poñer o ramo a un libro chamati- vo dunha autora que, polifacética, non é coñecida abondo no mundiño este máis que do pensamento único, da idea única (que non unitaria). Ánxeles Penas, en cambio, no seu libro si que dá vencelladas tres enfoques para arte- llar, complementando e complemen- tándose, un libro ben unitario, desde ese cocepto triangular en maneira de tríptico.
“O único que agora aquela exaltación globalizadora vén resultando o mesmo mais desde baixos mínimos.
Unha pequena substancia que sen caer en minimalismos o que procura, e acada, e o eu, a esencia persoal dunha autora que cia...”
VICENTE ARAGUAS
cuencias, ritmo coidado e ledicia exul- tativa. A segunda sección do libro vai máis polo íntimo, tamén no que ten de elexía, de señardade diante do paso do tempo que leva, irremediable, ao trán- sito de nitivo. Mais Ánxeles Pena sabe facer disto, de novo, material poético
No verán de 1975, no Ferrol que tres anos atrás vivira tráxicas xornadas de insurrección obreira, Moncho Reboiras cae abatido logo dunha asañada persecución da policía fran- quista. Décadas despois, un comité de emerxencia impulsa a loita contra unha agresión ecolóxica produto da arbitrariedade corrupta e a cobiza.
Xa a comezos do século actual, o reporteiro grá co Nardo Negro docu- menta eses acontecementos desde os días vertixinosos do Nunca Máis
e do Non á Guerra, nun dos momentos de maior manipulación política da Tele- visión de Galicia. Ao tempo, Marabillas Párraga, unha singular monxa galeguista e de esquerdas, nárrao todo para nós con precisión e claridade.En Matarán a Reboiras, Luís Rei Núñez déixase guiar polos seus protagonistas e proponnos unha novela na que mandan as vidas e os tempos, sempre incertos.
SON AS VIDAS E OS TEMPOS OS QUE MANDAN
MATARÁN A REBOIRAS LUÍS REI NÚÑEZ Editorial Xerais. Vigo, 2022 23,95 euros
Xosé Ramón Pena é esa clase de au- tor que pertence á mellor tradición de contistas do noso país.
Este libro de relatos é a con rmación diso, e de que estamos diante dun dos mellores narradores das letras galegas. Un mollo de historias que po- derían ser en si mesmas partes dun- ha novela que as transita e atravesa e
onde os personaxes, atrapados na vida, atropelados por ela, gobernan como mellor poden o seu destino. Coma as vías dun tren que nos leva, pero que non se sabe cara a onde, os que viven nestas historias veranse guiados por horizontes sorprendentes e inesperados que lles farán aceptar derrotas, gañar batallas e, en de nitiva, vivir.
Xosé Ramón Pena fainos viaxar, ademais, por un pasado posible, non por ccio- nado menos verdadeiro. Un libro perfecto nos seus tempos, no soño ao que nos convida e polo xogo que, palabra a palabra, maxia da linguaxe, nos propón e nos reta. Un libro magní co.
COMO GOBERNAR O DESTINO
EN TEMPO DE DESCONTO XOSÉ RAMÓN PENA Editorial Galaxia. Vigo, 2022 19,75 euros
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
en Detalle
33
La intención era que durase toda la vida, pero los gustos, las modas y hasta las personas pueden cambiar con los años. Por eso uno puede llegar a aborrecer lo que antes adoraba, como esa or
en el hombro, el tribal en la espalda o, peor aún, el nombre de un ex que sigue llevando grabado en la piel. Por fortuna, la tecnología médica actual permite eliminar muchos de estos tatuajes.
Los tatuajes ya no son para siempre
SALUD
Tatuarse es una tendencia que cada vez tiene más seguidores. Una frase inspiradora, un adjetivo que nos de - ne, un dibujo vistoso o el nombre de alguien especial son algunos de los motivos elegidos para que decoren la piel eternamente. Pero, a veces, para siempre resulta ser demasiado tiem- po y uno puede cansarse de lo que antes le encantaba. Frente al arre- pentimiento surge la gran pregunta:
¿es posible eliminar un tatuaje? La respuesta es, por lo general, a rmati- va, aunque el resultado nal depende de muchos factores.
