• No se han encontrado resultados

Lingua Galega 2

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2022

Share "Lingua Galega 2"

Copied!
42
0
0

Texto completo

(1)

Lingua Galega 2

Carme Ares Vázquez Eduardo Moscoso Mato

Ramón Mariño Paz

Xavier Varela Barreiro (coord.)

GUÍA DOCENTE E MATERIAL DIDÁCTICO

2019-2020

FACULTADE DE FILOLOXÍA

DEPARTAMENTO DE FILOLOXÍA GALEGA

(2)

FACULTADE DE FILOLOXÍA. DEPARTAMENTO DE FILOLOXÍA GALEGA AUTORES: Ramón Mariño Paz e Xavier Varela Barreiro

Edición electrónica. 2019

ADVERTENCIA LEGAL: Reservados todos os dereitos. Queda prohibida a duplicación total ou parcial

(3)

1. Datos descritivos da materia

• Nome: Lingua Galega 2

◦ Código: G5051112

◦ Tipo: Materia Ordinaria RD 1393/2007

• Departamento: Filoloxía Galega

◦ Área: Filoloxías Galega e Portuguesa

◦ Centro: Facultade de Filoloxía

• Carga docente: 6 créditos ECTS

• Horas ECTS:

◦ Clase expositiva: 24:00 horas

◦ Clase Interactiva: 24:00

◦ Titorías: 3:00

◦ Total: 51:00

• Curso no que se imparte: 1º curso de Titulacións de Grao/Máster

• Duración: 2º semestre

1.1. Lingua na que será impartida

A lingua utilizada nas aulas é o galego.

1.2. Requisitos

Aínda que non existen requisitos esenciais para a realización desta materia, é necesario que os alumnos teñan un coñecemento aceptable do galego estándar.

1.3. Profesores

Eduardo Moscoso Mato

• Localización:

• Facultade de Filoloxía

• Escritorio: 110

• Teléfono: 881811786

• Enderezo electrónico: eduardo.moscoso@usc.es

• Horario de titorías:

Ramón Mariño Paz

• Localización:

(4)

• Facultade de Filoloxía

• Escritorio: 215

• Teléfono: 881811817

• Enderezo electrónico: ramon.marino.paz@usc.es

• Horario de titorías: segunda feira e terza feira, de 9:30 a 11:00 e de 11:45 a 13:15

Xavier Varela Barreiro

• Localización:

• Facultade de Filoloxía

• Escritorio: 216

• Teléfono: 881811816

• Enderezo electrónico: xavier.varela@usc.es

• Horario de titorías: segunda feira, de 9 a 15 horas.

1.4. Horario

• Sesións expositivas:

o Grupo 1: sexta feira (9:00-10:30 horas) Aula C07 o Grupo 2: sexta feira (10:30-12:00 horas) Aula C07

• Sesións interactivas:

• Grupo I: quinta feira (13:30-15:00 horas) Aula D08

• Grupo II: quinta feira (12-13.30 horas) Aula D08

• Grupo III: quinta feira (13:30-15:00 horas) Aula D09

• Grupo IV: quinta feira (12:00-13.30 horas) Aula D09

1.5. Calendario de exames

• 01/06/2020. Hora: 09:30. Aulas C09 e C10

• 03/07/2020. Hora: 16:00. Aula C09 e C10

(5)

2. Sentido da materia no perfil da titulación

2.1. Bloque formativo no que se encadra a materia

Esta materia forma parte do Maior do Grao en Lingua e Literatura Galegas e do seu módulo de formación básica, que ten como obxectivo, amais de homoxeneizar o nivel inicial de lingua, proporcionar os coñecementos, competencias, destrezas e ferramentas metodolóxicas que lle garantan unha ampla formación para abordar o estudo da lingua galega.

2.2. Papel da materia no plan de estudos

Dispénsase no segundo cuadrimestre do primeiro curso, despois de cursar a materia de Lingua galega 1, onde os estudantes tiveron ocasión de coñecer, entre outras cousas, os distintos niveis de análise gramatical e as correspondentes disciplinas lingüísticas.

Agora, adquiridos os conceptos básicos relativos ás disciplinas gramaticais (fonética, fonoloxía, morfoloxía, sintaxe e semántica), encararán as diferentes dimensións da variación lingüística (cronolóxica, xeográfica, social e diamésica). Desta maneira, analizarán aspectos que porán en relación contidos doutras materias. Constitúe unha introdución para a Historia da lingua galega, materia do módulo de Introdución ó estudo da lingua e literatura galegas, que se dispensa no 2º curso, e tamén para as do módulo de Lingüística Galega, como Dialectoloxía galega (2ºcurso) e Sociolingüística galega (3º curso). Aínda que a análise da variación atinxe todos os planos da lingua e, por tanto, contemplaranse aspectos fonéticos, sintácticos e morfolóxicos que se analizarán en profundidade nas materias específicas, de forma máis concreta esta materia está en relación máis estreita coas materias de Lingua galega oral, escrita e estándar (3º curso), do módulo de Variación, cambio lingüístico e metodoloxía e mais con Léxico e terminoloxía do galego, do módulo de Gramática galega (4º curso), no que toca á estandarización.

No seguinte diagrama percíbense de forma inmediata estas interrelacións.

(6)

2.3. Interese deste curso para a túa formación

A realización da materia Lingua galega 2, ademais do seu interese formativo, axudará a comprender mellor a situación social e lingüística de Galicia, ao tempo que permitirá reforzar e fixar algúns procedementos filolóxicos (comentarios de texto, lecturas críticas, traballo de campo...) que serán de utilidade ao longo da carreira.

3. Obxectivos

• Conseguir un coñecemento abondo da variación lingüística, no que respecta á lingua galega, en toda a súa extensión: a cronolóxica, a xeográfica, a social e a situacional.

• Proporcionar os coñecementos básicos sobre a historia da lingua e examinala nos textos.

• Proporcionar os coñecementos básicos sobre a situación actual da lingua, tanto no que toca á súa diversidade xeográfica coma á súa situación social.

• Facer reflexionar sobre os aspectos sociais e políticos da construción dos estándares lingüísticos e comprender o proceso de estandarización da lingua galega.

• Capacitar o alumno para alcanzar, cos coñecementos correspondentes a esta materia, a titulación de Filoloxía Galega.

4. Competencias

As competencias específicas da materia son:

 Recoñecer, polos seus trazos lingüísticos, as distintas áreas dialectais do galego.

 Situar correctamente os textos galegos na liña do tempo, atendendo as súas Lingua galega 2

Lingua galega I (1º curso)

Historia da lingua galega (2º)

Sociolingüística galega (3º)

Lingua oral, escrita e estándar (3º)

Dialectoloxía galega (2º)

Léxico e terminoloxía do galego (4º)

(7)

 Identificar as características que distinguen a lingua oral fronte á escrita, e os distintos rexistros lingüísticos.

 Ter consciencia da realidade sociolingüística de Galicia.

 Fomentar unha actitude crítica fronte ás cuestións sociolingüísticas.

Como competencias xerais podemos indicar algunhas de tipo instrumental (pois terán que utilizar ordenadores, exercitar a súa comunicación verbal e a escrita na redacción e exposición dos seus exercicios), sistémicas (pois demostrarán a súa creatividade e os seus estándares de calidade na realización dos seus traballos individuais) e interpersoais (pois terán que actuar cos seus compañeiros na exposición pública dos traballos).

5. Contidos da materia

5.1. Descritor

Concepto e tipos de variación lingüística. A variación lingüística na lingua galega:

variacións históricas, xeográficas e sociais. Introdución á historia da lingua galega.

Introdución á gramática histórica galega. Introdución á dialectoloxía da lingua galega.

Introdución á sociolingüística galega. Variación é estándar. Dominio instrumental avanzado da lingua galega.

5.2. Contidos

1. Concepto e tipos de variación lingüística. A variación lingüística na lingua galega.

2. Introdución á historia da lingua e á gramática histórica galega.

3. Introdución á dialectoloxía da lingua galega.

4. Introdución á sociolingüística da lingua galega.

5. Variación e estándar.

5.3. Bibliografía xeral e complementaria

Costas, Xosé Henrique (coord.) (2010): 55 mentiras sobre a lingua galega: análise dos prexuízos máis comúns que difunden os inimigos do idioma. Bertamiráns, Ames:

Laiovento.

