Capacidad Predictiva

Toaøn boä tieáng Chaêm trong quyeån saùch ñöôïc goïi laø

Chaêm Latinh ñeàu coù vaán ñeà. Vì noù khoâng ñöôïc phieân aâm

theo heä thoáng phieân aâm tieáng Chaêm ñaõ löu haønh gaàn moät theá kyœ qua maø laø phieân aâm theo baœng chöõ caùi tieáng Vieät vaø theo aâm vò tieáng Vieät. Vieäc naøy ñaõ daãn ñeán söï phaùt aâm tieáng Chaêm trong quyeån saùch naøy laø khoâng chuaån, ngoïng nghòu vaø gaây tai haïi cho ñoäc giaœ hay hoïc vieân naøo muoán hoïc tieáng Chaêm theo töø ñieån naøy.

Caùc phuï aâm g, j, jh, d, dh, b, bh, y, s, s (sh) ñöôïc ñoïc laø [gak], [jak], [jhak], [dak], [dhak], [bak], [bhak], [yak], [sak], [sak (shak)] khoâng ñöôïc taùc giaœ giöõ nguyeân maø bieán noù thaønh «kaèk, chaèk, shaèk, taèk, thaèk, paèk, phaèk, daêk, xaêk,

thaêk», hay caùc phuï aâm cuoái c, p, s, bieán thaønh [k], [k], [h],

vaø nguyeân aâm [ei] bieán thaønh [ej] hay [ey], v.v.. Khoâng bieát taïi sao taùc giaœ phaœi laøm nhö vaäy vì khoâng döïa vaøo moät yeáu toá khoa hoïc naøo caû. Chaéc chaén khoâng coù moät ngöôøi am hieåu tieáng Chaêm nghieâm chænh naøo laïi ñi cheá bieán moät heä thoáng phieân aâm chöõ Chaêm nhö vaäy. Thöœ so saùnh hai caùch phieân aâm sau:

g⁄∏ (baø con) phieân aâm truyeàn thoáng laø gep. Inrasara laïi cheá bieán thaønh kïaêuk

JUÒ (ñaåy) phieân aâm truyeàn thoáng laø jhul. Inrasara laïi cheá bieán thaønh sïul

RjU_ (thuoác) phieân aâm truyeàn thoáng laø jru. Inrasara laïi cheá bieán thaønh cïhru

pV⁄Ç (ñoïc, noùi) phieân aâm truyeàn thoáng laø puec. Inrasara laïi cheá bieán thaønh poâik

Caùc maãu töï g, j, jh, d, dh, b, bh, y, v.v.. khoâng theå phaùt aâm thaønh [kï], [cïh], [sïh], [tï], [tïh], [pï], [pïh], [d], … cuõng nhö maãu töï [g] trong tieáng Vieät khoâng theå thay theá bôœi [k] ñeå chöõ goà gheà laïi ñoïc thaønh kïoà kïheà ; hay maãu töï [d] laïi thay baèng chöõ [gi] hay [z] ñeå töø döõ daèn thaønh giöõ zaèn, …

Nguyeân aâm keùp [ei] cuõng khoâng theå bieán thaønh [ej] hay [ey], vì [ei] phaùt aâm khaù ngaén, trong khi [ej] thì daøi vaø coù hôi [jôø] theo sau, coøn [ey] thì daøi laïi meàm vaø öùng vôùi aâm [ôi] trong tieáng Vieät nhöng coù aâm daøihôn v.v. Do vaäy caùch vieát tieáng Chaêm cuœa ngöôøi Chaêm xöa ñaõ phaân bieät roõ raøng giöõa hai caùch vieát cuœa [ei = ‡] nhö trong adei (ad‡), palei (pl‡), halei (hl‡) … vaø [ey] nhö trong wey (v⁄Á), lac ley (lÇ l⁄Á), tangey (tF⁄Á)1_{, ... Trong tieáng Vieät cuõng vaäy, cuoäc}

1 _{Trong G. Moussay, Dictionnaire Caêm-Vietnamien-Français, 1971, cuõng}

ñaõ nhaàm laãn khi ñoå ñoàng caùch phaùt aâm cuœa hai caùch vieát naøy, nhö trong caùc töø ‘palei’, ‘harei’, ‘thei’ ‘halei’ …Nhöng ñoâi khi laïi vieát thaønh ‘paley’, ‘harey’, ‘they’, ‘haley’…

ñôøi khoâng theå vieát vaø ñoïc laø kuoäk ñôøy; tôùi nôi khoâng theå vieát

vaø ñoïc laø tôùj nôy vaø v.v..

Phuï aâm cuoái [c] trong tieáng Chaêm khoâng theå bieán thaønh [k] vì [k] vöøa cöùng laïi vöøa taét trong khi [c] thì laïi khaù meàm vaø khoâng taét nhö [k]. Nhö vaäy, trong tieáng Chaêm caùc töø nhö huec, nduec, puec … khoâng theå coù caùch ñoïc töông ñöông vôùi hoâik, ñoâik, poâik, … Cuõng nhö caùc phuï aâm cuoái trong tieáng Vieät trong caâu “Chuùc söùc khoœe caùc anh” khoâng theå vieát vaø ñoïc thaønh “Chuùk xöùk khoœe caùk enh,” vaø v.v…

Trong tieáng Chaêm coù hai maãu töï [s], nhöng caùch ñoïc laïi hoaøn toaøn gioáng nhau. Trong hai maãu töï [s] naøy khoâng coù maãu töï naøo töông ñöông vôùi [x] nhö taùc giaœ Inrasara ñaõ cho. Hai maãu töï [s] naøy ñeàu ñöôïc phaùt aâm meàm nhö chöõ [s] trong töø “sinh soáng” tieáng Vieät vaø trong tieáng Vieät khoâng ai vieát töø sinh soáng thaønh xinh xoáng bao giôø. Ñeå phaân bieät maãu töï [s] trong tieáng Chaêm coù ngöôøi ñaõ duøng [s] vaø [sh] nhö trong tröôøng hôïp caùc töø saong, siam, Po Sah (Po Shah), Shah Alam (ôœ Malaysia) v.v… vaø ñieàu naøy coù theå chaáp nhaän, vì ít ra hai maãu töï naøy coù söï meàm hoùa töông ñöông. Do vaäy, trong nguyeân taéc phieân aâm cuøng vôùi maãu töï [s] ngöôøi ta khoâng theå vieát xaong, xiam, Po Xah, Xah Alam hay xalam nhö Inrasara, vì noù thieáu söï chuaån xaùc.

