El Presidente de la República, general Porfirio Díaz, presentó el manuscrito de este diccionario español-zapoteca a la Junta Colombina de México, y ésta acordó imprimirlo. De esto, y de la manera en que el autor ha agrupado los significados y frases, resulta un desorden tan completo en la ordenación alfabética, que es muy difícil encontrar lo que se busca: defecto común a todos aquellos antiguos. Diccionarios. Alonso de Molina en la primera edición de su Diccionario de la lengua mexicana (1555), y en él tenemos el zapoteco del P.
VOCABULARIO || EN IDIOMA || ÇAPOTECA, HECHO Y || RECOLECTAR. HACER MUY RE || VERENDO PATER LEJOS || Lunes de Córdoba, de la orden de los predicadores, con domicilio en || Esta nueva España. Todos los escritores del siglo XVI llamaron a esta ave gallo de tierra o gallo, más tarde se introdujo el nombre mexicano guajolote (huexolotl, Molina). Cae o viene la fiesta de algún santo, cortador, 2. ral, 1. cctagala, 1. rietezabilanii... de su país, como los que quiebran en co. tienda, riabagueta. ---en general, riaba, 1. riazegueta.. en un gran crimen, riaba, 1. riaceguetaloo- guelahuexihuiroo. --- según lo que se está hablando, ri-yoobealachiticha.
Calabaza, en general, gueto. --- de los rojos le llaman tamalallotas, guetoguu. --- verde con piel dura, gueto bichi. --- suéter, getoxiiu. Cardenal golpeado en la cara, rinixeeloo, 1. riniyañe. .. de la Santa Iglesia, looxiguela huexiia Santo Papa.
Laai che af sa tisfa c ie n d o na 'n ander mba'e rehe ek en beheer ha'e, reguixea; reionizacaya; reyohuiaxigui- chaani. Wanhoop van omano genade van Tupã, rozana- tetelachi Tupã; rotonalachi rehegua; riexacalachi rehegua; yacaro- huiloo; yacarohuilachi; ribiigolachi rehegua; rochiizolachi rehegua;.
Encontinente 6 luego, beazabeaa; yánagaa;
VOCABULARIO
Hacha para tallar madera, guibayaga; el más utilizado es guibiaga. --- de cera para relieve, guereguifía.. de té 6 brea, bizaateguiti; bizeeteguiti. Mi hijo Xibinnia; xiloobaaya; xitiaya; xiza-naya; xilohuaya. ---vals, xinibetoolacho; xilacho.. de noble y mujer común, xinihuaho. Ve al corazón, guelanatoxolacbi; güelanagueza-lachi. – de Dios, como decimos, xilla Dios; xinilla; xi-toxo;'xiletoxo Dios.
Succulent, isu ti kayo ti rason nga agnanaed iti tao, bitoo; guelabitoo nga; gualananaa; guelabeniati.. ti Dios, bisin ti Dios; xitichaliuexiia Dios;. Legal, runic, nga; riciicicaxini;runiliixini.. n a t u r a l , beanalüyolachinigolo ti Dios; .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . beanayaninoehaguklabeniati; xibiiana Dios yoolachibeniati; beachahui.. d d anak, beanaxihuinoochaxpelalatito- noo. --- manipud iti Dios, xitichabea Dios; xibeabitoo.. ti papa, xitichabea ti nasantoan a papa;. L e v a n ta r saludsod maibusor iti sabali, rozabatilla; ro- ti zobaniia. --- agtayab ti maysa a kita ti fairy tale wenno tsismis manipud iti ulona.
L inage, generalmente, tiia; gociyo huechaa; hui-chaana rehegua; gozaana rehegua; bichiigo. --- karai guasukuéra rehegua, tiiagoquii; tiiajoanna. --- de plebeyo, tiiabenigueche. --- yvypóra, mbarete. M aster oaprendeva, ohetũva; hueyogocete rehegua. --- pohanohára, che reñói; nabeechela-chi rehegua. --- pohanoháraiterei, benihuechiinoplay; .. pe juez. --- heẽ, iterum, richiinolacM; rocitaaticha. --- algún arte mecánico rehegua, gobeeche; ra- cagobeeche rehegua; ribeecbelachi rehegua. M aguey ta'ýra heñóiva ita apytépe, toba- cuela. --- oñeme'êva yvyty ári, hogue hũ ha ipukúva, tobabacuexe. --- upégui oguenohẽ hikuái pe ita p porã, tobague- chehui.