“Hace años, eliminar un tatuaje era casi una utopía por los tratamientos costosos y prolongados en el tiempo.
Además, no siempre se conseguía un resultado sin marcas. Ahora conta- mos con un láser de alta e cacia que permite recuperar una piel limpia y sin rastro del pasado”, a rma Cristina Álvarez, experta en estética.
“Cuando un paciente decide que quiere borrar un tatuaje de su piel, es importante que esté bien informado y sea conocedor de cuál es el proceso del tatuaje en sí, cómo actúa el láser, qué particularidades tiene cada tin- ta, etc. Tener información dedigna sobre todo ello hará que se sienta seguro ante el tratamiento y que sepa escoger la tecnología y profesionales adecuados para que este sea seguro y efectivo”, señala la doctora Mercè Campoy, especialista en medicina estética y tratamientos láser, además de autora de una guía médica para la eliminación de tatuajes con láser.
Proceso del tatuaje
La doctora Campoy recalca la impor- tancia de conocer el procedimien- to mediante el que se realizan los dibujos sobre la piel. En este sentido, explica que, al realizar un tatuaje, se lesiona la piel para depositar partícu- las de tinta en la dermis.
Estas partículas son lo su ciente- mente grandes para que el sistema inmunitario no pueda absorberlas y retirarlas, por lo que el dibujo puede durar toda la vida.
La especialista expone que, con el láser, se envían ondas de choque con
la energía su ciente para romper las partículas de tinta y hacerlas más pequeñas para que el cuerpo pueda enviar a los macrófagos y que éstos puedan eliminarlas a través del sis- tema linfático. Los macrófagos son unas células del sistema inmune que ingieren bacterias y otras sustan- cias extrañas al organismo. De esta manera, se puede decir que el láser ayuda a que el organismo continúe un proceso natural. “No es el láser quien elimina el tatuaje, sino nuestro propio organismo”, recalca la doctora Campoy.
Para eliminar un tatuaje se nece- sitan varias sesiones, no es posible hacerlo de una sola vez. El número total de sesiones depende de múlti- ples factores pues, por una parte, el cuerpo de cada persona, sus macró- fagos y su sistema linfático es distin- to al resto. Por otro lado, no es lo mis- mo eliminar un tatuaje profesional,
uno amateur, un cover, un tribal o un difuminado.
Así, la experta mani esta que los principales factores que in uyen en el proceso de eliminación del tatuaje son: el tipo de tinta que usó el tatua- dor (densidad, composición química, tamaño de los pigmentos...); la zona del cuerpo en la que está, ya que en zonas con más irrigación sanguínea se necesitan menos sesiones y la antigüedad del tatuaje, pues cuanto más antiguo es, mejor responde al láser. Se entiende que un tatuaje es reciente hasta los tres años y, a partir de los cinco, se empieza a considerar antiguo. Los colores del tatuaje son, asimismo, fundamentales para el proceso de borrado. La doctora Cam- poy señala que el negro es siempre el más fácil de borrar.
De igual modo, el doctor Donís Muñoz, dermatólogo y autor del libro
“Tratado sobre los tatuajes. Claves para su eliminación con láser”, indica que la di cultad para borrar los dife- rentes colores depende del tipo de láser Q-Switched que se emplee. No obstante, el color negro, el azul oscuro y el rojo son los más fáciles de borrar.
En cambio, colores más claros como el amarillo, el azul claro o el blanco suelen tener mayor di cultad.
Respecto al color rojo, el doctor Muñoz advierte de que es el que con mayor frecuencia provoca reaccio- nes anómalas y efectos indeseados,
tanto poco tiempo después de reali- zarse un tatuaje como a largo plazo.
Por el contrario, el negro es “el más seguro y es excepcional que presente efectos adversos”, apunta.