Dubert García, Francisco (2002): “Os sociolectos galegos”, Cadernos de lingua, 24, 5- 28. http://web.usc.es/~fgdubert/artigos/sociolectos.pdf

Fernández Rei, Francisco (1990): Dialectoloxía da lingua galega. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.

(8)

Fernández Rei, Francisco / Carme Hermida Gulías (eds.) (20032): A nosa fala: bloques e áreas lingüísticas do galego. Santiago de Compostela: Consello da Cultura galega. http://www.consellodacultura.org/arquivos/asg/anosafala.php

Fernández Rodríguez, Mauro A. / Modesto A. Rodríguez Neira (coords.) (1994):

Lingua inicial e competencia lingüística en Galicia. A Coruña: Real Academia Galega (Seminario de Sociolingüística).

Fernández Rodríguez, Mauro A. / Modesto A. Rodríguez Neira (coords.) (1995): Usos lingüísticos en Galicia: compendio do II volume do Mapa Sociolingüístico de Galicia. A Coruña: Real Academia Galega (Seminario de Sociolingüística).

Fernández Rodríguez, Mauro A. / Modesto A. Rodríguez Neira (coords.) (1996):

Actitudes lingüísticas en Galicia: compendio do III volume do Mapa Sociolingüístico de Galicia. A Coruña : Real Academia Galega (Seminario de Sociolingüística).

Fernández Salgado, Benigno (dir.) (2004): Dicionario Galaxia de usos e dificultades da lingua galega. Vigo: Galaxia.

Freitas Juvino, Mª Pilar (2008): Represión lingüística en Galiza no século XX.

Aproximación cualitativa á situación sociolingüística de Galiza. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.

González González, Manuel (dir.) (2007): Mapa sociolingüístico de Galicia 2004. A Coruña: Real Academia Galega (Seminario de Sociolingüística).

Halliday, M.A.K. (19892): Spoken and written language. Oxford: Oxford University Press.

Lorenzo, Anxo (2008): “A situación sociolingüística do galego: unha lectura”, Grial 179, 19-31.

Marino Paz, Ramón (1998): Historia da lingua galega. Santiago de Compostela: Sotelo Blanco.

Mariño Paz, Ramón (2008): Historia de la lengua gallega. Muenchen: LINCOM Europa.

Mariño Paz, Ramón (2017): Fonética e fonoloxía históricas das lingua galega. Vigo:

Edicións Xerais de Galicia.

Monteagudo, X. Henrique (1999): Historia social da língua galega: idioma, sociedade e cultura a través do tempo. Vigo: Galaxia.

Monteagudo, X. Henrique (2005): “Do uso á norma, da norma ao uso: variación

(9)

desde o idioma galego. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, 377-436. http://www.consellodacultura.org/mediateca/pubs.pdf/norma_lingua.pdf Moreno Cabrera, J. C. (2000): La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la

discriminación lingüística. Madrid: Alianza Editorial.

Santamarina, Antón (1994): “Norma e estándar”, en Holtus / M. Metzeltin / C. Schmitt (eds.): Lexikon der Romanistischen Linguistik. Vol. 6, 2. Tübingen: Max Niemeyer, 66-79. // Reed. en Henrique Monteagudo (ed.) (1995): Estudios de sociolingüística galega. Sobre a norma do galego culto. Vigo: Galaxia, 53-98.

Tuson, J. (2004): Patrimonio natural: elogi i defensa de la diversitat lingüística.

Barcelona: Ed. Empuries. Trad. ao castelan (2009): Patrimonio natural: elogio y defensa de la diversidad lingüística. Barcelona: Ariel.

VV. AA (2002): A normalización lingüística a debate. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.

5.4. Desenvolvemento dos temas

Tema 1. Concepto e tipos de variación lingüística. A variación lingüística na lingua galega: variacións históricas, xeográficas e sociais

1. Concepto e tipos de variación lingüística. A variación lingüística na lingua galega.

I. A lingua.

II. A variación.

1. Parámetros da variación.

2. Dimensións da variación.

2.1. Variación diaglósica.

2.2. Variación diacrónica.

2.3. Variación socio-xeolectal.

2.3.1. Variación diatópica (xeolectal).

2.3.2. Variación diastrática (sociolectal).

2.4. Variación comunicativo-funcional.

2.4.1. Variación diafásica.

2.4.2. Variación diamésica

(10)

ACTIVIDADES 1. Exercicios de estilo

Queneau, Raymond (1995): Exercicios de estilo. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.

Trad. gal. de Henrique Harguindey Banet e Xosé Manuel Pazos Varela.

• Realizar un comentario gráfico-fonético, morfosintáctico e léxico destes textos.

• Encadrar cada un deles no tipo correspondente de variación.

Anotacións

No S, a unha hora punta. Un tipo duns vinte e seis anos, sombreiro flexible con cordón en vez de cinta, pescozo longo de máis como se llo estiraran. Baixa a xente. O tipo en cuestión berra contra un veciño. Repróchalle que o empuxe cada vez que pasa alguén.

Ton choromiqueiro que pretende pasar por duro. Ao que ve un sitio libre bótase enriba.

De alí a dúas horas, volvo encontralo na Praza de Roma, diante da estación de Saint-Lazare. Está cun compañeiro que lle di: “Deberías mandar poñer outro botón máis no gabán”. Móstralle onde (na abertura do colo) e por que.

42 Vulgar

Pasabun cacho dar doce cando dei subido no ese. Subo entón, pago meu billete como ten que ser. E non vou e reparo nun ghichiño cun pescozo grandismo (¡nin que fora un telescopio!) e unhaspecie de cinta arredor do capucho? Miro prel porco topo un perfeuto papán, cando vai e ¡non se che pon a chamarñe a atención ao veciño do lado! Ei oíu, podía ter máis coidado oou, que me parez cadrede, choromícañe, estame escarallando as patas, pisándomas seguido sen parar, lárgañe. E nesas, todo teso, vaise sentar o infiliz.

Común papán.

Paso dimpois pola Praza de Roma e cáchoo dándoñe á lingua con outro lampantín da súa corda. Oíches, sóltaño outro, pois debíaste acupar en poñer outro botón na túa coroza, arrematou.

(11)

41 Ampuloso

Na hora en que comezan a se fender os rosados dedos da aurora, subín cal vertixinoso dardo a un autobús de potente estatura e ollos de vaca da liña S de sinuoso traxecto.

Reparei, coa precisión e agudeza visual do Indio no sendeiro da guerra, na presenza dun rapaz que tiña o pescozo máis longo que o da xirafa de rápido pé e un sombreiro flexible, mol e fendido, adornado cunha trenza cal heroe dun exercicio de estilo. A funesta Discordia de seos de feluxe veu coa súa boca apestosa por un baleiro de dentífrico, a Discordia –dicía– veu insuflar o seu maligno virus entre este rapaz de pescozo de xirafa e trenza de arredor do sombreiro, e mais un viaxeiro indeciso e fariñento. Este dirixiuse a aquel nos seguintes termos: “Escoite, home malvado, diríase que me anda a pisar os pés adrede”. Pronunciadas estas palabras, o rapaz de pescozo de xirafa e trenza de arredor do sombreiro foise axiña sentar.

Máis tarde, na Praza de Roma, de maxestuosas proporcións, avistei de novo o rapaz de pescozo de xirafa e trenza de arredor do sombreiro, acompañado por un amigo árbitro de elegancias que profería esta crítica que puiden oír coa miña orella áxil (crítica dirixida á vestimenta máis externa do rapaz de pescozo de xirafa e cinta de arredor do sombreiro): “Deberíaslle diminuír a abertura do colo mediante a adición ou o elevamento dun botón na periferia curcular”.

78 Barallete

Un claro polo michialbeiro enriba das trelas trasufa dun chián, firgo un pinzo cunha chamea largaña e un guineo roduzado por unha lea en legumelo de cinturria. De súpeto, rútalle a un belén de cercurria porque caneaba sobre os zurrios dileces. Pero niquis varil, esguellou cara unha calcanta balduzada.

