• No se han encontrado resultados

Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica"

Copied!
11
0
0

Texto completo

(1)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016. w w w . r e v i s t a n e f r o l o g i a . c o m

RevistadelaSociedadEspañoladeNefrología

Revisión

Microbiota

intestinal

en

la

enfermedad

renal

crónica

Secundino

Cigarran

Guldris

a,∗

,

Emilio

González

Parra

b

y

Aleix

Cases

Amenós

c

aSeccióndeNefrología,HospitalDaCosta,Burela(Lugo),Espa ˜na

bServiciodeNefrología,FundaciónJiménezDíaz,UniversidadAutónomadeMadrid,Madrid,Espa ˜na cServiciodeNefrología,HospitalClinic,UniversitatdeBarcelona,Barcelona,Espa ˜na

i n f o r m a c i ó n

d e l

a r t í c u l o

Historiadelartículo:

Recibidoel8demarzode2016

Aceptadoel10demayode2016

On-lineelxxx

Palabrasclave:

Enfermedadrenalcrónica

Microbiotaintestinal

Disbiosis

Toxinasurémicas

Inflamación

r

e

s

u

m

e

n

Lamicrofloraintestinalmantieneunarelaciónsimbióticaconelhuéspedencondiciones

normales,sinembargo,sualteraciónsehaasociadorecientementeconnumerosas

enfer-medades.

Enlaenfermedadrenalcrónica(ERC)sehadescritounadisbiosisenlamicroflora

intesti-nalconunaumentodelaflorapatógenasobrelasimbionte.Además,lapermeabilidaddela

barreraintestinalestáaumentada,loquepermiteelpasodeendotoxinasyotrosproductos

bacterianosalasangre.Lamicrofloraintestinal,mediantelafermentacióndeproductos

nodigeridosquealcanzanelcolon,produceindoles,fenoles,oaminas,entreotros,que

sonabsorbidosporelhuésped,seacumulanenlaERCytienenefectosdeletéreossobreel

organismo.Estastoxinasurémicasgeneradasenelintestinoyelaumentodela

permeabi-lidaddelabarreraintestinalenlaERCsehanasociadoaunaumentodelainflamaciónyel

estrésoxidativo,yestánimplicadosendiversascomplicacionesasociadasalaERC,comola

enfermedadcardiovascular,laanemia,lasalteracionesdelmetabolismomineralola

progre-sióndelaERC.Elusodeprebióticos,probióticososimbióticos,entreotrasaproximaciones,

podríanmejorarladisbiosisoelaumentodelapermeabilidaddelabarreraintestinalenla

ERC.

EnesteartículoserevisanlasituacióndelamicrofloraintestinalenlaERC,laalteración

delabarreraintestinalysusconsecuenciasclínicas,losefectosdeletéreosdelastoxinas

urémicasderivadasdelamicrofloraintestinal,asícomolasposiblesopcionesterapéuticas

paramejorarestadisbiosisyreducirlascomplicacionesdelaERC.

©2016SociedadEspa ˜noladeNefrolog´ıa.PublicadoporElsevierEspa ˜na,S.L.U.Esteesun

art´ıculoOpenAccessbajolalicenciaCCBY-NC-ND(http://creativecommons.org/licenses/

by-nc-nd/4.0/).

Autorparacorrespondencia.

Correoelectrónico:[email protected](S.CigarranGuldris).

http://dx.doi.org/10.1016/j.nefro.2016.05.008

0211-6995/©2016SociedadEspa ˜noladeNefrolog´ıa.PublicadoporElsevierEspa ˜na,S.L.U.Esteesunart´ıculoOpenAccessbajolalicencia CCBY-NC-ND(http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/).

(2)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

Gut

microbiota

in

chronic

kidney

disease

Keywords:

Chronickidneydisease

Gutmicrobiota

Dysbiosis

Uraemictoxins

Inflammation

a

b

s

t

r

a

c

t

Theintestinalmicrofloramaintainsasymbioticrelationshipwiththehostundernormal

conditions,butitsimbalancehasrecentlybeenassociatedwithseveraldiseases.

In chronickidneydisease(CKD),dysbioticintestinal microflorahasbeenreportedwith

anincreaseinpathogenicfloracomparedtosymbioticflora.Anenhancedpermeability

oftheintestinalbarrier,allowingthepassageofendotoxinsandotherbacterialproducts

totheblood,hasalsobeenshowninCKD.Byfermentingundigestedproductsthatreach

thecolon,theintestinalmicrofloraproduceindoles,phenolsandamines,amongothers,

thatareabsorbedbythehost,accumulateinCKDandhaveharmfuleffectsonthebody.

Thesegut-deriveduraemictoxinsandtheincreasedpermeabilityoftheintestinalbarrierin

CKDhavebeenassociatedwithincreasedinflammationandoxidativestressandhavebeen

involvedinvariousCKD-relatedcomplications,includingcardiovasculardisease,anaemia,

mineralmetabolismdisordersortheprogressionofCKD.Theuseofprebiotics,probiotics

orsynbiotics,amongotherapproaches,couldimprovethedysbiosisand/ortheincreased

permeabilityoftheintestinalbarrierinCKD.

Thisarticledescribes thesituationoftheintestinal microflorainCKD,thealterationof

theintestinalbarrieranditsclinicalconsequences,theharmfuleffectsofintestinal

flora-deriveduraemictoxins,andpossibletherapeuticoptions toimprovethisdysbiosisand

reduceCKD-relatedcomplications.

©2016SociedadEspa ˜noladeNefrolog´ıa.PublishedbyElsevierEspa ˜na,S.L.U.Thisisan

openaccessarticleundertheCCBY-NC-NDlicense(http://creativecommons.org/licenses/

by-nc-nd/4.0/).

¿Qué

son

la

microbiota

y

el

microbioma?

DesdeHipócrates(400a ˜nosA.C.)queestablecióque«lamuerte

asientaenlosintestinos»esbienconocidasuinfluenciaenla

saluddelserhumano.

Sedenominamicrobiotaalosgérmenesquehabitanen

nuestroorganismoyasusgenomascolectivos,microbioma.

Másde100trillonesdegérmenes(1014)cohabitancon

noso-trosalolargodelavida,loquerepresenta10veceselnúmero

decélulasqueconformannuestroorganismoyconstituyen

1,5-2kg de nuestro peso1,2. La concentración de gérmenes

enel tractodigestivoseincrementagradualmentedesdeel

estómagohastaelcolon, endondealcanzanlamayor

con-centración (de hasta 1011 microorganismos/g de heces) y

diversidad. Es por ello por lo que la microbiota intestinal juegaunpapelrelevanteenprocesosmetabólicos, nutricio-nales,fisiológicoseinmunológicos,yconstituyeunverdadero

ecosistema3.Elmicrobiomahumanoconstituyeunsegundo

genoma,conmásde3millonesdegenes(100vecesmásgenes

queelpropiogenomahumano)yesobjetodeinvestigación

porelHumanMicrobiomeProjectConsortium4–6.

Originalmente,lamicrobiotaintestinalseconformaa tra-vésdelaplacenta,endondeanidanbajosnivelesdegérmenes nopatógenosespecialmentefirmicutes,bacteroidetesy Fuso-bacteriaphyla.Enlosprimerosa ˜nosdevida,laalimentación, tipode parto, higieneyuso deantibióticos condicionan la formación delmicrobiomaintestinal7,8. Diferentesespecies

degérmenescolonizanyseoriginanenlosdistintoseventos (tabla1).

Lamicrobiotaintestinalseestableceenlosprimeros2-3 a ˜nosdevidacomounecosistemadinámico,dominadoporlas

Tabla1–Microfloraintestinalenrelaciónconeventos perinatales4,5

Exposición Floraintestinal

Canalvaginal Bifidobacterium,bacteroides,Lactobacillus, prevotella,enterococos,estreptococos, Clostridiaecea

Partoporcesárea Staphylococus,Corynebacterium Propionibacterium.Menorcantidadde Bifidobacteriumybacteroides

Lactanciamaterna Bifidobacterium,bacteroides,Lactobacillus, clostridia,actinobacteriasyfirmicutes Lactanciaartificial Bacteroides,clostridia,Enterobacteriacea

bifidobacterias,ysucomposiciónvaaumentandoenriquezay

diversidadhastaalcanzarsumáximacomplejidadenlaedad

adulta,cuandolasespeciesdominantessonbacteroidetes,

fir-micutesyactinobacterias9–11.

Lacomunidadbacterianaasentadaenelintestinoes,pues, unacombinacióndediferentestiposycantidadesdebacterias ysehanidentificado3gruposdiferentesdemicrobiotao ente-rotiposenelserhumano12.Lacomposiciónfilogenéticadela microfloraintestinaltiendeasersimilarentreindividuosde lamismaregión,pertenecientesalamismafamiliayentrelos quetienenunadietasimilar,lacualjuegaunpapelrelevante ensucomposición13,14.