Entre seis y ocho semanas
Entre una sesión de láser para borrar un tatuaje y la siguiente es necesario dejar pasar tiempo. “El intervalo míni- mo entre sesiones es de entre 6 y 8 semanas, si bien, cuanto mayor sea el intervalo entre ellas, se van a obtener mejores resultados a la vez que pue- de necesitarse un menor número de sesiones”, detalla el dermatólogo.
Tras cada una de las sesiones se necesitan una serie de cuidados. La doctora Campoy explica que, al na- lizar cada una de ellas, se procede a hidratar y a hacer unas curas sobre la piel. Durante los días posteriores
“se aplicará una pomada antibiótica.
Además, hay que tapar el tatuaje para evitar la exposición solar”, subraya.
Respecto a otros procedimientos para eliminar los tatuajes sin contar con el láser, la doctora Campoy a r- ma que métodos como la dermoabra- sión, salabrasión, la intervención quirúrgica, los ácidos, las cremas o la congelación son “tratamientos obso- letos”. La especialista advierte de que pueden producir “cicatrices engrosa- das, causar infecciones y decolora- ciones de la piel y no garantizan los resultados deseados”.
Para eliminar un tatuaje se necesitan varias sesiones, no es posible hacerlo de una sola vez | EFE/ André Coelho
Para eliminar un tatuaje se necesitan varias sesiones, no es posible hacerlo de una sola vez
PURIFICACIÓN LEÓN Fotos: EFE
página deLetr as
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
34
Andén de estación
La niña y el gato Ella, fugazmente
Postales Literarias
Fotografías de Jorge Meis
E
sperar en el andén de un tren, resoplar de calor y abanicarse, con inquietud creciente pasear la ace- ra derretida de cemento, hirviendo y asfixiante, un zumbido, un silbato, un gorro rojo orlado de entorchado, y un bigote mostacho en la cara más propia de un jefe de estación, que di- rige el trá co de trenes entre vías, elS
entada en su silla, mi- raba la escena con cara de pilla, detrás del biombo con bambú de China; tentando la suerte a mil maravi- llas, un gato escondía el ovillo abierto de la canastilla, y el hilo perdía su sonomía cruzándose, a ratos, con huecos y esquinas, ha- ciendo mil trampas con la geometría, cada vez más largo el hilo, y detrás el gato que le perseguía, jugaba y salta- ba, paraba y volvía, y apenas ovillo quedaba a la vista, que no fueran ojos de aquella niña, sentada en su silla, mirando la escena con cara pilla, de- trás del biombo con bambú de China.JULIO M. GARCÍA IGLESIAS-POSSE
Q
ué pena que no es-tés ahora conmigo, refrescando la cara al aire de una bri- sa tan agradable, y riendo conmigo unas palabras in- trascendentes… Qué pena que no pue- da contarte la pesadumbre y la alegría de las cosas, y oler el verano espeso de sol en julio y el griterío monótono y como suplicante de las gaviotas, y el olor de mar que llevan en las alas y en el pico un pez en vuelo rasante… Qué pena, pero no me hagas caso, que no hay pena, es tan sólo la tarde que fu- gazmente te trae por momentos, casi desnuda, a mi memoria…
factor, aquí viajeros y allí mercancías, y algunos otros parados y encendidos, chorreando agua y humo, y olor de tren, en espera larga y extensa de ini- ciar la salida con presteza, en hora los relojes puntuales, y el redondo reloj de la estación, grande y exacto, luciendo en lontananza cómo avanza al minu- to, moviéndose la aguja, con precisión lacónica y un eco, audible y justo, de monotonía… Se abre la puerta, entran las gentes, como en tropel, cada cual en el afán de sus encuentros, y la vía se estrecha a cuenta de agruparse los cir- cunstantes, personas y maletas, unos
van y otros llegan, abrazos por igual y largos besos, prisas a la carrera, ya es- tán dentro, se acomodan y abren las ventanillas, más o menos, y es algunos que repiten los besos que se dieran, y los recién llegados, más calmados, se van dispersando, aquí y allí, y les mue- ven palabras y silencios, y risas, y ale- grías, que esperan descansar, y un nue- vo día… La estación se vacía, es todo ya silencio, y sólo queda el sopor del calor, vías entrecruzadas en paisaje de curva y ligrana, geometría, y lo que el reloj cuenta, avanzando minutos con pulcra cadencia repetida…
A la manera del haiku
E
stoy buscando tus labios / entre la noche soña- da / con las estrellas mirando.Cerca tu mano / y la emoción callada / de amarte tanto.