M al de San Lázaro, gueechoxiiña; gueechoguii.. korasõ, guiichaaa; Gótico rehegua yoobacho- nahániri; yoobaratiyaa.. korasõ oguereko haguã, ratiahaya; riobachono rehegua; .. ko'ã mba'e. ---kuimba'e, benihuichie; benitolla rehegua; Benitea rehegua. M adam ientes de Dios, guelarooteniD ios;xi- tichabeateni Tupã; xiticha- chiixibaa. --- tupão sy marangatu, xi- tichabeateni tupão marangatu. M anjar, en general oimeraẽ mba’e oje’úva, rago; .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . lago huago peteĩ kyse puku; niragón-kuéra; guela-huago rehegua. --- chile-gui, he'iséva, salsa térã chilmole, conejillo de indias; .. nizaguiñabitiuxi. --- ka’avo térã ka’avo, guanacuana. --- pira, looebelda. --- so’o, lhoebella rehegua.
M an ta, latitud; frase, laatibiicho. --- de diferentes colores, laatiyye. --- llamkay hucha, ancho; laatiaa. --- de la cordón, latihuice; latibiogo nisqa. Yuyariy, atiy, laci; ninazaalachi; be- nebanazaalachi. --- iterum, atiy 6 yuyariy, beacaaliyolachi nizaalachi; nirie- guennalachi; nirelaneguennaala- chi. --- - yuyariy utaq yuyariy, guellarie- guennalachi; guelarelaneguenna- q'ipi. --- ñawpa pachamanta, guelanazaachi,. Lunes paqarin, guelazeyachebeo; gue- lariachebeo. --- mama quchamanta, guelazeyachenizatooba-ni; guelanayachinizatoo.
Forma de piedra mojada, huezagi; casa. --- árbol, huezagiyaga. --- de vigá que se mojó, beeyaga. Nadar en el agua, rixobanizar; riaxobaniza; za-xobaniza... pasando a la otra orilla, rixobaguichoo; . gachooniza. --- de espaldas, rixobatezaaniza; rixobate-chaniza;.
Oprobio 6 baldón, guelahuezaca; huezee; hue- zoii
P arroz de cosas, guea; guelaguea rehegua; .... moakãhára; xilezaca rehegua; xinazaca rehegua; xizacani. .... --- oguereko haguã valor 6, huaracaguelaguea. .... --- ojapo térã concierto mba'épa oñevende co m p ra o, ritogoguea; riticheguea rehegua; rizo- rehegua. rizobagea rehegua; racaguea rehegua; ririie- kyse puku. Quejum broso, oikuaáva ha'e wwícAo, natahue; natahuelachi; pyharegua .. nde ha okañy, ratiniaca; ryguasu rupi’a; huazayatinia- ca; zayatiniaca rehegua. Oñemoĩjey hag̃ua peteĩchagua ojejapyhy haguéicha, reguixe; riguixe rehegua; gótico rehegua. --- ambue especie-pe, reonilezaca; reyonilezaca rehegua; reyohuilezaca rehegua; reonilohua rehegua;.
Ysyry, guego; guigo rehegua. ---caudal, mbeguekatu. ---michĩ, guegolace; guegonahuiini rehegua; guego- naxiia.. ipiru, guegobiichi; guegolaina.. ijyvyku'i ha ipypukúva, guegotopa; guegoguelana- xiite.. oúva sygui, rollapanizaguego; ro- chaaniza.-L peteĩ sy térã fuente orekóva rire . ce ysyry, xiñaaguego; luguego rehegua; xineza-guego. ---amoeba oho, riaaquiaazoguego; gazoo rehegua. ---ombogue, riaaguetezooguego; goyaaguetezoo- guego.-Opa ysyry rembe'y yvate gotyo, guitobi- gazooquiaaguego.-Opa ysyry rembe'y guitobiguegoguete. Rumor térã ojekuaáva, tichazabi. --- umi mba'e oje'évagui oikuaa'ỹre iñemopyenda, tichaleana. Oikuaa téra, guelanana; guelanona rehegua. --- científico mba'e aikuaava'ekue, nona; jeroky; .. joya:, hetahápe, térã; biánano; guía- nano rehegua. --- péicha ojehero, guelanonachhui. --- ombo'e mbo'epy nde comercio de memoria, nona; ñepepirũ noolachi rehegua; .... napa; Che ndaikuaái mba'épa ajapóta.
Sacramento de la Iglesia, que es o contiene en sí mismo, benabinayonanochaldai; gracia nocturna; ninayoo-ldaigracia; benabinabaananoochaldailaa sacramen. Sobrecarga, la cuerda con que se ata la carga, tuubixiiyo; Métete con ella, rixiiyo.