Loshábitosdietéticosafectanlacomposicióndela micro-biotaintestinal.Dadoquelamicrobiotaestáencontactocon unimportantenúmerodecélulasneuralesydecélulas

inmu-nológicas, dirige la maduración del sistema inmune enla

infanciay contribuyealmantenimientodesuhomeostasis

durantelavida2.Lospolisacáridoscomplejos,quenoson

(3)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

porlamicrofloradelcolon.Estospolisacáridossondegradados yfermentadosenelintestinogruesoyconvertidosenácidos grasos decadena corta(AGCC) ygases(CO2 yH2). Unalto

contenidointestinalde fructosapromuevelaformación de

butiratoatravésdelasbacteriasproductoras.La suplementa-cióndeladietaconpolisacáridosespecíficospuedepromover elcrecimientodegérmenes«saludables»(Bifidobacterium, Lac-tobacillus),laproducción deAGCC ypuede disminuir el pH intestinalconelobjetodeinhibirelcrecimientodegérmenes patógenos15,16.

Enelprocesodeenvejecimientoseproduceunda ˜no pro-gresivoenlamorfologíayfuncióndelosdiferentessistemasy lamicrobiotasevuelvemenosdiversaymásdinámica, carac-terizadaporlapredominanciadebacteroidessobrefirmicutes, conaumentodeProtobacteriaspp.ydisminuciónde Bifidobac-terium,evidenciadomediantetécnicasderARNyquehasido analizadoenelestudioELDERMET17–19.Losmayorescambios

delamicrobiotaseencontraronenelcolonenpersonas mayo-resde 60a ˜nos. Elsignificado de estos cambiosno hasido aclaradotodavía20.

Bacteriasfecalescomo,E.coli,quesedividecada20min,

sonaltamenteadaptativasgenéticamente,sobreviven

siem-preinclusoaunquesuhuéspedenvejezca.Sinestaplasticidad,

loshumanosprobablementenohabríamossido capacesde

afrontarloscambiosenelestilodevidayloshábitos dietéti-cos,comoevidencialatransicióndesdeelPaleolíticohastalos hábitosdietéticosdelassociedadesoccidentales21.

Funcionalmente,lamicrobiota intestinalaporta nutrien-tesyenergíaalorganismoatravésdelafermentaciónenel intestinogruesodelosalimentosnodigeribles.Losproductos defermentaciónmásrelevantesderivadosdelafermentación

sonlosAGCC,quesirven comofuentedeenergía acélulas

intestinalesybacterias,ycontribuyenenelgastoenergético, lasaciedadylahomeostasisdelaglucosa22.Otrasfunciones

delamicrobiota intestinal relevantes sonlasíntesis endó-genadeciertasvitaminasyaminoácidos,elmetabolismode losácidosbiliares,oelmantenimientodelaintegridaddela barreraintestinal,queprotegenalhuéspedfrenteagérmenes patógenos.

Así pues, la microbiota intestinal está implicada en la

maduracióndelsistemainmuneenlainfanciaycontribuye

almantenimientodesuhomeostasisalolargodelavida23.

Microbiota

intestinal

en

la

enfermedad

renal

crónica

Enla enfermedad renal crónica (ERC) ydesde los estadios

precocesseproducenalteracionesdelamicrofloraintestinal

(disbiosis)deformacuantitativaycualitativaensu

compo-siciónyactividades metabólicas,loqueconstituyeuntema

candenteeinnovadorenlaliteraturanefrológica.Estas

altera-cionesincluyenalteracionesdeltránsitointestinal,absorción

de proteínas disminuida,descenso enel consumo de fibra

dietética,tratamientocon hierrooralyel usofrecuentede

antibióticos.

Todoellocontribuyealainflamaciónsistémicayala

acu-mulaciónde toxinas urémicas absorbidasen el intestino y

queseeliminanporelri ˜nón,quepuedenjugarunpapel

cen-tralenlafisiopatologíadelaaterosclerosis,asícomoenotras

Tabla2–CambiosdelamicrobiotaintestinalenlaERC

Tracto intestinal Normal ERC/ERCA Estómago Lactobacillus Helicobacter Sincambios Duodeno Estafilococo Estreptococo Lactococos Aumentado Yeyuno Enterococo Estreptococo Lactobacillus Aumentado Íleon Enterobacteriacea Bacteroides Clostridium Fragmentos bacterianos Aumentado Colon Firmicutes Bacteroides Actinobacteria Proteus Clostridium Lactobacilos Prevotellaceae Fusobacterium TM7 Aumentode: Protobacteria, enterobacteria,E.coli, acinetobacter,Proteusspp. Disminuciónde: Lactobacillus,Bifidobacterium spp. Sobrecrecimientode aeróbicosdealmenos100 veces AumentodeClostridium perfringens

ERC:enfermedadcrenal crónica;ERCA:enfermedadrenalcrónica avanzada.

complicacionesasociadasalaERC24–27,como serevisamás

adelante.

Los pacientes con ERC están polimedicados. Algunos

fármacos frecuentementeprescritos aestos pacientes

pue-den alterar la microflora intestinal, especialmente los

antibióticos28,29,perotambiénotrosquepuedenenlentecerel

tránsitointestinal,captoresdelfósforo,resinasde intercam-bioiónico30,olossuplementosdehierro,cuyoimpactosobre

lamicrofloranoesbienconocido31,32.

Alteracióndelabarreraintestinalenlaenfermedadrenal

crónica

Laalteracióndelabarreraintestinalyunaumentodela per-meabilidadintestinalescomúnenlaERC(tabla2).

El aumento de los niveles de urea y la expansión de

bacterias con ureasa aumentan la producción de amonio

en la luz intestinal e inducen cambios del pH intestinal,

alterandolapermeabilidaddelamucosaintestinalalafectar alastightjunctionsdelenterocito.Vazirietal.handemostrado undescensomarcado de lasproteínas delastightjunctions

claudina-1,ocludinayproteínaZO1enlamucosacolónicaen laERC,lacualseasociaaunainfiltracióndeleucocitos

mono-nuclearesenlaláminapropiayunmarcadoengrosamiento

delapareddelcolon33.Histológicamenteexisteevidenciade

unainflamación crónicaenel tracto intestinalqueincluye esofagitis,gastritis,etc.33,34.

Lapresencia deedema ehipervolemiafrecuentes enla

(4)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

enlosenfermosconERC,hemodiálisisydiálisisperitoneal. Además,laexcesivaultrafiltraciónylosepisodios de hipo-tensióndurantelahemodiálisispuedenocasionarepisodios deisquemiaintestinaltransitoriayaumentarla permeabili-daddelabarreraintestinaly,conello,favorecerelpasode endotoxinas33.

Enpacientestrasplantadosrenales,lainvestigacióndela microbiotaintestinalestáensusalbores.Sesabequelos pro-cesosinflamatorios,comoeltiempodeisquemia,la

enferme-daddebaseylosfármacosinmunosupresores,puedentener

unpapelrelevanteenlaalteracióndelabarreraintestinal35,36.

Lamicrofloraintestinalcomocausadeinflamaciónenla

enfermedadrenalcrónica

La ERC, al disminuir el aclaramiento de citocinas

proin-flamatorias, se asocia al desarrollo de estrés oxidativo e

inflamación, factores contribuyentes a la progresión de la

enfermedadyasuscomplicaciones,incluyendola

enferme-dadcardiovascular,caquexiayanemia,entreotras.Elestrés

oxidativo y la inflamación crónica estimulan el factor de

transcripciónNF-kB,queeselreguladorclavedelascitocinas

proinflamatoriasyquimiocinasquepromueven la

inflama-ción.Elaumentodelapermeabilidaddelabarreraintestinal enlospacientes con ERCfavorece latranslocaciónde pro-ductosbacterianosdeorigenintestinal, comolodemuestra

lapresenciadefragmentosdeADNdegérmenespatógenos

(aerobios y anaerobios) de origen intestinal circulantes,

tantoenpacientesconERCcomoentratamientosustitutivo renal37–39.Elaumentodelosproductosbacterianosdeorigen intestinalcirculantesactivalainmunidadinnata,favoreceel estadoinflamatorioasociadoalaERC,aumentalaincidencia deenfermedadcardiovascularylamortalidad40–42.

Microbiotaytoxinasurémicasderivadasdelintestinoen

laenfermedadrenalcrónica

Generaciónintestinaldetoxinasurémicas

El origen de las toxinas urémicas en la ERC es múltiple.

Cada vez se reconoce más la importancia de las toxinas

generadasporelmetabolismomicrobianointestinal43.