Dalibis a duapes caneas, fírgoo diantrufo da guaina dos caureles de Queico Lázaro cun belén xiro do mesmo buxado que lle arromanaba do fiaño de sumén.

(12)

2. Textos orais

• Examina as características lingüísticas destes textos, segundo os niveis fónico, morfosintáctico e léxico, para xustificar en que nivel de variación se encadran.

• Pon de relevo as diferenzas que hai entre eles.

Texto oral 1 A Nosa Fala. Bloques e Áreas Lingüísticas do Galego http://www.consellodacultura.org/arquivos/asg/anosafala.php

I1: [A parte dos cabalos son do Santo. Ese Santo ê o san Lourenzo, que había unha señora, unha vèlla], que non tiña herdeiros è deixou, as bestas pró santo. Entonces, como èla morreu, os veciños, sèmpre lle tuvèron, que fóronlle apartando as crías è que 5

os, deixando alghún macho, vendendo os, os outros, criando as, as èmbras pra, ou as femias, como lle queiramos chamar, è eso foi inzando moito, moito. È entonces, cando

¡ai!, cando os curas quixèron botar man do que había nas iglesias, tamên querían vender as bestas. È esa xente de Sabucedo, uneuse toda, foron onda o arzobispo a Santiagho è dixêronlle que se vendían as bestas, que fundaban unha capilla de protèstantes, è que 10

renunciaban da relighión catôlica. È entonces, quedou seghindo a rapa con máis fama, què nunca, è hai alghúns pròpiètarios que tamên tèn alghúnhar bestas, è márcanas tódolos anos, è na, na ianca, è rápanas, è a maior parte dèlas son do Santo, è son co que fan a fèsta, è, è con cousas que, que van axudando por alí. Hai tômbolas, hai, hai de toda a clase de, ¡buèno!, toda a clase de, de, de, que pòde haber nunha fèsta, con moito 15

ambiente.

E1: ¿È as bestas onde están?

I1: As bestas andan todo o ano soltas no monte. Sôlo as lèvan tres días, da rapa, ò sea que... lêvanas o vièrnes pola tarde, hai a fèsta ó sábado, o domingo è o lunes; è do rèsto, sóltanas. È alí tèn un, un trozo grande de monte, è nos cruces tèn us, us, us hòmes que 20

fan ghuardia, día è noite, pa as ter aqueles trer días alí, è están soltas no campo comendo. Ou sea, que pasa a carretèra polo mèdio, è están dun lado è doutro. È inda que son bravas, pois non son moi salvakhes, que xa van así, tódolos anos acostumbradas coa xente.

(13)

Texto oral 2: entrevista radiofónica

Hai primeiro / que destacar que os gabinetes de comunicación tanto das empresas como das instituciós en Galicia están considerados polos… eh que rexentan estas instituciós i estas empresas como / unhas miniorganizaciós dentro da organización grande ou macroorganización á que pertenecen / que teñen unha estrutura que vén determinada fundamentalmente pola labor dunhos eh / profesionales que son / aproximadamente no 5

cincuenta e dous por cento profesionales da información é dicir / que arrancan incluso dunha formación / eh… de Ciencias da Información ou dunha licenciatura así / aínda que tamén é variopinta despós a súa titulación / hai licenciados / en case todo / pero fundamentalmente en Geografía e Historia i en Dereito i en Económicas.

Estes... estes gabinetes do comunicación xa digo / son considerados eh…

10

maioritariamente polos medios de comunicación / como unhas organizacións que / contribuyen a que os medios de comunicación… arrimen a sardiña por decilo así / ou a ascua á sardiña das empresas ou das instituciós para as que eles traballan. // De todos xeitos, os medios de comunicación dicen, os representantes dos medios de comunicación / consideran que son elementos / ou instrumentos útiles para... para o seu 15

traballo.

Bibliografía

► Lecturas obrigatorias

Coseriu, Eugenio (1981b): “Los conceptos de ‘dialecto’, ‘nivel’ y ‘estilo de lengua’ y el sentido propio de la dialectología”, Lingüística Española Actual, 3, 1-32.

► Lecturas complementarias

Cidrás Escáneo, Francisco (1994): “Modelos de lingua e variación sintáctica”, Cadernos de Lingua, 10, 103-118.

Coseriu, Eugenio (1981 a): “La lengua funcional” en E. Coseriu: Lecciones de lingüística general. Madrid: Gredos, 287-315.

Coseriu, Eugenio (1981b): “Los conceptos de ‘dialecto’, ‘nivel’ y ‘estilo de lengua’ y el sentido propio de la dialectología”, Lingüística Española Actual, 3, 1-32.

Dubert, Francisco (2002): “Os sociolectos galegos”, Cadernos de lingua, 24, 5-27.

(14)

Halliday, M. A. K. (1990): Spoken and Written Language. Oxford: Oxford University Press.

Kabatek, Johannes (1991): “Interferencias entre galego e castelán: problemas do galego estándar”, Cadernos de Lingua, 4, 39-48.

Labov, William (1983): Modelos sociolingüísticos. Madrid: Cátedra.

Monteagudo, Henrique (1997): “Modelos de lingua. Consideracións teóricas ó fío do debate sobre a estandarización do galego”, Cadernos de lingua, 16, 5-33.

Monteagudo, Henrique (2005): “Do uso á norma, da norma ao uso (Variación sociolingüística e estandarización no idioma galego)”, en R. Álvarez / Henrique Monteagudo (eds.): Norma lingüística e variación. Santiago: Consello da Cultura Galega / Instituto da Lingua Galega, 377-436.

Moreno Cabrera, J. C. (2000): “Una sola especie humana y una sola especie linguistica”, en La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la discriminación lingüística.

Madrid: Alianza Editorial, 17-38.

Veiga, R. (2004): “A lingua do noso audiovisual”, en Libro branco da cinematografía e artes visuais en Galicia. Santiago: Consello da Cultura Galega, 311-30.

Vidal Figueroa, Tiago (1997): “Estructuras fonéticas de tres dialectos de Vigo”, Verba, 24, 313-332.

Tema 2. Introdución á historia da lingua e á gramática histórica galega

1 Procesos de lingüificación e dialectalización das variedades lingüísticas. Aplicación á periodización da historia da lingua galega.

2 Formación da lingua galega: latinización, substratos e superestratos (sécs. II a. C. – VIII d. C.)

3 Emerxencia e declive do idioma galego durante a Idade Media (sécs. IX-XV).

3.1. Disgregación da Romania e constitución do romance galego.

3.2. Galego e portugués na Idade Media.

3.3. O cultivo da lingua galega durante os séculos XIII, XIV e XV.

4 A dialectalización da lingua galega (sécs. XVI-XVIII).

4.1. A limitada penetración do castelán.

4.2. Menosprezo e apoloxía da lingua galega.

(15)

5 A reemerxencia contemporánea (sécs. XIX-XXI).

5.1. O impacto do proceso de construción do estado-nación español.

5.2. A tardía caída do monolingüísmo en galego.

5.3. A ampliación funcional da lingua galega.

ACTIVIDADES Texto 1

Relato procesual do litixio contractual entre os particulares Pedro Fermoso e Orraca Domínguez, no que se inclúen as declaracións testificais dos árbitros e das partes litigantes

ante o xuíz.

[1º terzo do séc. XIII] AHN, Clero, Lugo, Mosteiro de Ferreira de Pallares, carpeta 1082, nº 18.

Fonte: Pichel Gotérrez, Ricardo (2008): "A documentación non dispositiva na emerxencia do galego instrumental: a pesquisa e o relato procesual", Verba, 35, pp. 73-119 (o doc. nas pp. 101-103 ).

Ista intencia fui inter Vraca Dominici |2 ex Ia parte e P. Fermosu ex altera. |3 Urraca Dominici deu sua uoce a dun |4 Pol de isto plectu qui u trocsese, e |5 illis uenerunt ant' us alcaides de |6 Liigundi e infiarunse V pur V soldus, |7e uenerunt ante iudex R. Roderici |8e posuerunt pur uicarios Dominicus Iohannis de |9 Uilareda e M.

Iohannis de Uilarca|10brecru.