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
en Detalle
35
Al norte de la Patagonia, paleontólogos argentinos y estadounidenses han descubierto los restos de uno de los dinosaurios carnívoros de mayor tamaño hasta el momento. De patas robustas,
brazos pequeños como el T. rex, enorme cabeza y pariente del gran Giganotosaurus, esta nueva especie amplía la familia de los más grandes cazadores terrestres que existieron
Meraxes gigas, el gran devorador de dinosaurios
SOCIEDAD
Juan Ignacio Canale es un ávido lec- tor de la saga de fantasía Canción de hielo y fuego que dio origen a la serie Game of Thrones (Juego de Tronos).
Por eso, a la hora de nombrar a su más reciente descubrimiento en el norte de la Patagonia argentina, este paleontólogo no lo dudó: lo llamó en honor a una de las creaciones fan- tásticas del escritor estadounidense George R.R. Martin.
“Se trata de una nueva especie de dinosaurio carnívoro enorme de 11 metros de longitud, brazos peque- ños, gran cráneo y un peso estima- do de 4.200 kg, que vivió hace entre 96 y 93 millones de años. Lo llama- mos Meraxes gigas, como uno de los dragones de las novelas”, cuenta a SINC el director del Área Laboratorio e Investigación del Museo ‘Ernesto Bachmann’ de Villa El Chocón, en la provincia de Neuquén (Argentina).
“Me gustó cómo sonaba. Lo propuse al grupo y quedó”.
Como todo gran descubrimien- to, este hallazgo que sacude hoy la paleontología mundial y se publica en la revista Current Biology nació de una mezcla entre paciencia y suerte.
En enero de 2012, un equipo de cien- tí cos argentinos y estadounidenses del Museo Field de Historia Natural llegó a un sitio de vientos y rocas roji- zas conocido como La Barda Atrave- sada de Las Campanas, a 20 km de la localidad de Villa El Chocón.
Allí, los investigadores se separa- ron para inspeccionar el terreno. En el primer día, cantaron victoria: unos divisaron un fragmento de un fósil de un saurópodo y a 15 metros Cana- le encontró una vertebra caudal de un terópodo o dinosaurio carnívoro.
“Fue una alegría enorme. En segui- da nos dimos cuenta de que era algo importante, novedoso”, recuerda el paleontólogo, especializado en este tipo de animales. “Los huesos están muy bien preservados porque esta- ban muy metidos en la roca, lo que los protegió de la erosión y también complicó su extracción”.
Los investigadores sabían que existían buenas posibilidades de hallar un dinosaurio carnívoro enor- me porque en esa zona, la Formación Huincul, había sido encontrado hace casi 30 años el Giganotosaurus caro- linii, uno de los dinosaurios carnívo- ros más grandes conocidos y recien-
temente protagonista de la película Jurassic World Dominion.
En total, el equipo tardó cuatro campañas anuales de 20 días cada una en sacar los fósiles. “El sitio esta- ba lleno de fragmentos de dinosau- rios en excelentes condiciones. Los huesos asomaban de las paredes de arenisca”, cuenta Akiko Shinya, técni- ca y preparadora de fósiles del Museo Field en Chicago. “El gran desafío de la excavación fue extraer los enor- mes huesos del dinosaurio. Tuvimos que usar una sierra para rocas equi- pada con un disco de diamante para cortarlos y hasta experimentamos una inundación repentina”.