Apro-ximadamente10gdeproteínasalcanzanelcolondiariamente, dondesondegradadasporlasbacteriasintestinalesa meta-bolitoscomoamonio,aminas,tioles,fenoleseindoles.Estos productosdelafermentaciónencolonsoneliminadosporlas heces,aunqueunapartesonabsorbidosysoneliminadospor elri ˜nón,porloqueseacumulanenlaERC44.Entrelastoxinas

urémicasderivadasdelamicrofloraintestinalenlaERCestán:

Fenoleseindoles:p-cresoleindoxilsulfato.Delosfenoles des-tacanelp-cresol,p-cresilsulfato(PCS),p-cresilglucurónido, elácidofenilacético,fenilsulfatoyfenol45.

- p-cresol/p-cresilsulfato:productosdelmetabolismodela fenilalaninaylatirosinaporbacteriasanaerobias intesti-nales.Elp-cresolesconjugadoenlaparedintestinalaPCS yap-cresilglucurónidoenelhígado.ElPCSeselprincipal metabolitocirculantedelp-cresol46.

- Fenol:procedefundamentalmentedelaingesta,del catabo-lismodelatirosinaporlasbacteriasintestinales,asícomo

delconsumodetabaco.

- Ácidofenilacético:eselresultadodeladegradacióndela fenilalanina.

Entrelosindolesdestacanelindoxilsulfato(IS)yelácido

indolacético45. Ambos se originan de la degradación del

triptófanoporbacteriasintestinalesyposteriormenteson sul-fatados enelhígadoaIS.Losindolesyfenolessontoxinas urémicasunidasaproteínas47.

Aminasypoliaminas:lasaminasypoliaminassongeneradas porelmetabolismomicrobianointestinal.Unaamina clínica-menterelevanteydecrecienteinteréseslatrimetilamina N-óxido(TMAO).LaTMAOseproduceporelmetabolismo intes-tinal de aminas cuaternarias, como colina/fosfatidilcolina, betaínaoL-carnitina.LaL-carnitina,presenteenlascarnes rojas,tambiéninducelaformacióndeTMAOyseasociacon unincrementodelaenfermedadcardiovascular48.Lasfuentes

deTMAOenladietasonlascarnesrojas,carnesengeneral, yemadehuevo,hígado,productoslácteosypescadosdeagua salada.EnlaERCseacumulaTMAOysusnivelesserelacionan conelfiltradoglomerular,perosuuniónaproteínasesbaja,y seeliminabienmedianteladiálisis.

Las poliaminasson cationes orgánicos entre los quese

incluyenlacadaverina,espermina,espermidinayputrescina. ProcedendeladecarboxilacióndelaL-arginina,L-ornitinao lisinaenelintestino.EnlaERC,laputrescina,espermidinay

esperminaestánaumentadasensuero49.Sehademostrado

queestasmoléculasinteraccionanconlainsulinaylas lipo-proteínas,ycontribuyen,conotrosfactoresdecomorbilidad de laERC tales como la hipertrigliceridemia, a acelerar la aterosclerosis50.

Consecuenciasbiológicasyclínicasdelaacumulaciónde toxinasurémicas

Las toxinas urémicas mencionadas se han asociado con

efectosbiológicosdeletéreosendiferentestejidosyestirpes celulares51,52(tabla3),asícomoconunaumentodelriesgode

progresióndelaERCodelamorbimortalidad.

a) ProgresióndelaERC:tantoelIScomoelPCSserelacionan coneldesarrollodefibrosis,eldeteriorodelafunciónrenal ylaprogresióndelaenfermedad52,53.Tambiénsehan

des-critosusefectosdeletéreossobrelacélulatubularrenal enestudiosinvitro54.Enunestudioprospectivoen

pacien-tesconERCestadios1-5seconfirmóel papelpredictivo

deambasmoléculasenlaprogresióndelaenfermedad55.

Enanimalesdeexperimentación,unadietaricaencolina oTMAOinduceunaprogresivafibrosistubulointersticialy disfunciónrenal56.

b) Complicacionescardiovasculares:elISseasociaada ˜no endo-telial,rigidezarterialycalcificaciónaórticaenlaERC57.En

hemodiálisisseasociaaaterosclerosis58ycondisfunción

endotelial59tieneefectoprofibróticocardíaco,favorecela

hipertrofiadelosmiocardiocitos60yesunfactor

predispo-nentedefibrilaciónauricular61.Similaresresultadossehan

descritorespectoalPCSanivelvascular62,queespredictor

deriesgocardiovascularenlaERC63,64.PCSeISsehan

aso-ciadoconenfermedadvascularperiféricaytrombosisdel accesovascularenhemodiálisis65.Unreciente

metaaná-lisisconfirmalarelacióndeestasmoléculasconelriesgo cardiovascularenlaERC66.

(5)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

Tabla3–Efectosdelasdiferentestoxinasurémicasanivelcelularytisular

Órgano/tejido Toxina Efecto

Endotelio IS

ISyPCS PCS IAA

Aumentodelasenescencia

InduccióndeROSydisminucióndelaproduccióndeNO AumentodelaexpresióndeICAM-1,MCP-1yfactortisular Aumentodelaadhesióndeleucocitosalendotelio Inhibicióndelaproliferación,viabilidadyreparación Aumentodelaliberacióndemicropartículasendoteliales Aumentodelapermeabilidadendotelial

AumentodeROSeinflamaciónyexpresióndefactortisular Apoptosisdeprogenitoresdecélulasendoteliales

Fibramuscular lisavascular

IS FAA

Aumentodelaproliferación

Aumentodelaproduccióndefactortisular

AumentodeROSyexpresióndeproteínasosteoblásticas AumentodelaproduccióndeROS

Vasos IS

ISyPCS TMAO

Aumentodelacalcificaciónyrigidezaórticas,expresióndemarcadoresosteoblásticosy OAT

Aumentodelasenescenciacelular

Aumentael«rolling»yadhesióndeleucocitosalvaso Aceleralaaterosclerosis

Leucocitos PCS

IS ISeIAA TMAO

Activacióndel«oxidativeburst»

Aumentodelaadhesiónalendotelio

Aumentodeexpresióndefactortisularenc.mononucleares Aumentodelaexpresióndereceptoresscavengerenmacrófagos

Célulascardíacas IS Hipertrofiadeloscardiomiocitos,produccióndecolágenopormiofibroblastose inflamación

Corazón IS Hipertrofiamiocárdica,fibrosiscardíacayestrésoxidativo

Célulastubulares renales PCSeIS PCS IS ISeIAA PCS,IS,IAA

ActivacióndeRAS,transiciónepiteliomesenquimalyfibrosis Aumentoexpresióndegenesproinflamatoriosycitocinas Aumentodelametilacióndelgendeklothoyfibrosis Aumentodelda ˜notubular

AumentodelaexpresióndeMCP-1,ICAM-1,TGF-␤ySmad3

Aumentodelestrésoxidativo,inhibicióndelaproliferación,aumentodeexpresiónde PAI-1yactivacióndeNF-␬B

Disminucióndelaviabilidadcelular

Ri ˜nón IS

IAA TMAO

Aumentodelafibrosisyexpresióndeangiotensinógeno

Disminucióndelaexpresióndeklothoyaumentodelasenescencia Aumentodeglomeruloesclerosis

Aumentodelainfiltracióndemonocitos

Aumentodelaesclerosisglomerularyfibrosisintersticial Aumentodefibrosistubulointersticialydepósitodecolágeno

Adipocitos PCSeIS Aumentodelaresistenciaalainsulina

Osteoclastos IS Alteracióndeladiferenciaciónyfunción

Osteoblastos PCSeIS

IS FAA

Disminucióndelaviabilidadcelularyproliferacióncelularyaumentodelaproducciónde ROS

DisminuyelaexpresióndelreceptordePTH Promuevelaapoptosis

Inhibelaproliferaciónydiferenciación Fuente:ModificadoyampliadodeBiagietal.17.

FAA:ácidofenilacético;IAA:ácidoindolacético;IS:indoxilsulfato;OAT:transportadoresdeácidosorgánicos;PC:p-cresol;PCS:p-cresilsulfato; PTH:parathormona;RAS:sistemarenina-angiotensina;ROS:radicaleslibresdeoxígeno;TMAO:trimetilaminaN-óxido.

Asimismo, el ácido indolacético se asocia con

marca-dores de estrés oxidativo y de inflamación, y es un

predictordemortalidadyeventoscardiovascularesenla ERC67.