5

Vnde disu parte de dun Pol: |11«Quiriamus saber pur que nos inxi|12quades nosa herdade»; disu parte |13 de P. Fermoso: «Ca abemus uerbo de |14 ista herdade». Disu dun Pol: «¿Que ueruu?»; |15 disu P. Fermoso: «Que auian a uender |16e arendar e supinorar a nós». |17 Disu u iudex a parte de dun Pol: «¿Que |18 dicedes contra aquilu, si á uoscu |19 aquele ueruu oc se non?»; e dun Pol: |20«Dicimus qua non». Disu iudex |21 10

contra parte P. Fermoso: «¿Qui pode|22des i facer ca u(u)s dicen daqesta |23 parte ca non?»; P. Fermoso disu |24 ca queria inde prouar u que pode|25se, «e dadenus dia». |26

Iohannes Pelagii juratus dixi qui ist(i) uidi que oira |27 a Vraca Dominici que facia ueruu a |28 P. Fermoso qui uendes(e) e arendase |29e supinorase a ili, e quitocle P. |30 Fermoso a fectura daquela casa |31 de Lijgundi pur iste ueruu que le facia |32 i isti 15

Iohannes Pelagii, uicario; e isti disu qui |33 auia II anos pur isti setembro |34e qui era Io dominico pus iantar; e aquele |35 ueruu qui u pus per Iohannes Dominici (e) Iohannes |36 Petri de Marcan; e se se illis |37 non auenisen de isti |38 plectu, staren a |39 mandatum daqueles |40 omines bonos. |41

Johannes Dominici, presbiter, juratus dixi que uidi |42e oiu e fui prectes e 20

auj|43indur cum alios omines bo|44nos de demandas que facian |45 unos ad alios, e furun tota\s/ |46 quitas e fecerun ueruu inter se |47 qui uendesen, arendasen e su|48pinorasen unos ad alios. |49

Isti ueruu fui inter P. Fermoso |50e Vrraca Dominici [...] J. Magi(s)ter, |51 presbiter, juratus de <Sancta Chrisma> testi|52monia per totum; Iohannes Pelagii |53 de 25

(16)

Marcan, juratus de <Sancta Chrisma> te|54stimonia per totum; Johannes Petri |55 de Marcan, juratus de (<Sancta Chrisma> testimonia per totum); item per <Oraca> |56 s[...] Johannes Dominici.

Texto 2

Cantigas de Santa María

Composición 201

Fonte: Mettmann, Walter (1988): Cantigas de Santa María. Vol. 2. Madrid: Castalia, pp. 244-246.

Como Sancta Maria livrou de morte hũa donsela que prometera de guardar sa virgĩidade

Muit' é mais a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

E por én, meus amigos, | agora m' ascuitade un fremoso miragre, | com' aprix en verdade 5

que fezo Santa Maria | de gran piadade, que sempre por nos roga | a Deus noit' e dia.

Muit' é máis a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

E aqueste miragre | fez por hũa donzela 10

que era de gran guisa | e aposta e bela e que lle prometera | de seer sa ancela e de guardar seu corpo | ben de toda folia.

Muit' é máis a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

15

Assi o fez gran tempo. | Mas o diabr' antigo, que de virgĩidade | é sempre ẽemigo, a tentou en tal guisa | que lle fez per amigo fillar un seu padrĩo, | con que fez drudaria, Muit' é máis a piadade de Santa Maria 20

que quantos pecados ome fazer poderia.

De guisa que foi prenne | per ssa malaventura e ouve del un fillo, | mui bela creatura;

e pois que o viu nado, | creceulle tal tristura, que o matou mui toste | como moller sandia.

25

Muit' é máis a piadade de Santa Maria

que quantos pecados ome fazer poderia. <P 245>

Pois que o ouve morto, | non soub' aver recado de partirsse do feito, | mas tornou no pecado e ar fez outro fillo; | e logo que foi nado, 30

matóo; ar fez outro | que pos per esta via.

(17)

Pois seus tres fillos ouve | mortos a malfadada per consello do demo, | foi ben desasperada 35

que per ren que fezesse | nunca ja perdõada de Deus nen de sa Madre | seer non poderia.

Muit' é máis a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

E creceull' én tal coita, | que ouve tal despeito 40

de ssi que dun cuitelo | se feriu eno peito;

e non morreu do colbe, | ca non foi a dereito, pero caeu en terra, | ca mui mal lle doia.

Muit' é máis a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

45

E que morress' aginna | fez cousa muit' estraỹa:

ergeusse mui correndo | e pres hũa aranna e comeua tan toste; | mas non era tamanna nen tan enpoçõada | en com' ela queria.

Muit' é máis a piadade de Santa Maria 50

que quantos pecados ome fazer poderia.

E pois viu que per esto | ja morte non presera, ar foi comer outra grand' empoçõad' e fera, con que inchou tan muito | que a morrer ouvera.

E jazend' en tal coita, | muito sse repentia 55

Muit' é máis a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

Do mal que feit' ouvera | e diss': "Ai Groriosa, non cates com' eu sõo | pecador e astrosa, nen sofras que me perça, | mas seime piadosa 60

e guardame do demo | e da ssa gran perfia."

Muit' é máis a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

Enton a Virgen santa | ll' apareceu de chão e polo corpo todo | foille tragend' a mão, 65

e tornoullo tan fresco, | tan fremos' e tan são como nunca máis fora, | e assi a guaria, Muit' é máis a piadade de Santa Maria

que quantos pecados ome fazer poderia. <P 246>

Dizend': "E non te nembra | que prometud' ouveste

70 de tẽer castidade, | mas pois nona teveste?

Mais se te ben partires | deste mal que fezeste, perdõarch' á meu Fillo, | ca eu t' ajudaria."

Muit' é máis a piadade de Santa Maria que quantos pecados ome fazer poderia.

75

Quando ll' est' ouve dito, | foisse; e mui guarida ficou assi a dona, | e tan toste saida

(18)

fez dali e pres orden, | u acimou ssa vida

tan ben, por que dos santos | foi en ssa conpania.

Muit' é máis a piadade de Santa Maria 80

que quantos pecados ome fazer poderia.

Texto 3

Fray Martín Sarmiento: Coloquio de 24 gallegos rústicos.

Fonte: Mariño Paz, Ramón (ed.) (1995): FREI MARTÍN SARMIENTO - Coloquio de vintecatro galegos rústicos. Santiago: Consello da Cultura Galega, pp. 116-122. [O texto presenta algunha emenda en relación coa edición]

Coloquio de 24 gallegos rústicos

1 No chan que en Morrazo chaman os galegos Chan de Parafita, que chega asta o ceo, 2 Qu' está no camiño

que vay ao Ribeiro dendes Pontevedra, a vila do Reyno, 3 A hum-ha legoíña,

camiño dereito, fay conta que sigues o rumbo surlesto, 4 Se sube en relanzo

por todo o vieyro, sen muita fadiga, nim muyto tormento.

5 Axiña se chega

ao chan que dixemos, e mais é bem ancho todo o seu terreo.

6 Alí corren lebres e cazan coellos os homes nas festas, dempois van vendelos.

7 De alí, daquel chan tan alto en estremo, se ve toda a vila cos seus arrodeos.

8 Se ve o mar bravo, se ve o mar quedo de Ons e do Tambo,

e, junto San Xenxo, Marín e Combarro, Lourido e Campelo.

10 Se ven o Castrove e mais Montecelo, tamén san Cybrán e mais o Castelo.

11 Do norte está posto o lindo convento dos frades de Lérez, que está nhum outeiro, 12 Alí donde sempre

van muytos romeiros ao San Benitiño, santiño bem feito.

13 Tamem de aquel chan se ven, que están preto, os olhos da Ponte e o Burgo pequeno.

14 Morrazo, se fora máis chan seu terreo, se vira de fronte casi todo enteiro.

15 Por fin os navíos e barcos dos pescos se ven navegare, e mais s' están quedos.

16 Os olhos se fartan con tanto recreo de terra, de verde, de mar e de ceo.

(19)

a gente se para, relouca de velo.