Las sorpresas continuaron con los trabajos de preparación del fósil en el laboratorio, es decir, la limpieza de los huesos y extracción de la arenisca de alrededor, que llevaron varios años.
“Es un material muy bien conser- vado y completo”, indica el paleon- tólogo Sebastián Apesteguía, de la Fundación de Historia Natural ‘Félix de Azara’. “Además de los brazos pequeños y el gran cráneo, me llamó la atención la garra gigante en el pie, que usaba para aferrar a sus presas”.
Hace más de 90 millones de años, la Patagonia era una región muy distinta a lo que es en la actualidad.
Entonces, la cordillera de los Andes no existía y África estaba todavía cer- ca. Y lo que hoy es un gran desierto –el más grande en América– era una zona muy fértil con vastos bosques de coníferas y plantas con flores, recorrida por manadas de los mayo- res dinosaurios que existieron, como el Argentinosaurus.
Además de ejemplares que caza- ban en grupo o en solitario, algunos de ellos emplumados, y una fauna diversa, había una gran familia (o
‘clado’) de misteriosos y colosales depredadores al acecho: los carca- rodontosáuridos, los más grandes cazadores terrestres que existieron.
“Incluso más grandes que el Tyran- nosaurus rex”, explica Apesteguía, y prosigue: “Nunca tuvieron que medir fuerza porque vivieron en otra época y en otro continente”.
Entre los miembros de esta familia
guraban especies como el Giganoto- saurus, Mapusaurus, Carcharodonto- saurus, Tyrannotitan, Taurovenator, a los que se suma ahora otro pariente:
Meraxes gigas.
Recreación de la forma del dinosaurio encontrado en la Patagonia | CARLOS PAPOLIO
SUS DIENTES ERAN PARECIDOS A CUCHILLOS PARA DEJAR DESANGRAR A SUS PRESAS SIN HACER ESFUERZO
El nuevo integrante viene a llenar los vacíos en el conocimiento. Si bien en las últimas tres décadas se han descrito aproximadamente una docena de especies de carca- rodontosáuridos, algunos aspec- tos de su anatomía especialmen- te en lo que respecta al cráneo, las extremidades delanteras y los pies– siguen siendo poco conocidos. Por ejemplo, Meraxes tenía una cabeza enorme, con
huesos muy ornamentados con protuberancias, crestas y surcos, que probablemente cambiaran de color por la irrigación sanguínea y sirvieran para atraer parejas. Sus dientes eran parecidos más a cu- chillos y no tipo banana como los de los tiranosaurios, lo cual lleva a pensar que eran animales que cazaban cortando partes de las presas y dejándolas desangrarse sin hacer más esfuerzo.
en F o to gr amas
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
36 Gran ambiente en Caranza en la fiesta de hermandad latina
C
ientos de personas se dieron cita en el campo de Caranza con motivo de una nueva edición de la fiesta de hermandad de los pueblos latinos.La celebración, organizada por el popular Don Goyo, agradecido por el comportamiento de los asistentes, discurrió con un ambiente espectacular entre los participantes, que pudieron disfrutar de la gastronomía típica de Colombia (empanadas, buñuelos, papas rellenas, champú...), música... y fútbol. Seis equipos de categoría sénior tomaron parte en un torneo en el que el combinado de Perú fue campeón por delante del Resto del Mundo. La tercera plaza fue para Only Fans, mientras que Colombia, Galicia y Coruña acabaron en las posiciones cuarta, quinta y sexta. Perú se llevó el título en el certamen de veteranos y también hubo escuadras de niños para redondear la jornada festiva.