NiveleselevadosdeTMAOsonpredictoresdelacarga ate-roscleróticacoronaria56ydemortalidadenpacientescon

ERC68,69,aunquenoentodoslosestudios70.

c) Anemia: El IS se ha relacionado con la anemia del pacienterenalalinterferirconlaadecuadaproducciónde eritropoyetina71,72 yaumentalaeriptosis(muertecelular

programadadeloshematíes)73.Laspoliaminasse

relacio-nanconlaanemiadelpacienterenal,puestienen,entre

otras,unaacciónintraeritrocitaria74yestánrelacionadas

negativamenteconlaeritropoyesis,einhibenlaactividad delaeritropoyetina.

d) Alteracionesdelmetabolismoóseo-mineral:elIStieneefectos negativosenlaformaciónóseaalpromoverelestrés oxida-tivoenlososteoblastoseinducirresistenciaalaPTH,conel desarrollodeunhuesoadinámico75.Existeunacorrelación

positivaentrenivelesdeFGF-23eISséricos,poniendoen relaciónestasmoléculasconlaosteodistrofiadelpaciente

urémico76.Asimismo,sehaobservadounmenor

remode-ladoóseoenratasurémicas conmayorISdespuésdela

(6)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

e) Resistenciaalainsulina:lospacientesconERC,ademásde tenerundescensoenelcatabolismodelainsulina, pre-sentanconfrecuenciaresistenciaalainsulina,lacualse

asociaaunaumentodelriesgodemortalidad,yalgunas

toxinasurémicaspuedenserlasresponsables78.

Prevenciónytratamientodeladisbiosis

Enlosúltimosa ˜nosexisteuninteréscrecienteporrestablecer lasimbiosisdelamicrofloraintestinalenlaERCafinde redu-cirlageneracióndetoxinasurémicas,elestrésoxidativoyla inflamación79.

a) Dietaricaenfibra:unadietaricaenfibraaumentala produc-cióndeAGCC,queproporcionanenergíaalafloraintestinal ypermitequelosaminoácidosquelleganalcolonse

incor-porena lasproteínas bacterianasysean excretados, en

lugardeserfermentadosasolutosurémicos;además,los

AGCCsonutilizadoscomosustratoporlamucosa

intes-tinalymantienensufuncionalidadeintegridad.Lafibra aumentaeltránsitointestinal,reduciendoeltiempode

fer-mentacióndelosaminoácidosymejoralacomposiciónde

lamicroflora,reduciendolaproduccióndesolutos indesea-bles.EnpacientesconERCexisteunarelacióndirectaentre elcocienteproteína/fibradeladietaylosnivelesdePCSe IS,porloqueunadietaconuníndiceproteína/fibramenor

podríaserbeneficiosa80.Ensujetossanos,unadieta

vege-tarianavs.unaomnívorareducelageneracióndeISoPCS, loqueserelacionóconlamayoringestadefibraymenor deproteínadelaprimera81.Unadietamuybajaen

proteí-nas(0,3g/kgpeso/día)suplementadaconcetoanálogosde aminoácidostambiénreducelosnivelesdeISenpacientes conERC82.

Recientementesehanexploradodiversasintervenciones

terapéuticasafindemejorarladisbiosisdelamicroflora intestinal, reducirlaabsorciónde toxinas urémicaso el pasodeendotoxinasdesdelaluzintestinal.

b) Prebióticos,probióticosysimbióticos:lageneracióndetoxinas

urémicaspodríareducirseincrementandoselectivamente

lasbacteriassacarolíticas(quedigierenlafibradeladieta) yreduciendolasbacteriasproteolíticas(fermentadorasde proteínasyaminoácidos)enelcolon.Elprincipalregulador delmetabolismodelasbacteriasdelcolonesla disponibi-lidaddenutrientesy,específicamente,latasadehidratos decarbonofermentablesvs.nitrógeno.

Losprebióticossoncomponentesalimentariosno

digeri-blesque,fermentandoselectivamente,permitencambios

específicosenlacomposiciónoactividadenlamicroflora gastrointestinalqueconfierebeneficiosalasaludy bienes-tardelhuésped.Losprobióticosestimulanelcrecimiento

olaactividaddeunaodeunnúmerolimitadode

bacte-riasenelcolon,puedenaumentarlatasadehidratosde

Tabla4–EstudiosclínicosconprobióticosenpacientesconERCysusefectos

Autorya ˜no Probiótico Tipodeestudio Resultados

Hidaetal.,1996108 Lebenin Observacional,pacientesenHD (n=25),4semanas

↓indicanenhecesysuero ↓p-cresolenheces Simenhoffetal.,199689 Lactobacillusacidofilus Observacional,pacientesenHD

(n=8)

↓dimetilamina ↓nitrosodimetilamina Takayamaetal.200390 BifidobacteriumlongumJCM008 Noaleatorizado,controladocon

placebo.PacientesenHD(n=22),5 semanas

↓indoxilsulfato

Andoetal.,200391 Bifidobacteriumlongum ObservacionalpacientesconERC (n=27),6meses

Reduccióndelaprogresióndela ERCenpacientesconCr≥4mg/dl oP≥4mg/dl

Takietal.,200592 Bifidobacteriumlongum Noaleatorizado,controladocon placebo.PacientesHD(n=27),12 semanas

↓indoxilsulfato,homocisteínay triglicéridos

Ranganathanetal.,200993 LactobacillusacidophilusKB31, StreptococcustermophilusKB27, BifidobacteriumlongumKB35

Aleatorizado,dobleciego,cruzado, controladoconplacebo.Pacientes conERC3-4(n=16),6meses

↓BUN ↓ácidoúrico ↑calidaddevida Ranganathanetal.,201094 LactobacillusacidophilusKB31,

StreptococcustermophilusKB27, BifidobacteriumlongumKB35

Multicéntrico,aleatorizado,doble ciego,cruzado,controladocon placebo.PacientesconERC3-4 (n=46),6meses

↓BUN

↑calidaddevida Seguro

MirandaAlatristeetal., 201495

Lactobacilluscaseishirota Aleatorizado,controladocon placebo,pacientesconERC3-4 (n=30),8semanas

↓Urea

Wangetal.,201596 BifidobacteriumbifidumA218, BifidobacteriumcatenulatumA302, BifidobacteriumlongumA101, LactobacillusplantarumA87

Aleatorizado,doble-ciego, controladoconplacebo,pacientes enDP(n=39),6meses

↓TNF-␣,IL-5,IL-6yendotoxina ↑IL-10

Preservacióndelafunciónrenal residual

Natarajanetal.,201497 Renadyl Aleatorizado,dobleciego,cruzado, controladoconplacebo,pacientes enHD,(n=22),8semanas

Sincambiosenlacalidaddevida Tendenciaareduccióndeindoxil glucurónido,PCRyrecuento leucocitario

(7)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

carbonofermentablesvs.nitrógeno,eincluyenlainulina, fructooligosacáridos,galactooligosacáridos,etc.Lainulina enriquecidaconoligofructosareducelageneracióndePCS ysusconcentracionesséricasenpacientesen hemodiáli-sis,peronotieneefectossobreIS83.Elalmidónresistente

reduce los niveles de IS en pacientes en hemodiálisis

y reduceno significativamente el PCS84. En un modelo

de ERCenratas,unadieta rica enalmidónresistente a

laamilasa retrasabalaprogresiónde laERCyatenuaba

el estrés oxidativo y la inflamación85. Actualmente un

ensayoclínico,aleatorizado,cruzado,dobleciego,enfase 2analizaelefectodelasuplementaciónde arabinoxilan-oligosacáridosenpacientesconERCestadios3b-4sobrelos nivelesplasmáticosdePCSyderivadosdelindol,sobresu excreciónurinariaylaresistenciaalainsulina86.

Losprobióticossedefinencomo«microorganismosvivos»

quecuandoseadministranencantidadesadecuadas

pro-porcionan un beneficio para la salud del huésped. Una

recienterevisiónevalúalosposiblesbeneficiosdelos pro-bióticosengeneralyespecialmenteenlaERC87.Laeficacia

de los probióticos para disminuir losniveles de toxinas urémicasyretrasarlaprogresióndelaERChasido investi-gadaenmodelosinvitro,modelosanimalesyenpacientes

conERC.Sinembargo,noexistenhastalafechaestudios

de intervención de calidad a gran escala y sobre

even-tosclínicosqueavalen suusogeneralizado.Soloexisten

peque ˜nosestudiosqueobservanunadisminucióndelos

nivelesdetoxinasurémicasensumayoría88,92–95,aunque

noentodos97.LaadministracióndeBifidobacteriumlongum

en cápsulaentérica a pacientes con ERCtuvo mínimos

efectossobrelaprogresiónde laenfermedaden

pacien-tesconERC91.Sinembargo,unensayoaleatorizado,doble

ciegoenpacientesendiálisisperitonealobservóuna reduc-ciónsignificativadelosnivelesdeendotoxinasycitocinas proinflamatoriasensuero,unaumentoenlosniveles séri-cosdeIL-10,ylapreservacióndelafunciónrenalresidual tras6mesesdetratamientoconunprobiótico96(tabla4).