18 S' asenta no chan, ou sobre un penedo, e colle refolgo co vento mareiro.

19 Alí as meniñas, as mozas, os nenos, as velhas, os mozos, os homes, os velhos, 20 Que veñan, que volten,

á vila, ao eido, almorzan, merendan, e failles proveito.

21 Frangullas de pan, migallas de queixo;

castañas mamotas, ou fruita do tempo, 22 Se compran na vila

por pouco diñeiro;

ameixas e ostras, centolas, cangrejos, 23 E mais caramuxos,

que compran por centos, ou berberichiños, que tem pouco prezo.

24 Alí os escochan con mans ou con ferros, os chuchan ou comen con muito sosego.

25 Por iso aquel chan está sempre cheo de cachos mariños, estando tan lexos.

26 Na vila é costume, dempois qu' a coñezco, qu' os sábados todos do ano e arreo

27 Se faga hum mercado,

mercando e vendendo mil cousas do uso con muito comerzo 28 De olas, de potes, d' asados, pucheiros, de pratos, cazolas, picheles e petos, 29 Angazos e rodros,

rebolos e eixos, de rocas, de fusos, de trouzos, sarelos, 30 De polas e polos,

de lebres, coelhos, de pitas e ovos, de vezes som frescos;

31 Marrás, bacuriños, años e carneiros, capós e cabirtos, e todo a bom prezo;

32 Pantrigos, petadas, ripotes e queixos, mel e manteiguiñas e fruitas do tempo;

33 De liño, d' estopa, de mantas, mantelos, de cintas, de faixas, manguiñas, ourelos;

34 Navallas, fouziñas, tixeiras, cuitelos, e vingueletiños grandes e pequenos.

35 As coles con terra se venden por centos, se mide a naviña, val muito diñeiro.

36 Por fin e por postre, mal e que cansemos, se vende, se merca de todo sem termo.

Texto 4

Rosalía de Castro (1863): Cantares gallegos. BVG

Grande atrevemento é sin duda par' un probe inxenio com' ó que me cadrou en sorte, dar á luz un libro, cuyas páxinas debian estar cheyas de sol, d' armonia, e d' aquela naturalidade que unida á un-ha fonda ternura, á un

(20)

arrulo incesante de palabriñas mimosas e sentidas, forman á mayor belleza d' os nosos cantos populares. A poesia gallega toda música e vaguedade, 5

toda queixas, sospiros, e doces sonrisiñas, mormuxando un-has veces c'os ventos misteriosos d' os bosques, briland' outras c' ó rayo de sol que cai sereniño por enriba d' as auguas d' un rio farto e grave, que corre baixo as ramas d' os salgueiros en frol, compriálle para ser cantada, un sprito subrime e cristaiño si asi ó podemos decir, un-ha inspiracion fecunda, com' á 10

vexetacion que hermosea esta nosa privilexiada terra e sobre todo un sentimento delicado e penetrante prá dar á conocer tantas bellezas de pirmeiro orden, tanto fuxitivo rayo d' hermosura, como se desprende de cada costume, de cada pensamento escapado á este pobo á quen moitos chaman estúpido, e á quen quisais xuzguen insensibre, estraño a devina poesia. Mais 15

naide ten menos qu'eu teño, as grandes cualidades que son precisas prá levar á cabo obra tan dificile, anque naide tampouco se pudo achar animado d'un mais bon deseo, prá cantar as bellezas da nosa terra naquel dialecto soave e mimoso, que queren facer barbaro, os que non saben que aventaxa âs demais linguas en doçura e armonia. Por esto, inda achándome debil en 20

forzas, e nabendo deprendido en mais escola qu' á d' os nosos probes aldeans, guiada solo por aqueles cantares, aquelas palabras cariñosas e aqueles xiros nunca olvidados que tan doçemente resoaron nos meus oidos desd' á cuna, e que foran recollidos po-lo meu corazon como harencia propia, atrevinme á escribir estos cantares, esforzándome en dar á conocer 25

como algun-has d' as nosas poeticas costumes, inda conservan certa frescura patriarcal e primitiva, e com' ó noso dialecto doce e sonoro, é tan aproposito com' ó pirmeiro, para toda clase de versificación. As miñas forzas é certo quedaron moito mais abaixo d' ó que alcançaran os meus deseyos, e por eso comprendendo canto poidera facer nesto un gran poeta, dóyome inda mais 30

da miña insuficença. Ó libro d' os Cantares de D. Antonio Trueba, que m' inspirara e der' alento prá levar á cabo este traballo, pasa pó-lo meu pensamento com' un-hun remorso, e casi asoman as vagoas ôs meus ollos ô pensar como Galicia se levantaria hastr'ó lugar que lle corresponde, si un poeta como Anton ó d' os Cantares, fose o destinado prá dar á conocer as 35

suas bellezas e ás suas costumes. Mais á míña infeliz patria, tan desventurada nesto como en todo ó mais, tense que contentar c' un-has páxinas frias e insulsas, qu' á penas serian dinas d' achegarse de lonxe âs portas dó Parnaso, como non fosse pó-lo nobre sentimento c' as creou. Qu' esto mesmo me sirva de disculpa, prá os que xustamente quirtiquen as miñas 40

faltas, pois penso que ó que s' esforça por desvanecer os errores que manchan e ofenden inxustamente á sua patria, é acreedore á algun-ha indulxencia.

Cantos, vagoas, queixas, sospiros, serans, romerias, paisaxes, debesas, pinares, soidades, ribeiras, costumes, tod' aquelo en fin que pó-la sua forma 45

e colorido e dino de ser cantado, todo ó que tuvo un eco, un-ha voz, un runxido por leve que fosse, que chegase á conmoverme, tod' esto m' atrevin á cantar neste homilde libro prá desir un-ha vez siquera, y anque sea torpemente, ôs que sin razon nin conocement' algun nos despreçan, qu' a

(21)

un-ha risa de mofa, qu' á desir verdade (por mais qu' esta sea dura), demostra á iñorancia mais crasa y á mais imperdoable inxusticia, que pode facer un-ha provincia á outra provincia hirman por probe qu' esta sea. Mais he aqui qu' ó mais triste nesta cuestion, é á falsedade con que fora d' aqui 55

pintan así ôs fillos de Galicia com' á Galicia mesma, á quen xeneralmente xuzgan ó mais despreciable e feyo d' España, cando acaso sea ó mais hermoso e dino d' alabanza.

Non quero ferír con esto á susceptibilidade de naide, anque á decir verdade, ben poidera perdonarsell' este pequeno desafogo á quen tan ferida foy de 60

todos. Mais eu qu' atravesei repetidas veces aquelas soledades de Castilla, que dan idea d' ó deserto; eu que recorrin á feraz Estremadura y á estensa Mancha, dond' ó sol cai á plomo alomeando monotonos campos, dond' ó cor d' á palla seca prest' un tono cansado ô paisaxe que rinde e entristece ó esprito, sin un-ha herbiña que distraya á mirada que vai perderse nun ceo sin 65

nubes, tan igual e tan cansado com' á terra que crobe; eu que visitei os celebrados arredores d' Alicante dond' os olivos, có seu verd' escuro, sembrados en fila e de raro en raro parecen chorar de verse tan solitarios, e vin aquela famosa horta de Murcia, tan nomeada, e tan alabada, e que, cansada e monotona com' ó resto d' aquel paise, amostra á sua vexetacion tal 70

como paisaxes pintados nún carton con árbores postos simetricamente y en carreiriños para divertision d' os nenos, eu non podo menos d' indignarme cand' os fillos d' esas provincias que Dios favoreceu en fartura, pero non ná belleza d' os campos, bulranse d' esta Galicia competidora en clima e galanura c'os paises mais encantadores da terra, esta Galicia donde todo é 75

espontaneo na natureza y en donde á man do home, cede o seu posto á man de Dios.