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
en F o to gr amas
Mugardos se reivindica 37
de nuevo como capital de
la preparación del pulpo M
ugardos retomó su fiesta del pulpo tras dos años de parón; y lo hizo acompañada de fiesta, diversión. Había ganas de recuperar la celebración gastronómica, a la cual se acercaron miles de personas para dar buena cuenta del cefalópodo y su preparación típica. La jornada contó con diversas actividades, que se prolongaron durante toda la jornada, para que los asistentes pudieses disfrutar de los encantos de la villa.en Detalle
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
38 Dio el salto de nitivo al estrellato con su trabajo en la franquicia “Fifty Shades” por la que todavía cumple penitencia. Después, Jaime Dornan, que conquistó el mundo de la moda antes de
dedicarse a la interpretación, tendió a involucrarse en proyectos más artísticos y menos comerciales.
El actor irlandés, uno de los protagonistas de la reciente “Belfast”, acaba de cumplir cuarenta años.
Jamie Dornan, más allá del personaje que le dio la fama
CINE
“Ya sea ‘A private war’, ‘Anthropoid’ o
‘Belfast’ o lo que sea que venga des- pués, la línea en la prensa es siempre:
‘Es lo mejor que ha hecho desde `Fifty Shades’ (50 sombras de Grey), como si todavía necesitara demostrar mi valía. Todavía estoy pagando la peni- tencia por esa elección para volver al punto en el que estaba antes”, dijo Dornan a GQ en noviembre del año pasado sobre el papel que lo lanzó al estrellato.
Sin embargo, el actor parece no arrepentirse. “En última instancia, no.
Quiero decir, entendí el trabajo y las reacciones”, aseguró al medio. “Mira, ponlo de esta forma: no ha hecho ningún daño a mi carrera formar par- te de una franquicia cinematográ ca que ha ganado más de 1.000 millones de dólares. Cualquier actor que traba- je te diría lo mismo”, dijo. “No hay ver- güenza en decir que transformó mi vida y la vida de mi familia nancie- ramente. Estoy muy, muy agradecido por esto y siempre lo estaré”.
El actor, nacido en Holywood, en Irlanda del Norte, era consciente de la reacción que podían suscitar las películas. Las críticas no le cogieron totalmente por sorpresa. “La mayo- ría de la gente odiaba los libros. Y no digo que no reconozca por qué esos libros fueron tan poderosos para millones de personas, pero no vas a tener libros que fueron horriblemen- te criticados convertidos en películas aclamadas por la crítica”.
Inicios
Antes de que su nombre se relaciona- se con este título, Dornan había esta- do en el reparto de algo más de media docena de proyectos tanto en panta- lla grande como pequeña, como la película “Marie Antoinette” o la serie
“The Fall”. Y antes de ponerse delante de las cámaras de cine, lo hizo frente a las de moda.
A esta profesión llegó un tiem- po después de que su madre, Lorna, falleciera de cáncer de páncreas en 1998. “Yo era muy joven”, dijo el actor según publicó The Irish Times en 2018. “Tenía 14 años cuando mi madre fue diagnosticada y acababa de cum-
plir 16 cuando murió”. Aunque a esa edad, comentó Dornan, todos los niños son inocentes, él sintió que era particularmente joven e inocente en ese momento. Tuvo que crecer rápido después de aquello. “Tiene un efecto en constante evolución sobre mí, esa pérdida, y no se lo deseo a nadie”.
Modelo
Abandonó la universidad con 19 años y aquel verano no hacía mucho más que beber todo el día en Belfast. “Creo que a mi familia le preocupaba que anduviese sin rumbo, así que mi her- mana me apuntó para participar en un programa de televisión, ‘Model Behavour’, en el que podías ganar un contrato de modelo con Select y salir en la portada de GQ”, dijo el actor en la entrevista con la propia revista. “Yo estaba como ‘¿Ser modelo? ¡Vete a la mierda!’. Pero me retorció el brazo y yo llevé a mi amigo a rastras. Fui a regañadientes, pero fue mi pie en la puerta, la ventana a través de la que siguió todo lo demás”.
Dornan no ganó el concurso, pero acabó chando por la agencia igual- mente. “A los 21, estaba haciendo algunas campañas importantes y ganaba mucho dinero”, dijo el actor, al que dieron el sobrenombre de “El torso de oro”. Pero no le encantaba y no acababa de verlo como una opción profesional para él. “Todavía no me gusta que me saquen fotos. Me pare- ce raro. Me parece que es una cosa antinatural”.