Los simbióticos son suplementos de probióticos

combi-nados con prebióticos. En pacientes en hemodiálisis el

tratamientocon unsimbiótico disminuyólosniveles de

PCS, pero nolos deIS98, loque fueconfirmado enotro

estudio102.Otroestudioobservóunretrasoenla

progre-siónde laERCcon el tratamiento conun simbiótico100,

mientrasotro estudio noobservó unamejoría

significa-tivadelosmarcadoresdeinflamación103.Finalmente,un estudioaleatorizado,dobleciego,cruzado,enpacientescon

Tabla5–EstudiosclínicosconsimbióticosenpacientesconERCysusefectos

Autorya ˜no Simbiótico Estudio Resultados

Nakabayashietal.,201098 Lactobacilluscaseishirota, Bifidobacteriumbreveyakulty galactooligosacáridos

Observacional,pacientesenHD, (n=9),4semanas

↓p-cresolenplasma Normalizacióndelhábito intestinal

Asociacióndep-cresoly estre ˜nimiento

Ogawaetal.,201299 BifidobacteriumlongumJBL01y oligosacáridos

Observacional,pacientesenHD (n=15).Grupocontrolpacientesen HD(n=16),4semanas

↓nivelesdePquevolvieronal nivelbasal2semanasdespués Pavanetal.,2014100 Probióticoyprebiótico Prospectivo,abierto,aleatorizado,

controladoconplacebo.Pacientes conERC3-5(n=24),12meses

Reduccióndelaprogresióndela ERC

Cruz-Moraetal.,2014101 Lactobacillusacidophilus, Bifidobacteriumlactiseinulina

Dobleciego,aleatorizado, controladoconplacebo.Pacientes enHD,(n=18),2meses

↑bifidobacteriasenheces ↓lactobacilosenheces(enlos2 grupos)

MejoríadelossíntomasGI Guidaetal.,2014102 Lactobacillusplantarum,Lactobacillus

caseisubsp.rhamnosus,Lactobacillus gasseri,Bifidobacteriuminfantis, Bifidobacteriumlongum,Lactobacillus acidophilus,Lactobacillussalivarius, Lactobacillussporogenesy

Streptococcusthermophilus+inulina yalmidóndetapiocaresistente

Aleatorizado,dobleciego, controladoconplacebo.Pacientes conERC3-4(n=30),4semanas

↓p-cresolenplasma

SincambiosenlossíntomasGI

Viramontes-Horneretal., 2015103

Lactobacillusacidophilusy Bifidobacterium

lactis+prebiótico(inulin)

Aleatorizado,dobleciego, controladoconplacebo,pacientes enHD(n=42),2meses

Tendenciaadisminuirlosniveles dePCRyTNF-␣.Mejoradela sintomatologíaGI

Rossietal.,2014104 Lactobacillus,bifidobacteriay Streptococcusgenera+inulina, fructooligosacáridosy galactooligosacáridos

Aleatorizado,dobleciego,cruzado, controladoconplacebo.Pacientes conERC4-5,6semanasconun lavadode4semanas

DisminucióndePCS,descensoNS deIS

Aumentodebifidobacteriasy descensoderuminocáceasen heces.Sincambiosenmarcadores deestrésoxidativoniinflamación ydiscretoaumentodealbuminuria ERC:enfermedadrenalcrónica;GI:gastrointestinal;HD:hemodiálisis;NO:nosignificativo;P:fósforo;PCR:proteínaCreactiva;PCS:p-cresil sulfato.

(8)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

ERC104demostróunareduccióndelosnivelesdePCS,un

descensonosignificativo deISy unaumentode

bifido-bacteriasyreducciónderumicocáceasenheces,perosin cambiosenmarcadoresdeinflamación,estrésoxidativoni endotoxinas;aunqueseobservóundiscretoaumentodela albuminuria(tabla5).

Unadelasprincipaleslimitacionesdelaterapiacon

probió-ticososimbióticosesqueningúnestudiohademostrado

todavíalasupervivenciasostenidadelosprobióticosenel

colondisbióticode lospacientescon ERC.Tampocohay

estudiosquehayanevaluadoelefectodeestos tratamien-tossobrelosnivelesdeTMAOenestapoblación.Enla elec-cióndeprobióticosdebeconsiderarselacontribuciónde bacteriasqueposeenureasa,yaquepuedenincrementarla generacióndeamoniointestinal,quepuededa ˜narlas tight-junctionsepiteliales,aumentandolapermeabilidad intesti-nalalpasodeendotoxinasdesdelaluzintestinal33,34.

c) Terapias adsortivas: el uso de sorbentes orales podría

disminuirlastoxinasurémicas oendotoxinascirculante

deorigenintestinal. ElsorbenteoralAST-120 disminuye

los niveles de IS de forma dosis-dependiente105.

Ade-más,se hadescrito unareducción de losniveles de IS,

PCSofenilsulfatoydeestrésoxidativoenpacientesen hemodiálisis106.Otrosautoreshandescritoquela

admi-nistracióndeAST-120mejoralarespuestaeritropoyética aCERA107.ElAST-120 mejoraladisfunción delabarrera

intestinalydisminuyelosnivelesplasmáticosde endoto-xinas,marcadoresdeinflamaciónyestrésoxidativoenun modelodeERCenratas108.

Aunque peque ˜nos estudios aleatorizados y controlados

enanimalesdeexperimentaciónyestudiosretrospectivos

enpacientes han se ˜nalado un efecto nefroprotector de

AST-120,(revisadoporSchulmanetal.109),ungranensayo

aleatorizado y controlado posterior en pacientes con

ERCnolopudoconfirmar109.Este estudiotenía algunas

limitaciones metodológicas, pero también planteaba la

posibilidaddequeelobjetivodetratarunastoxinas

uré-micasespecíficaspudieranosersuficiente.Sinembargo,

otroestudio retrospectivosobrelosefectosalargoplazo

de AST-120 en pacientes con ERC estadios 3-5 objetivó

unadisminución del riesgo de progresióna diálisis, de

mortalidad,deeventoscardíacosydeaccidentevascular vs.aquellospacientesquenolorecibieron110.

Aunquesehadescritounefectobeneficiosodesevelamer

sobreISyPCSenestudiosinvitro,estudiosinvivoen

rato-nesopacientesnohandemostradounareducciónenlos

nivelesdeestastoxinasurémicas111.Sinembargo,

sevela-mersíreducelosnivelesdeendotoxinasylainflamación sistémicaenpacientesenhemodiálisis112,113.

Conceptosclave

1. EnlaERCexisteunadisbiosisdelamicrofloraintestinal. 2. Lamicrofloraintestinalgeneratoxinasurémicasqueson

absorbidasyseacumulanenlaERC,lascualesseasocian conunaumentodelestrésoxidativoylainflamación.

3. EnlaERCexisteun aumentode lapermeabilidadde la

barreraintestinalquepermiteelpasoalacirculación

sis-témicadeendotoxinasyotrosproductosbacterianosque

agravanelestadoinflamatoriodelaERC.

4. Cambiosenlacomposicióndeladietapodríanmejorarla disbiosisdelamicrofloraenlaERC,reducirlosnivelesde toxinasurémicasorestaurarlapermeabilidaddelamucosa intestinalenpacientesconERC.

5. Elusode probióticos,prebióticososimbióticosabreuna alternativa en el tratamiento de la disbiosis intestinal asociadaalaERC,ypuedejugarunpapelpapelenel enlen-tecimientodelaprogresióndelaERCyenlaprevenciónde

complicacionesrelevantesasociadas,comolamortalidad

yelriesgocardiovascular

Conflicto

de

intereses

Losautoresdeclarannotenerningúnconflictodeintereses.

b

i

b

l

i

o

g

r

a

f

í

a

1.PalmerC,BickEM,DiGulioDB,RelmanDA,BrownPO. Developmentofthehumaninfantintestinalmicrobiota. PloSBiol.2007;5:e177.

2.TojoR,SuarezA,ClementeMG,delosReyesGavilánC, MargollesA,GueimondeM,etal.Intestinalmicrobiotain healthanddisesase:Roleofbifidobacteriaingut homeostasis.WorldJGastroenterol.2014;20:15163–76.

3.O’HaraAM,ShanahanF.Thegutfloraasaforgottenorgan. EMBORep.2006;7:688–93.

4.HacquardS,Garrido-OterR,GonzalezA,SpaepenS, AckermannG,LebeisS,etal.Microbiotaandhostnutrition acrossplantandanimalkingdoms.CellHostMicrobe. 2015;17:603–16.

5.HuttenhowerC,GeversD,KnightR,AbubuckerS,BadgerJH, onbehalfoftheHumanMicrobiomeProjectConsortium. Structure,functionanddiversityofthehealthyhuman microbiome.Nature.2013;486:207–14.

6.GeversD,KnightR,PetrosinoJF,HuangK,McGuireAL,Birren BW,etal.TheHumanMicrobiomeProject:Acommunity resourceforthehealthyhumanmicrobiome.PLoSBiol. 2012;10(8):e1001377.

7.MeropolSB,EdwardsA.Developmentoftheinfantintestinal microbiome:Abird’seyeviewofacomplexprocess.Birth DefectsRes.2015;105:228–39.