Lagos, cascadas, torrentes, veigas froridas, valles, montañas, ceos azues e serenos com' os d' Italia, horizontes nubrados e malenconicos anque sempre hermosos com' os tan alabados da Suiza, ribeiras apacibres e sereniñas, 80

cabos tempestuosos qu' aterran e adimiran po-la sua xigantesca e xorda cólera... mares imensos... que direi mais? non hay pruma que poida enumerar tanto encanto reunido. A terra cuberta en tóda-las estacions de herviñas e de frores, os montes cheyos de pinos, de robres e salgueiros, os lixeiros ventos que pasan, as fontes y os torrentes derramándose fervedores 85

e cristaiños, bran e inverno, xa po-los risoños campos, xa en profundas e sombrisas ondanadas... Galicia é sempre un xardin donde se respiran aromas puros, frescura e poesia... E á pesar d' esto chega á tanto á fatuidade d' os iñorantes, á tanto á indina preocupacion que contra á nosa terra existe, qu' inda os mesmos que poideron contemprar tanta hermosura (xa non falamos 90

d' os que se bulran de nos sin que xamais nos hayan visto nin ainda de lonxe, que son os mais) inda os que penetraron en Galicia e gozaron d' as delicias qu' ofrece, atreveronse á decir que Galicia era... un cortello inmundo!!... Y estos eran quisais fillos... de aquelas terras abrasadas d' onde hastra os paxariños foxen!... que diremos á esto? Nada mais sinon, que taes 95

fatuidades, respecto do noso pais, teñen algun-ha comparanza c' as d' os franceses ô falar d' as suas eternas vitorias ganadas ôs españoles. España, nunca, nunca os venceu, po-lo contrario sempre saleu vencida, derrotada, homillada, e ó mais triste d' esto é que vale antr' eles tan infame mentira, así

(22)

como vale prá á seca Castilla, prá á deserta Mancha e prá tóda-las demais 100

provincias d' España, —ningun-ha comparada en verdadeira belleza de paisaxe, có á nosa,— que Galicia é ó rincon mais despreciable da terra. Ben din que todo neste mundo está compensado, e ven asi á sofrir España d' un- ha nacion veciña que sempre á ofendeu á misma inxusticia qu' ela, inda mais culpabre, comete c' un-ha provincia homillada de quen nunca s' acorda, 105

como non sea prá homillala índa mais. Moito sinto as inxusticias con que nos favorecen os franceses, pró neste momento casi lles estou agradecida, pois que me proporcionan un medio de facerlle mais palpabre á España á inxusticia qu' ela á sua vez conosco comete.

Foy este ó movil principal que m' impeleu á pubricar este libro, que mais 110

que nadie, conoço que necesita á indulxencia de todos. Sin gramatica, nin regras de ningun-ha clás, ó lector topará moitas veces faltas d' ortografia, xiros que disoarán ôs oidos d' un purista, pró ô menos, e prá disculpar en algo estes defectos, puxen o mayor coidado, en reprodusir ó verdadeiro esprito d' ó noso pobo, e penso qu' ó conseguin en algo... si ben de un-ha 115

maneira débil e froxa. ¡Queira ó ceo qu' outro mais afertunado qu' eu, poida describir c' ó seus cores verdadeiros, os cuadros encantadores que por aquí s' atopan, inda no rincon mais escondído e olvidado! prá qu' asi ô menos en fama, xa que non en proveito, gane e se vexa c' o respeto e adimiracion merecidas esta infortunada Galicia.

120

Santiago, 17 de mayo de 1863.

ROSALIA CASTRO DE MURGUIA.

Opción 1 de Exercicio

(entrega o 24 de abril de 2020)

Reúne os trazos gráfico-fónicos, morfosintácticos e léxicos presentes neste texto que o caracterizan como pertencente a algunha das tres grandes fases históricas da lingua galega:

Achilles quando lle esto oío respondeulle moi ledamente e dísolle que o tomase e fezese del quanto quisese e por ben tevese. Quando os de Mersa viron a seu señor preso logo se venceron e desanparáronno todos et nunca depois máis tornaron. Et os gregos 3

roubaron e tomaron toda súa terra, et levaron tan grande riqueza dela que nunca tan grande foi tomada em nẽhún lugar nen feito tan gran roubo. El rei Catieutanes, que era chagado de feridas de morte, et soubo certamente que morrería ende et chamou a 6

Talefus para ante si et contou a todas súas gentes de seu reino como avía toda súa terra cobrada por Ércoles, padre de Talefus, et dísolles así:

—Señores, eu avía guerra con hun rei que me quería deserdar, et tiña ja toda miña onra 9

e toda miña terra en seu poder, e vẽeome fazer ajuda Ércoles et defendeu a min e a toda

(23)

miña terra e matou aquel rei. Et depois que aquesto fezo leixoume todo meu reino livre et por ende teño por bem que Talefus depois de min seja rei.

12

Et depois que esto ouvo dito diso esta razón a Talefus:

—Porque eu todas estas ajudas recebí de teu padre, léixote todo meu regno e te faço del rei e señor et tu averás delo gran riqueza e onra e señorío. Et douche gracias porque vejo 15

que te pesa da miña morte. Et tu me farás suterrar onradamente en hun bõo lugar, así como convén a rei, et fazerme ás riqua sepultura e todo meu dereito e meu serviço. Desí gardarás ben túa terra et amarás bem túas gentes e sem engano et non lles faças mal e 18

cata bem túa fazenda, de atal maneira que todos digan que de bõo padre saíu bõo fillo.

Et desque esto ouvo dito logo se finou. Et Talefus soterroo o máis onradamente que podo et fézoo meter em hun moimento de mármor verde gotado de ouro et fézoo ungir 21

de bálsamo. Et pois moi bem feito o oficio que lle avía de fazer, Talefus recebeu menágẽes de tódoslos omes do reino et recebeu tódaslas fortelezas e vilas e castelos da terra et mandoos moi bem bastecer e garnecer de quanto mester avían. Et tevo todo o 24

reino a seu plazer como quiso e enna maneira que lle plouvo.

[Ricardo Pichel (ed.) (2013): Historia troiana. Cap. 179 [pp. 1576-1577].

(24)

Bibliografía

► Lecturas obrigatorias

Mariño Paz, Ramón / Xavier Varela Barreiro (2000): “Historia da lingua galega”, en Gran Enciclopedia Gallega, tomo 34 (Apéndice 2000), 213-38.

► Lectura complementaria

Monteagudo, Henrique (2001): “O idioma”, en V. Fernández Freixanes, Galicia, unha luz no Atlántico. Vigo: Edicións Xerais de Galicia, 108-120.

► Manuais de consulta

Hermida, C. (1992): Os precursores da normalización. Defensa e reivindicación da lingua galega no Rexurdimento(1840-1891). Vigo: Edicións Xerais de Galicia.

Mariño Paz, Ramón (1998): Historia da lingua galega. Santiago de Compostela: Sotelo Blanco.

Mariño Paz, Ramón (2008): Historia de la lengua gallega. Muenchen: LINCOM Europa.

Monteagudo, Henrique (1998): Historia social da lingua galega. Vigo: Galaxia.

► Recursos en rede

http://www.consellodacultura.org/arquivos/cdsg/loia/

Tema 3. Introdución á dialectoloxía da lingua galega

3.1. Introdución á variación xeográfia na lingua galega. Principais características e principais trazos caracterizadores: áreas lingüísticas (visión de conxunto).

3.2. Os falares galegos occidentais. Principais trazos e subdivisións. As áreas coruñesa, pontevedresa e ourensá.

3.3. Os falares galegos centrais. Principais trazos e subdivisións. As áreas mindoniense, lucu-auriense e de transición.

3.4. Os falares galegos orientais. O galego estremeiro: as áreas asturiana, ancaresa, zamorana e de transición.

(25)

ACTIVIDADES

Detectar as características dialectais presentes no texto e situalas na área xeográfica correspondente.

Texto 1 http://ilg.usc.es/ago/

Concello: Pobra do Caramiñal, A. Parroquia: Xobre (Santa María)

Informante: Muller 72 anos. Data: 1993. Gravación e transcrición: M. D. Lagarón Ron.

Fonte: AGO.

I: Antes non había lus elêtrica, alumbrábamonos con vèlas, non? È..., açí que çe vía unha lus dun faròl ou do que fora, xa, xa èr'à Compaña, a Çanta Compaña; è había unha lus que çe vía moito âs veçes èí por baixo da Curòta. È tod'o mundo: "Ai, a Çanta Compaña, ai a lus da Expiñeira!", è, buèno, prekhuntábamos è andábamos todos açombrados, açí co, coa Çanta Compaña, que diçían da Çanta Compaña. È 5

prekhuntá<bamos>: "È lògho eça lux que çe ve da'Spiñeira que ê?" Alí êrache un canteiro, que foi a picar pèdra è morreu alí è ahora disque ç'apareçe äí tódolus díax. I- êrache açí eçex contos qu'había antes, non sabes?