Más tarde, dio el salto a la inter- pretación. “Estaba un poco como ‘esto es una oportunidad genial. Haré eso’.
No era uno de esos niños que decían quiero ser actor cuando sea mayor.
El actor está casado con la compositora Amelia Warner desde 2013
MATEO CASTILLO Fotos: EFE/ Caroline Brehman
Solo estaba siguiendo lo que me ins- tinto me decía que hiciera”, contó el actor en una conversación con Kirs- ten Dunst en “Actors on Actors”, de Variety.
Trayectoria
Su primer papel en una película cine- matográ ca fue el de Axel von Fersen en la cinta de So a Coppola “Marie Antoinette”, del año 2006, junto a Dunst. “Recuerdo pensar que podría ser el último”, a rmó Jamie Dornan
en la conversación con su antigua compañera de reparto. “Recuerdo pensar ‘realmente no sé qué estoy haciendo aquí’, y eso fue, ¡Jesús!, hace 17 años”.
La filmografía de Dornan inclu- ye títulos como “Beyond the Rave”,
“Flying Home”, “Untogether”, “Robin Hood” y “Synchronic”, entre otros.
En el terreno personal, el actor está casado con la compositora Amelia Warner desde el año 2013, con quien tiene tres hijas.
“No ha hecho
ningún daño
a mi carrera
formar parte de
una franquicia
cinematográ ca
que ha ganado más
de 1.000 millones
de dólares”
SUPLEMENTO
DOMINICAL
24 DE JULIO DE 2022
todo Música
39
Quince letras y cuatro palabras conforman el nombre de la mayor leyenda del amenco, Camarón de la Isla, un músico inmortal a pesar de cumplirse ya treinta años de su prematura muerte.
Grabó el primero de sus diecisiete discos, “El Camarón de la Isla”, con 19 años, acompañado a la guitarra por Paco de Lucía, al que conoció en los tablaos. Juntos actuaron hasta 1977.
Camarón, el gitano rubio que entronizó el amenco
LEYENDAS
El cante se vistió de luto pasadas las siete de la mañana del 2 de julio de 1992, cuando el artista, fumador empedernido y que coqueteó con las drogas, falleció a causa de un cáncer de pulmón en un hospital de Badalo- na (Barcelona). Pero cada año parece aumentar la grandeza de José Mon- je Cruz, hombre sencillo y tímido a la vez que, para muchos, es el mejor cantaor de todos los tiempos.
Su apodo se lo puso de niño un tío suyo por tener la piel clara, el pelo rubio y ser delgado como un cama- rón, y porque San Fernando, donde nació, está en una isla en la bahía de Cádiz. Hijo de un herrero, Luis, y de una canastera, Juana, nació el 5 de diciembre de 1950. Penúltimo de ocho hermanos, desde pequeño se sintió atraído por el mundo taurino, pero el cante, que se respiraba en su casa, le embrujaría para siempre.
Con siete años ya cantaba en los autobuses que iban desde San Fer- nando a Chiclana o Jerez junto a su amigo, después también artista, Ran- capino. Y tras una corta etapa escolar, a los doce años se pone a trabajar con su padre y va formando su voz en la reconocida Venta de Vargas, en San Fernando.
Se cuenta que por esa época Mano- lo Caracol le escuchó y vino a decir un “no está mal”. Camarón gana en 1962 el concurso de cante amenco del Festival de Montilla y ya no para de trabajar por toda Andalucía has- ta marcharse a Madrid con 16 años.
Allí es contratado en Torres Berme- jas, tablao competencia del que tenía Caracol, quien comprueba cómo aquel gitano impresiona a todos con su quejido.
“La leyenda del tiempo”
Grabó el primero de sus diecisiete discos, “El Camarón de la Isla”, con 19 años, acompañado a la guitarra por Paco de Lucía, al que conoció en los tablaos. Juntos actuaron hasta 1977.