8.MarquesTM,WallR,RossRP,FitzgeraldGF,RyanCA, StantonC.Programminginfantgutmicrobiota:Influenceof dietaryandenvironmentalfactors.CurrOpinBiotechnol. 2010;21:149–56.

9.ScholtensPA,OozeerR,MartinR,AmorKB,KnoJ.Theearly settlers:Intestinalmicro-biologyinearlylife.AnnuRev FoodSciTechnol.2012;3:425–47.

10.KoenigJE,SporA,ScalfoneN,FrickerAD,StombaughJ, KnightR,etal.Successionofmicrobialconsortiainthe developinginfantgutmicrobiome.ProcNatlAcadSciUSA. 2011;108Suppl.1:4578–85.

11.Rajilic-StojanovicM,HeiligHG,MolenaarD,KajanderK, SurakkaA,SmidtH,etal.Developmentandapplicationof thehumanintestinaltractchip,aphylogeneticmicroarray: Analysisofuniversallyconservedphylotypesinthe abundantmicrobiotaofyoungandelderlyadults.Environ Microbiol.2009;11:1736–51.

12.OttmanN,SmidtH,deVosWM,BelzerC.Thefunctionof ourmicrobiota:Whoisoutthereandwhattheydo?Front CellInfectMicrobiol.2012;2:104.

13.ArumugamM,RaesJ,PelletierE,lePaslierD,YamadaT, MendeDR,etal.Enterotypesofthehumangutmicrobiome. Nature.2011;473:174–80.

(9)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

14.ClaessonMJ,JefferyIB,CondeS,PowerSE,O’ConnorEM, CusackS,etal.Gutmicrobiotacompositioncorrelateswith dietandhealthintheelderly.Nature.2012;488:178–84.

15.SuarezJE.Microbiotaautóctona,probióticosyprebióticos. NutrHosp.2015;31suppl1:3–9.

16.ChassardC,LacroixC.Carbohydratesandthehuman microbiota.CurrOpinClinNutrMetabCare.2013;16:453–60.

17.BiagiE,NylundL,CandelaM,OstanR,BucciL,PiniE,etal. Throughageing,andbeyond:Gutmicrobiotaand

inflammatorystatusinseniorsandcentenarians.PLoSONE. 2010;5:e10667.

18.ManAL,BertelliE,RentiniS,RegoliM,BriarsG,MariniM, etal.Age-associatedmodificationsofintestinal

permeabilityandinnateimmunityinhumansmall intestine.ClinSci(Lond).2015;129:515–27.

19.SoenenS,RaynerCK,JonesKL,HorowitzM.Theageing gastrointestinaltract.CurrOpinClinMetabCare. 2016;19:12–8.

20.BischoffSC.Microbiotaandaging.CurrOpinClinMetab Care.2016;19:26–30.

21.QuerciaS,CandelaM,GiulianiC,TurroniS,LuiselliD, RampelliS,etal.Fromlifetimetoevolution:Timescalesof humangutmicrobiotaadaptation.FrontMicrobiol. 2014;5:587.

22.CaniPD,EverardA,DuparcT.Gutmicrobiota, enteroendocrinefunctionsandmetabolism.CurrOpin Pharmacol.2013;13:935–40.

23.HeviaA,DelgadoS,SánchezB,MargollesA.Molecular playersinvolvedintheinteractionbetweenbeneficial bacteriaandtheimmunesystem.FrontMicrobiol. 2015;6:1285.

24.Aron-WisnewskyJA,ClementK.Thegutmicrobiome,diet, andlinkstocardiometabolicandchronicdisorders.Nature RevNephrol.2016;12(3):169–81,http://dx.doi.org/

10.1038/nrneph.2015.191.Epub2015Nov30.

25.MafraD,LoboJC,BarrosF,KoppeL,DVariziN,FouqueD. Roleofalteredintestinalmicrobiotainsystemic

inflammationandcardiovasculardiseaseinchronickidney disease.FutureMicrobiol.2014;9:399–410.

26.SabatinoA,RegolistiG,BrusascoI,CabassiA,MorabitoS, FiaccadoriE.Alterationsofintestinalbarrierandmicrobiota inchronickidneydisease.NephrolDialTransplant. 2015;30:924–33.

27.AndersHJ,AndersenK,StecherB.Theintestinalmicrobiota, aleakygut,andabnormalimmunityinkidneydisease. KidneyInt.2013;83:1010–6.

28.JembergC,LöfmarkS,EdlundC,JanssonJK.Long-term impactofantibioticexposureonthehumanintestinal microbiota.Microbiology.2010;156:3216–23.

29.JakobssonHE,JembergC,AnderssonAF,Sjölund–Karlsson M,JanssonJK,EngstrandL.Short-termantibiotictreatment hasdifferinglong-termimpactsonthehumanthroatand gutmicrobiome.PLosONE.2010;5:e9836.

30.WuMJ,ChangCS,ChengCH,ChenCH,LeeWC,HsuYH, etal.Colonictransittimeinlong-termdialysispatients.Am JKidneyDis.2004;44:322–7.

31.KortmanGA,RaffatelluM,SwinkelsDW,TjalsmaH. Nutritionalironturnedinsideout:Intestinalstressfroma gutmicrobialperspective.FEMSMicrobiolRev.

2014;38:1202–34.

32.WeissG.Dietaryironsupplementation:Aproinflamatory attackontheintestine?Gut.2015;64:696–7.

33.VaziriND.CKDimpairsbarrierfunctionandaltersmicrobial floraoftheintestine:Amajorlinktoinflammationand uremictoxicity.CurrOpinNephrolHypertens. 2012;21:587–92.

34.GoncalvesS,Pecoits-FilhoR,Perreto,BarberatoSH,Stinghen AE,LimaEG,etal.Associationsbetweenrenalfunction,

volumestatusandendotoxemiainchronickidneydisease patients.NephrolDialTranspl.2006;21:2178–794.

35.AlegreML,MannonRB,MannonPJ.Theemicrobiota,the immunesystemandtheallograft.AmJTransplant. 2014;14:1236–48.

36.BrombergJS,FrickeWF,BrinkmanCC,SimonT,Mongodin EF.Microbiota–implicationsforimmunityand

transplantation.NatRevNephrol.2015;11:342–53.

37.ShiK,WangF,JiangH,LiuH,WeiM,WangZ,etal.Gut bacterialtranslocationmayaggravatemicroinflammationin hemodialysispatients.DigDisSci.2014;59:2109–17.

38.WangF,JiangH,ShiK,RenY,ZhanP,ChengS.Gutbacterial translocationisassociatedwithmicroinflammationin end-stagerenaldiseasepatients.Nephrology(Carlton). 2012;17:733–8.

39.MafraD,FouqueD.Gutmicrobiotaandinflammationin chronickidneydiseasepatients.ClinKidneyJ.2015;8: 332–4.

40.McIntyreCW,HarrisonLE,EldehniMT,JefferiesHJ,SzetoCC, JohnSG,etal.Circulatingendotoxemia:Anovelfactorin systemicinflammationandcardiovasculardiseasein chronickidneydisease.ClinJAmSocNephrol. 2011;6:133–41.

41.VanholderR,GlorieuxG.Theintestineandthekidneys:A badmarriagecanbehazardous.ClinKidneyJ.2015:168–79.

42.RamenazaniA,MassyZA,MeijersB,EvenepoelP,Vanholder R,RajDS.Thegutmicrobiomeinuremia:Potential

therapeutictarget.AmJKidneyDis.2016;67(3):483–98,doi: 10.1053/j.ajkd.2015.09.027.Epub2015Nov15.

43.WikoffWR,AnforaAT,LiuJ,SchultzPG,LesleySA,PetersEC, etal.Metabolomicsanalysisrevealslargeeffectsofgut microfloraonmammalianbloodmetabolites.ProcNatlAcad SciUSA.2009;106(10):3698–703.

44.EvenepoelP,MeijersBK,BammensBR,VerbekeK.Uremic toxinsoriginatingfromcolonicmicrobialmetabolism. KidneyIntSuppl.2009;(114):S12–9.

45.Jourde-ChicheN,DouL,CeriniC,Dignat-GeorgeF,

VanholderR,BrunetP.Protein-boundtoxins-update.Semin Dial.2009;22(4):334–9.

46.MartinezAW,RechtNS,HostetterTH,MeyerTW.Removalof P-cresolsulfatebyhemodialysis.JAmSocNephrol.

2005;16(11):3430–6.

47.VanholderR,deSmetR,GlorieuxG,ArgilésA,Baurmeister U,BrunetP,etal.,EuropeanUremicToxinWorkGroup (EUTox).Reviewonuremictoxins:Classification, concentration,andinterindividualvariability.KidneyInt. 2003;63(5):1934–43.

48.KoethRA,WangZ,LevisonBS,BuffaJA,OrgE,SheehyBT, etal.IntestinalmicrobiotametabolismofL-carnitine,a nutrientinredmeat,promotesatherosclerosis.NatMed. 2013;19(5):576–85.