Andaban açí, ca, ca Compaña... Tamên andaba tía Feliça eça da Lomba envòlta nun, nunha çábana, è andaba asus<tando>, açulumbrando â xente, è tod'o mundo diçía qu'èr'à 10

Compaña mais unha difunta do outro mundo; èra tía Feliça, envòlta nunha çábana cunha vèla. Outros dun melón façían unha calabaça, furábanllle dous furados nos ollos, outro na boca, metíanll'unha vèla dentro è, è, è èra tamênhe a Çanta Compaña.

E: E a voste<de> asustárona algunha vez?

I: Ai eu non qu'eu de noite non andaba que tiña moito medo.

15

(26)

Texto 2

http://www.consellodacultura.org/arquivos/asg/anosafala.php

Informante 2: Un veciño 62 anos, labrego.Data: Decembro do 1983. Gravación e transcrición: M. D. Lagarón Ron. Fonte: AGO.

En total que foi un è, è colleu unha caxa de cerillas, pra ir encender despois o, arriba outra vez a luz, prò apagóuselle na escaleira, i-ò apagárselle na escaleira, outra vez todos vòlta pra atrás. Inda dixèron despois alí na cociña:

- ¡Vergoncillòis, vergoncillòis! Entre tantos, entre tantos como hai è que naide se atreva a volver pra alí è tal è que sei...

5

Buèno, prò sòn ditos da xènte, ou sea, de, nò, nò è que èra frecuènte porque a xènte daquela tamên tiña muita debilidá. Taba con muita fame; iè, i-à fame fai ver muitas visïòis, è si, si, si. Aora que despois si, cuèntos do dèmo haios, haios, pro non, sòn cuèntos, que non, que non valen pra gravar porque, porque claro, un quédaselle porque, lle fain gracia; fanlle gracia 10

pola, polas picardías.

Texto 3

Concello: A Pobra de Brollón. Parroquia: CASTRONCELOS (SANTIAGO).

Lugar: Vilarmao. Tema: Crenzas. Subtema: Compaña. Informante/s: Muller 54 anos – labrega. Gravación de: Olga Novo.Ano gravación: 1996. http://ilg.usc.es/ago/

Eu non sei moito destas cousas dos mòrtos pèro, eu teño òído sèmpre que, antes, que volvían è'ste mundo; è qu'habí'à Santa Campaña è todo eso, que èra unha, que èra unha..., que andaban os esp<íritos>, os mòrtos polos camiños, porqu'antes carretèras non había, nò, qu'andaban os mòrtos polos camiños è qu'iba un didiante cunha cruz, hasta qu'encontraban a unha 5

persona; ô tropezarse cunha persona que lle tiñan que deixar aquela cruz hasta que volvera encontrar outra è qu'andaban sèmpre en precesiós èsí polos camiños. Èsí è todo eu, contábamo a abuèla è todo eso, pèro eu tiña eu pasábam'un medo cada vez que mo contaban!, dispois non me podía ir â cama sòla.

10

I-è, i-ò mirm'o meu hòme, o Khaime, buèno, tiña levado un medo! Unha vez que iba âs mozas è pasaba por ond'òn cemèntèrio, è claro. Había un plástico grande dentro do cemèntèrio, è facía moito aire, según pasaba por ònd'ò cemèntèrio, il que lle tiñ'òn med'ôr mórtos terrible, pois vên unha vèntalada d'aire è vênlle co-aquil plástico, il empezou: guau, guau, guau, guau, guau!

15

(27)

I-àutro cuñado tamên que viña pr'ònda, pr'ònd'ònha irmá pasou por ond'ò cemèntèrio è traía unha gorra, enganchóuselle nunha, nunha canella dunha figueira, èlí no atrio; i-èl, claro, deixouna quedar è botous'a correre, è dicía que claro, que lle quitaran a gorra do, da cabeza. Hasta que p'ò outro día, 20

polo día, volveu pasar por èlí è viu, viu o carakho da gorra colgada na figueira, no, no, nos gallos, nos gachos da figueira.

È moitas cousas èsí, porque... èí mismo no Lòr dicían qu'había un señor que dicía, que lle dicí'â mullèr: "Buèno, xa ganei once onzas". È dicíall'a mullèr:

"Si, pr'ò teu corpo, i-à alma, Francisquiño?" È dicí<alle>: "A alma que 25

coma centellas è que vista raios". È despois o día do entièrro, que lle tuvèron qu'encher a caixa de còios, porqu'o mòrto desaparecera, do, do sitio.

È, è co-esas cousas eu sèmpre tuven moito medo... (¿) S'había (?) ruídos, ruído-raros è todo eso sèmpre dicían que èr'à outra xènte que viña do outro mondo.

30

Opción 2 de Exercicio

(entrega o 24 de abril de 2020)

Fai comentario diatópico do seguinte texto. Previamente deberás reunir e ordenar os trazos gráfico-fónicos, morfosintácticos e léxicos presentes neste texto que o caracterizan como pentencente a algún dos bloques e áreas lingüísticas do galego actual:

Resulta que o Callán ten unha mula. Esa mula ó botarlle a mau a unha te[ta], ó botarlle a mau a unha teta arrelincha que se mata. Entonces, dixêronlle que lla compraban, pèro que tiña que estar preñada; i-èl, i-èl díxolle:

3

-Anda, anda preñada de seis meses.

Entóncer dixo o outro, díxolle:

- ¿È dá, è dá muito leite?

6

È dixo el, dixo:

-O que se queira, tódolor días. Cuando, cuando, cuando a tiña eu, daba polo menos dous litros, cada, cada doce horas.

9

È dixo el, díxolle, díxolle:

-Buèno, se, se a mula dá dous litros de leite cada doce horas, eu cómprolle a mula – dixo–, pèro tènme que responder que non malpaira. Se malpaire, non lla quèro.

12

Díxolle o outro:

-Trato feito.

È entonces, unha mañá do vrau, aí de cara ár cinco, a mula estaba relinchando, por a 15

cría, è entonces o outro díxolle, díxolle:

-I-à cría, ¿onde lle está?

Dixo:

18

-A cría vendinlla ònte.

Dixo:

(28)

-I-àora, aora ¿pa que a quèro?

21

Dixo:

-¿È lògo tu non preguntabas por o leite?

Dixo:

24

-Buèno, pò logho, lêvolle a mula, ¿è cuanto quère por ela?

-Quèro vinte billetes.

Dixo, o outro dixo, dixo:

27

-Or vinte billetes será muito.

Dixo:

-¿E lògho tu que quères, mula sin tetas, mula con tetas ou mula con tetós?

30

Dixo:

-Buèno, eu pa min, eu non sei muito, porque eu, bèn sabe usté que son portughés e non entendo muito español.

33

È dixo:

-Buèno, se quère, se quère, se quère mula machorra, por vinte mil pesetas tèna, se a quère, aora, se a quère con, que paira è traigha boas crías è día muito leite, tèn que dar 36

trinta billètes.

-Dis la muito, dis la ê munto diñeiro.

Dixo:

39

-Bueno, pois se ê muito diñeiro que sea, quèro trinta billetes.

Entonces o outro levou a mula, i-ó cabo de nòve meses vèu aiquí è díxolle, díxolle:

-Òh patrón, a mula, a mula mais la non lle crèce o ubre. Dis mais la non paire.

42

Dis:

-Xa parirá, xa parirá. Tu bátela la cun pau por o lombo, que xa parirá.

Dice:

45

-Òh patrón, a mula non dá resultado, dis, mais eu alá devólvolla.

Dis:

- Mais o que che devolvo eu a ti mais lá cun pau nos còrnos.

48

Bibliografía

► Lecturas obrigatorias

Fernández Rei, Francisco (2003): “Dialectoloxía”, Gran Enciclopedia Galega, tomo 13, 243-50.