Al recibir el Premio Príncipe de Asturias de las Artes, el genial gui- tarrista aseguraría que más del cin- cuenta por ciento del galardón se lo daría a Camarón.
El resto de su carrera compar- tió escenario con Fernando Torres
“Tomatito”, a quien conoció en loca- les de Málaga cuando tenía apenas 15 años. Un día “vino sin guitarrista y dijo: ‘llama al niño de la taberna’.
Es lo mejor que me pasó en mi vida, que me llamara todavía me parece un sueño”. “Si estuviera vivo, seguiría con él”, sostiene aún hoy Tomatito.
Con él grabó “La leyenda del tiem- po” (1979), marcando un antes y un después en el amenco, a pesar de que en ese momento fue desprecia- do por los puristas y un fracaso de ventas; o el inolvidable “Soy gitano”
(1989), su primer disco de oro.
Tres años antes, en 1986, Camarón sobrevive a un accidente de trá co en Chiclana, cuando el coche que con- ducía chocó frontalmente con dos turismos cuyos conductores mueren.
Fue condenado a un año de cárcel
que no tuvo que cumplir al no con- tar con antecedentes. Otro episodio negro relacionado con el trá co ocu- rrió en 1988, cuando fue detenido tras supuestamente insultar a un policía tras aparcar mal su vehículo.
Familia camarón
En cada aniversario que rodea la tra- yectoria vital y profesional de Cama- rón se recuerda la gura de este mito para cualquier persona con sensibili- dad musical.
Llegó a grabar con la Royal Philar- monic Orchestra, a actuar en el Fes- tival de Jazz de Montreux y a acuñar el estilo que él mismo denominó “ a- menco rock gitano”, y demostró su peculiar personalidad muchas veces, como cuando, según se cuenta, des- preció 5 millones de pesetas (35.000 euros) y no actuó en una esta priva- da de Mick Jagger.
Camarón se fue con 41 años, pero su legado sigue vivo, gracias en gran parte al empeño de sus herederos: su viuda, Dolores Montoya, “La Chispa”, con la que se casó en 1976, ella con 16 años y él con 25, en una boda que duró tres días; y gracias a sus hijos, Luis, Gema, Rocío y José, también artistas. Familia Camarón, como se hacen llamar, le dedicaron en 2021 el disco “Capitán de mis sueños”, con las voces de Gema y Rocío y la direc- ción musical de Luis.
El último concierto lo ofreció en el Colegio Mayor San Juan Evangelista de Madrid, la noche del 25 de enero de 1992, año de su adiós y en el que salió su último disco, “Potro de rabia y miel”.
Como testamento, solo dejó un papel escrito a mano alentando a su familia a tener fe en Dios y diciendo a su esposa que era libre.
Reconocimientos
Llano como era, seguro que tendría pudor al saber que se ha tenido que prohibir que las cenizas de sus admi- radores se sigan esparciendo sobre su tumba en San Fernando, o que su vida esté en libros, exposiciones, pelí- culas, una serie de televisión y hasta en un cómic.
Y qué decir de tener su propio museo, junto a la Venta de Vargas, inaugurado el 2 de julio de 2021. En él se pueden ver unas treinta guitarras, su Mercedes blanco, su magnetófono de cintas en las que grababa y escu- chaba cantes del derecho y el revés, sus abrigos, camisas y gafas de sol, cuadernos manuscritos, su Biblia, premios y discos.
Los homenajes se siguen suce- diendo y en marzo de este año la Junta Municipal del Distrito Centro de Madrid aprobó colocar una estatua de Camarón en la plaza del General Vara del Rey, en la zona del Rastro.
Camarón de la Isla murió hace treinta años y su tumba recibe día tras día a numerosos seguidores de su arte | EFE/ Román Ríos
Su apodo se lo puso de niño un tío suyo por tener la piel clara, el pelo rubio y ser delgado como un camarón
PILAR RODRÍGUEZ VEIGA Fotos: EFE