49.SaitoA,TakagiT,ChungTG,OhtaK.Serumlevelsof polyaminesinpatientswithchronicrenalfailure.Kidney Int.1983;24Suppl62:S2–4.

50.LutzW.Auremicpeptidecontainingpolyamine:Formation andpossibleroleinuremichypertriglyceridemia.Physiol ChemPhys.1980;12:451–6.

51.VanholderR,SchepersE,PletinckA,NaglerEV,GlorieuxG. Theuremictoxicityofindoxylsulfateandp-cresylsulfate:A systematicreview.JAmSocNephrol.2014;25:1897–907.

52.MutsaersHA,StribosEG,GlorieuxG,VanholderR,OlingaP. Chronickidneydiseaseandfibrosis:Theroleofuremic retentionsolutes.FrontMed(Lausanne).2015.

53.MeijersBK,EvenepoelP.Thegut-kidneyaxis:Indoxyl sulfate,p-cresylsulfateandCKDprogression.NephrolDial Transplant.2011;26:759–61.

54.MotojimaM,HosokawaA,YamatoH,MurakiT,YoshiokaT. Uremictoxinsoforganicanionsup-regulatePAI-1

(10)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016. expressionbyinductionofNF-kappaBandfreeradicalin

proximaltubularcells.KidneyInt.2003;63:1671–80.

55.WuIW,HsuKH,LeeCC,SunCY,HsuHJ,TsaiCJ,etal. p-Cresylsulphateandindoxylsulphatepredictprogression ofchronickidneydisease.NephrolDialTransplant. 2011;26:938–47.

56.StubbsJR,HouseJA,OcqueAJ,ZhangS,JohnsonC,Kimber C,etal.Serumtrimethylamine-N-oxideiselevatedinCKD andcorrelateswithcoronaryatherosclerosisburden.JAm SocNephrol.2016;27(1):305–13,doi:

10.1681/ASN.2014111063.Epub2015Jul30.

57.BarretoFC,BarretoDV,LiabeufS,MeertN,GlorieuxG, TemmarM,etal.,EuropeanUremicToxinWorkGroup (EUTox).Serumindoxylsulfateisassociatedwithvascular diseaseandmortalityinchronickidneydiseasepatients. ClinJAmSocNephrol.2009;4(10):1551–8.

58.RaffAC,MeyerTW,HostetterTH.Newinsightsintouremic toxicity.CurrOpinNephrolHypertens.2008;17:560–5.

59.FaureV,DouL,SabatierF,CeriniC,SampolJ,BerlandY,etal. Elevationofcirculatingendothelialmicroparticlesin patientswithchronicrenalfailure.JThrombHaemost. 2006;4:566–73.

60.LekawanvijitS,AdrahtasA,KellyDJ,KompaAR,WangBH, KrumH.Doesindoxylsulfate,auraemictoxin,havedirect effectsoncardiacfibroblastsandmyocytes?EurHeartJ. 2010;31(14):1771–9.

61.AokiK,TeshimaY,KondoH,SaitoS,FukuiA,FukunagaN, etal.Roleofindoxylsulfateasapredisposingfactorfor atrialfibrillationinrenaldysfunction.JAmHeartAssoc. 2015;4(10):e002023,9.

62.GrossP,MassyZA,HenautL,BoudotC,CagnardJ,MarchC, etal.Para-cresylsulfateacutelyimpairsvascularreactivity andinducesvascularremodeling.JCellPhysiol.

2015;230:2927–35.

63.PoesenR,ViaeneL,VerbekeK,AugustijnsP,BammensB, ClaesK,etal.Cardiovasculardiseaserelatestointestinal uptakeofp-cresolinpatientswithchronickidneydisease. BMCNephrol.2014;9:87.

64.MeijersBK,BammensB,deMoorB,VerbekeK,

VanrenterghemY,EvenepoelP.Freep-cresolisassociated withcardiovasculardiseaseinhemodialysispatients. KidneyInt.2008;73:1174–80.

65.LinCJ,PanCF,LiuHL,ChuangCK,JayakumarT,WangTJ, etal.Theroleofprotein-bounduremictoxinsonperipheral arterydiseaseandvascularaccessfailureinpatientson hemodialysis.Atherosclerosis.2012;225:173–9.

66.LinCJ,WuV,WuPC,WuCJ.Meta-analysisoftheassociations ofp-cresylsulfate(PCS)andindoxylsulfate(IS)with cardiovasculareventsandall-causemortalityinpatients withchronicrenalfailure.PLoSOne.2015;14,10:e0132589.

67.DouL,SalléeM,CeriniC,PoitevinS,GondouinB, Jourde-ChicheN,etal.Thecardiovasculareffectofthe uremicsoluteindole-3aceticacid.JAmSocNephrol. 2015;26:876–87.

68.TangWH,WangZ,KennedyDJ,WuY,BuffaJA, Agatisa-BoyleB,etal.Gutmicrobiota-dependent trimethylamineN-oxide(TMAO)pathwaycontributesto bothdevelopmentofrenalinsufficiencyandmortalityrisk inchronickidneydisease.CircRes.2015;116:448–55.

69.MissailidisC,HällqvistJ,QureshiAR,BaranyP,Heimbürger O,LindholmB,etal.Serumtrimethylamine-N-oxideis stronglyrelatedtorenalfunctionandpredictsoutcomein chronickidneydisease.PLoSOne.2016;11:e0141738.

70.KaysenGA,JohansenKL,ChertowGM,DalrympleLS,Kornak J,GrimesB,etal.AssociationsoftrimethylamineN-oxide withnutritionalandinflammatorybiomarkersand cardiovascularoutcomesinpatientsnewtodialysis.J.Ren. Nutr.2015;25:351–6.

71.ChiangCK,TanakaT,InagiR,FujitaT,NangakuM.Indoxyl sulfate,arepresentativeuremictoxin,suppresses

erythropoietinproductioninaHIF-dependentmanner.Lab Invest.2011;91:1564–71.

72.NangakuM,MimuraI,YamaguchiJ,HigashijimaY,WadaT, TanakaT.Roleofuremictoxinsin

erythropoiesis-stimulatingagentresistanceinchronic kidneydiseaseanddialysispatients.JRenNutr. 2015;25:160–3.

73.AhmedMS,AbedM,VoelklJ,LangF.Triggeringofsuicidal erythrocytedeathbyuremictoxinindoxylsulfate.BMC Nephrol.2013;14:244.

74.YoshidaK,YonedaT,KimuraS,FujimotoK,OkajimaE,Hirao Y.Polyaminesasaninhibitoronerythropoiesisof

hemodialysispatientsbyinvitrobioassayusingthefetal mouseliverassay.TherApherDial.2006;10(3):267–72.

75.Nii-KonoT,IwasakiY,UchidaM,FujiedaA,HosokawaA, MotojimaM,etal.Indoxylsulfateinducesskeletal resistancetoparathyroidhormoneinculturedosteoblastic cells.KidneyInt.2007;71:738–43.

76.LinCJ,PanCF,ChuangCK,LiuHL,SunFJ,WangTJ,etal. Associationofindoxylsulfatewithfibroblastgrowthfactor 23inpatientswithadvancedchronickidneydisease.AmJ MedSci.2014;347:370–6.

77.HirataJ,HiraiK,AsaiH,MatsumotoC,InadaM,MiyauraC, etal.Indoxylsulfateexacerbateslowboneturnoverinduced byparathyroidectomyinyoungadultrats.Bone.

2015;79:252–8.

78.SoulageCO,KoppeL,FouqueD.Protein-bounduremic toxins...newtargetstopreventinsulinresistanceand dysmetabolisminpatientswithchronickidneydisease.J RenNutr.2013;23(6):464–6.

79.RamezaniA,RajDS.Thegutmicrobiome,kidneydisease, andtargetedinterventions.JAmSocNephrol.

2014;25:657–70.

80.RossiM,JohnsonDW,XuH,CarreroJJ,PascoeE,FrenchC, etal.Dietaryprotein-fiberratioassociateswithcirculating levelsofindoxylsulfateandp-cresylsulfateinchronic kidneydiseasepatients.NutrMetabCardiovascDis. 2015;25:860–5.

81.PatelKP,LuoFJ,PlummerNS,HostetterTH,MeyerTW.The productionofp-cresolsulfateandindoxylsulfatein vegetariansversusomnivores.ClinJAmSocNephrol. 2012;7:982–8.

82.MarzoccoS,DalPiazF,DiMiccoL,TorracaS,SiricoML, TartagliaD,etal.Verylowproteindietreducesindoxyl sulfatelevelsinchronickidneydisease.BloodPurif. 2013;35(1–3):196–201.