► Manuais e materiais de consulta

(29)

Fernández Rei, Francisco (1990): Dialectoloxía da lingua galega. Vigo: Edicións Xerais de Galicia.

Fernández Rei, Francisco / Carme Hermida Gulías (20032): A nosa fala: bloques e áreas lingüísticas do galego. Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega.

► Recursos en rede

http://www.consellodacultura.org/arquivos/cdsg/loia/ http://ilg.usc.es/ago/

(30)

Tema 4. Introdución á sociolingüística da lingua galega

4.1. Nocións básicas. Sociolingüística e socioloxía da linguaxe.

4.2. Descrición e evolución recente da situación sociolingüística de Galicia

4.3. Planificación lingüística: o Plan Xeral de Normalización lingüística (2005).

4.4. Variedades sociais da lingua galega actual.

ACTIVIDADES

Debate sobre algunha cuestión de actualidade sociolingüística.

Bibliografía

► Lectura obrigatoria

Monteagudo, Henrique (2000): “Sociolingüística galega”, en Gran Enciclopedia Gallega, tomo 36 (Apéndice 2000), 61-73.

► Lecturas complementarias

Casares Berg, Håkan et alii (2003): “Actitudes lingüísticas en Galicia”, Grial, 160, 52- 59.

Formoso Gosende, V. (2013): Do estigma á estima. Propostas para un novo discurso lingüístico. Vigo: Xerais.

García Negro, Pilar (1991): O galego e as leis. Aproximación sociolingüística. Vilaboa (Pontevedra): Edicións do Cumio.

Iglesias Álvarez, A. (2002): Falar galego: “No veo por qué”. Aproximación cualitativa á situación sociolingüística de Galicia. Vigo: xerais.

Monteagudo, Henrique (2002): “A lingua galega na sociedade: descrición da situación actual e perspectivas de futuro”, en VVAA.: A normalización lingüística a debate.

Vigo: Edicións Xerais de Galicia, 7-46.

(31)

Monteagudo, Henrique (2007): “Introdución” a R. Piñeiro, (2007): A linguaxe e as linguas. Vigo: Galaxia, 9-46.

Moreno Cabrera, J. C. (2000a): “ Lengua y dialecto” en La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la discriminación lingüística. Madrid: Alianza Editorial, 47- 75.

Moreno Cabrera, J. C. (2000b): “Cien mitos, prejuicios y tópicos sobre las lenguas” en La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la discriminación lingüística.

Madrid: Alianza Editorial, 237-265.

Piñeiro, Ramón (2007): A linguaxe e as linguas. Vigo: Editorial Galaxia.

Silva Valdivia, Bieito (2008): “Lingua e escola en Galicia. Balance e propostas de futuro”, Grial, 179, 48-59.

Subiela, Xaime (2008): “As razóns da lingua galega”, Grial, 179, 32-47.

Subiela, Xaime (2002): “Política lingüística en Galicia”, en A normalización lingüística a debate. Vigo: Edicións Xerais de Galicia, 131-71

► Manuais e obras de consulta

Hudson, R. A. (2000): La sociolingüística. Barcelona: Anagrama.

Lorenzo, Anxo / Monteagudo, Henrique (coords) (2005): A sociedade galega e o idioma. A evolución sociolingüística de Galicia (1992-2003). Santiago: Consello da Cultura Galega.

► Recursos en rede http://prolinguagalega.org/

http://www.amesanl.org/

http://www.consellodacultura.org/arquivos/cdsg/loia/

http://www.realacademiagalega.org/recursos http://www.usc.es/gl/servizos/snl/

Tema 5. Variación e estándar 5.1. Lingua e variedade estándar.

5.2. Estandarización da lingua galega.

(32)

ACTIVIDADES Texto 1

Seminario de Estudos Galegos (1933): Algunhas normas pra a unificazón do idioma galego. Santiago: Nós, pubricazóns galegas e imprenta.

ALGUNHAS NORMAS PRA A UNIFICAZÓN DO IDIOMA GALEGO É anceio constante da maoría dos escritores galegos o coñecemento dunhas normas siquera ortográficas que desboten ou ao menos diminuan a anarquía que hoxe hai no escribir o noso idioma. O «Seminario de Estudos Galegos»

dende os primeiros días da sua eisistenza agarimóu esta ideia e teimóu 5

varias vegadas levala a efeito sen resultados polo de agora positivos (l). Por coidar que cicáis sexa mais factibre este intuito pôndo cada un da nosa parte o que poidamos é polo que a Seizón de Filoloxía quer presentar á considerazón do «Seminario» pra uso particular dél e sen rigurosas pretensións centíficas estas breves normas baseadas todas elas na orientazón 10

que imos a espor.

A lingua galega foi orixinariamente a mesma que usou o reino portugués no seu berce, e con el a pesares da separazón política marchóu xunto na fala o pobo galego ata fins do séc. XIV. Cando có Renacemento a nazonalidade portuguesa terminóu de facerse, a irmán galega en troques sofréu a perda da 15

sua concencia nazonal i este aletargamento durou catro séculos ata comenzos do XIX. Namentras a lingua portuguesa chegaba a ser unha das principás do mundo pola sua extensión e pola sua belida literatura, a galega perdéu a vida no mundo da cultura sendo esto unha das máis fortes causas da inferioridade espiritual da nosa Terra durantes esas nefastas centurias.

20

Mais é unha das ventaxas dos pobos celtas e polo tanto do noso a sua forteza contra as invasión e os agrilloamentos doutras culturas, cicáis pola sua posizón xeográfica de «finis terrae», que fai difícil o domeño e a persistenza da invasión extrana, cicáis pola superioridade numérica da poboazón rural con respeito á das vilas ou millor polo propio valor de resistenza dos 25

habitantes destes sofridos pobos. O caso é que a Galiza a pesares da «capitis diminutio» que dende o séc. XV ven sofrendo, mantivo e mantén ditosamente ergueito o seu idioma falado pola inmensa maoría dos seus fillos cun senso antergo e primitivo en moitas formas e xiros que esquenceron os mesmos portugueses influídos na sua vida cultural dos séc.

30

XV, XVI e de gran parte do XVII polos países de fala castelán e cunha peculiaridade de desenrolo noutras moitas formas e xiros que impiden toda posibilidade de adaptar lisa e totalmente a nosa língua ás normas que rixen a bela fala de Portugal.

Co-esto está dito o esprito que debe domeñar a nosa orientazón: «O de 35

achegamento ao portugués nos valdeiros que hai que encher no noso idioma». Felizmente este foi o método que siguéu o «Seminario» dende un

Referencias

Documento similar

Academia, Real __ Española (2010): Nueva gramática de la lengua española: Manual, Madrid, Espasa Libros.. Demonte (dirs.) (1993): Gramática descriptiva de la lengua española,

Puig Soler (2013): Pautas para la evaluación del español como lengua extranjera, Madrid, Edinumen. (1995): El currículo de español como lengua extranjera, Madrid,

O autor ou autora escribirá unha peza literaria en galego a partir do poema “O fiandón da aldea”, de Antonio Fernández Morales.. Escollerá libremente entre os seguintes

Imaxinario colectivo.. Papel da materia no bloque e no conxunto do plano de estudos. O coñecemento das políticas culturais e da interculturalidade constitúe unha materia

Dado que a materia alterna unha perspectiva cronolóxica con unha outra perspectiva diatópica, xa que atende aos varios sistemas literarios de lingua portuguesa, esta unidade

751306 Didáctica da Lingua e da Literatura Española 761306 Didáctica da Lingua e da Literatura Española 751307 Didáctica da Lingua e da Literatura Galega 761307 Didáctica da Lingua e

a) De ter superados os 54 créditos de FB da rama de ciencias sociais e xurídicas, o solicitante deberá cursar a materia: 106 Introdución á Contabilidade do Grao en ADE,

445 AMPLIACIÓN DA TERCEIRA LINGUA: ALEMÁN 445 AMPLIACIÓN DA TERCEIRA LINGUA: ALEMÁN 446 AMPLIACIÓN DA TERCEIRA LINGUA: CATALÁN 446 AMPLIACIÓN DA TERCEIRA LINGUA: CATALÁN