83.MeijersBK,dePreterV,VerbekeK,VanrenterghemY, EvenepoelP.p-cresylsulfateserumconcentrationsin haemodialysispatientsarereducedbytheprebiotic oligofructoseenrichedinulin.NephrolDialTransplant. 2010;25:219–24.

84.SirichTL,PlummerNS,GardnerCD,HostetterTH,Meyer TW.Effectofincreasingdietaryfiberonplasmalevelsof colon-derivedsolutesinhemodialysispatients.ClinJAm SocNephrol.2014;9:1603–10.

85.VaziriND,LiuSM,LauWL,KhazaeliM,NazertehraniS, FarzanehSH,etal.Highamyloseresistantstarchdiet amelioratesoxidativestress,inflammation,andprogression ofchronickidneydisease.PLoSOne.2014;9(12):e114881.

86.Theeffectofarabinoxylan-oligosaccharides(AXOS)on intestinalgenerationofmicrobialmetabolitesinchronic kidneydisease.[consultado20Mar2016].Disponibleen: https://clinicaltrials.gov/ct2/show/study/NCT02141815? term5Bj%C3%B6rn1Meijers&rank542015.

87.KoppeL,MafraD,FouqueD.Probioticsandchronickidney disease.KidneyInt.2015;88:958–66.

(11)

Cómo citar este artículo: Cigarran Guldris S, et al. Microbiota intestinal en la enfermedad renal crónica. Nefrologia. 2016.

88.HidaM,AibaY,SawamuraS,SuzukiN,SatohT,KoyaY. Inhibitionoftheaccumulationofuremictoxinsintheblood andtheirprecursorsinthefecesafteroraladministrationof Lebenin,alacticacidbacteriapreparation,touremic patientsundergoinghemodialysis.Nephron.1996;74: 349–55.

89.SimenhoffML,DunnSR,ZollnerGP,FitzpatrickME,Emery SM,SandineWE,etal.Biomodulationofthetoxicand nutritionaleffectsofsmallbowelbacterialovergrowthin end-stagekidneydiseaseusingfreeze-driedLactobacillus acidophilus.MinerElectrolyteMetab.1996;22:92–6.

90.TakayamaF,TakiK,NiwaT.Bifidobacteriumin

gastro-resistantseamlesscapsulereducesserumlevelsof indoxylsulfateinpatientsonhemodialysis.AmJKidney Dis.2003;41:S142–5.

91.AndoY,MiyataY,TanbaK,SaitoO,MutoS,KurosuM,etal. Effectoforalintakeofanentericcapsulepreparation containingBifidobacteriumlongumontheprogressionof chronicrenalfailure.NihonJinzoGakkaiShi.2003;45: 759–64.

92.TakiK,TakayamaF,NiwaT.Beneficialeffectsof Bifidobacteriainagastroresistantseamlesscapsuleon hyperhomocysteinemiainhemodialysispatients.JRen Nutr.2005;15:77–80.

93.RanganathanN,FriedmanEA,TamP,RaoV,RanganathanP, DheerR.Probioticdietarysupplementationinpatientswith stage3and4chronickidneydisease:A6-monthpilotscale trialinCanada.CurrMedResOpin.2009;25:

1919–30.

94.RanganathanN,RanganathanP,FriedmanEA,JosephA, DelanoB,GoldfarbDS,etal.Pilotstudyofprobioticdietary supplementationforpromotinghealthykidneyfunctionin patientswithchronickidneydisease.AdvTher.

2010;27:634–47.

95.MirandaAlatristePV,UrbinaArronteR,GómezEspinosaCO, EspinosaCuevasMÁ.Effectofprobioticsonhumanblood urealevelsinpatientswithchronicrenalfailure.NutrHosp. 2014;29:582–90.

96.WangI-K,WuYY,YangYF,TingIW,LinCC,YenTH,etal. Theeffectofprobioticsonserumlevelsofcytokineand endotoxininperitonealdialysispatients:Arandomised, double-blind,placebo-controlledtrial.BenefMicrobes. 2015;6:423–30.

97.NatarajanR,PechenyakB,VyasU,RanganathanP,Weinberg A,LiangP,etal.Randomizedcontrolledtrialof

strain-specificprobioticfórmulation(Renadyl)indialysis patients.BiomedResInt.2014;2014:568571.

98.NakabayashiI,NakamuraM,KawakamiK,OhtaT,KatoI, UchidaK,etal.Effectsofsynbiotictreatmentonserumlevel ofp-cresolinhaemodialysispatients:Apreliminarystudy. NephrolDialTransplant.2010;26:1094–8.

99.OgawaT,ShimadaM,NaganoN,ItoK,AndoT,Shimomura Y,etal.OraladministrationofBifidobacteriumlongumina gastro-resistantseamlesscapsuledecreasesserum phosphatelevelsinpatientsreceivinghaemodialysis.Clin KidneyJ.2012;5:373–4.

100.PavanM.Influenceofprebioticandprobiotic

supplementationontheprogressionofchronickidney disease.MinervaUrolNephrol.2014.

101.Cruz-MoraJ,Martínez-HernándezNE,Martíndel

Campo-LópezF,Viramontes-HörnerD,Vizmanos-LamotteB, Mu ˜noz-ValleJF,etal.Effectsofasymbioticongut

microbiotainmexicanpatientswithend-stagerenal disease.JRenNutr.2014;24:330–5.

102.GuidaB,GermanòR,TrioR,RussoD,MemoliB,GrumettoL. Effectofshort-termsynbiotictreatmentonplasmap-cresol levelsinpatientswithchronicrenalfailure:Arandomized clinicaltrial.NutrMetabCardiovascDis.2014;24:1043–9.

103.Viramontes-HörnerD,Márquez-SandovalF, Martín-del-CampoF,Vizmanos-LamotteB,

Sandoval-RodríguezA,Armendáriz-BorundaJ,etal.Effectof asymbioticgel(Lactobacillusacidophilus+Bifidobacterium lactis+Inulin)onpresenceandseverityofgastrointestinal symptomsinhemodialysispatients.JRenNutr.

2015;25:284–91.

104.RossiM,JohnsonDW,MorrisonM,PascoeEM,CoombesJS, ForbesJM,etal.SynbioticsEasingRenalFailureby ImprovingGutMicrobiology(SYNERGY):Arandomised cross-overtrial.ClinJAmSocNephrol.2016;11:223–31.

105.SchulmanG,AgarwalR,AcharyaM,BerlT,BlumenthalS, KopytN.Amulticenter,randomized,double-blind, placebo-controlled,dose-rangingstudyofAST-120 (Kremezin)inpatientswithmoderatetosevereCKD.AmJ KidneyDis.2006;47:565–77.

106.YamamotoS,KazamaJJ,OmoriK,MatsuoK,TakahashiY, KawamuraK,etal.Continuousreductionofprotein-bound uraemictoxinswithimprovedoxidativestressbyusingthe oralcharcoaladsorbentAST-120inhaemodialysispatients. SciRep.2015;5:14381,doi:10.1038/srep14381.

107.WuIW,HsuKH,SunCY,TsaiCJ,WuMS,LeeCC.Oral adsorbentAST-120potentiatestheeffectof

erythropoietin-stimulatingagentsonStage5chronickidney diseasepatients:Arandomizedcrossoverstudy.Nephrol DialTransplant.2014;29:1719–27.

108.VaziriND,YuanJ,KhazaeliM,MasudaY,IchiiH,LiuS.Oral activatedcharcoaladsorbent(AST-120)ameliorateschronic kidneydisease-inducedintestinalepithelialbarrier disruption.AmJNephrol.2013;37:518–25.

109.SchulmanG,BerlT,BeckGJ,RemuzziG,RitzE,AritaK,etal. RandomizedplacebocontrolledEPPICtrialsofAST-120in CKD.JAmSocNephrol.2015;26:1732–46.

110.SatoE,TanakaA,OyamaJI,YamasakiA,ShimomuraM, HiwatashiA,etal.Long-termeffectsofAST-120onthe progressionandprognosisofpre-dialysischronickidney disease:A5-yearretrospectivestudy.HeartVessels.2015 [Epubaheadofprint].

111.DeSmetR,ThermoteF,LameireN.Sevelamerhydrochloride adsorbstheuremiccompoundindoxylsulfate.JAmSoc Nephrol.2003ASNRenalWeek.AbstractF-PO-660.p.208. 112.StinghenAE,Gonc¸alvesSM,BucharlesS,BrancoFS,Gruber

B,HauserAB,etal.Sevelamerdecreasessystemic inflammationinparalleltoareductioninendotoxemia. BloodPurif.2010;29:352–6.

113.Navarro-GonzálezJF,Mora-FernándezC,MurosdeFuentes M,Donate-CorreaJ,Caza ˜na-PérezV,García-PérezJ.Effectof phosphatebindersonseruminflammatoryprofile,soluble CD14,andendotoxinlevelsinhemodialysispatients.ClinJ AmSocNephrol.2011;6:2272–9.

Referencias

Documento similar