Trong tieáng Chaêm cuõng khoâng coù maãu töï [v], maø chæ coù maãu töï [v = w] vaø söï phaùt aâm cuœa noù töông ñöông vôùi [w] trong töø world, war hay well cuœa tieáng Anh, nhö avÒ

awal, v‰ kUb◊ war kubaw, v.v. Do vaäy, caùc töø avÒ awal,

v‰ kUb◊ war kubaw maø Inrasara vieát thaønh avÒ aval, v‰

kb@ vaêr kapïao laø khoâng chuaån.

Traân troïng maø noùi, ngöôøi Chaêm xöa ñaõ chuaån ñöôïc caùch ñoïc cuøng vôùi caùch vieát ngoân ngöõ cuœa mình. Ngöôøi Chaêm hoâm nay, coù theå noùi sai hay phaùt aâm sai ñoái vôùi caùch ñoïc vaø caùch vieát ñaõ ñöôïc qui ñònh, thì ñaáy laø loãi cuœa moãi caù nhaân cuœa hoï chöù khoâng phaœi loãi do chöõ vieát. Ñoái vôùi caùc daân toäc ñaõ coù chöõ vieát, vieäc hoïc taäp ngoân ngöõ cuœa daân toäc naøy laø buoäc moïi ngöôøi phaœi tuaân thuœ theo caùch phaùt aâm vaø caùch

vieát ñaõ ñöôïc qui ñònh theo vaên baûn chöõ Chaêm, chöù khoâng ai ñi laøm ngöôïc laïi, laø chaïy theo “aâm khaåu” cuœa moät vaøi caù nhaân, ñòa phöông roài qui ñònh laïi caùch phaùt aâm vaø buoäc moïi ngöôøi phaœi theo.

Veà nguyeân taéc hoïc tieáng, nhö tieáng Anh chaúng haïn, caùch hoïc ñuùng nhaát laø phaœi tuaân theo caùch phaùt aâm vaø caùch vieát cuœa tieáng Anh ñaõ ñöôïc quy ñònh, nhö : How do you do? I

don’t know. Yes, I do, … Chöù khoâng ai ñi phieân aâm laïi nhöõng

töø treân theo caùch phieân aâm cuûa ngöôøi Vieät ñeå roài vieát thaønh

Hao ñu du ñu? Ai ñon (tôø) noâ. Des, ai ñu …, roài baœo ñaáy laø

tieáng Anh ñöôïc.

ÔŒ choã naøy, taùc giaœ cuõng coù theå laäp luaän raèng, chöõ vieát Chaêm thoâng duïng hoâm nay laø “akhar thrah” (moät loaïi chöõ vieát Chaêm) chöù khoâng phaœi Chaêm latinh. Chaêm latinh trong quyeån saùch naøy chæ laø caùch phieân aâm ra ñeå ñoïc, noù khoâng aên nhaäp gì vôùi chöõ vieát caœ, nghóa laø, phieân aâm ôœ ñaây chæ coù giaù trò ñeå ñoïc chöù khoâng coù giaù trò ñeå vieát. Neáu nhö vaäy, thì taùc giaœ phaœi ñeå noù trong daáu [ ] vôùi kyù hieäu phieân aâm quoác teá (International phonetic symbols) ñeå khoœi nhaàm laãn.

Cuõng trong phaàn naøy, taùc giaœ cuõng coù theå vieän daãn raèng laø taùc giaœ phieân aâm tieáng Chaêm theo tieáng Vieät laø ñeå con em Chaêm hoïc tieáng Vieät deã daøng hôn cuõng nhö ñeå cho moïi ngöôøi bieát tieáng Vieät tieáp xuùc vôùi tieáng Chaêm deã daøng hôn. Neáu vaäy, thì thaät toäi nghieäp cho nhöõng ngöôøi naøy, vì hoï ñaõ mua laàm thöù haøng giaœ hieäu. Hôn nöõa, con em ngöôøi Chaêm hoâm nay bieát tieáng Vieät nhieàu hôn bieát tieáng Chaêm, neân hoï khoâng hoïc tieáng Vieät qua tieáng Chaêm maø ngöôïc laïi. Thaønh thaät maø noùi, tieáng Chaêm trong quyeån Töø Ñieån Vieät-

Chaêm naøy, chaéc chaén khoâng coù con em ngöôøi Chaêm naøo coù

theå hieåu noåi, vì ñaây laø heä thoáng phieân aâm môùi do taùc giaœ töï cheá taïo maø ngay chính taùc giaœ cuœa noù cuõng khoâng taøi naøo hieåu roõ hay nhôù ñöôïc.

Phieân aâm vaø chuyeån töï laø gì? Moái lieân quan giöõa chuùng ra sao?

Phieân aâm (transcription phoneùtique) laø heä thoáng duøng ñeå chuyeån dòch aâm töï hay aâm ngöõ töø moät heä thoáng chöõ vieát nhö chöõ Chaêm, Sanscrit, Arap, v.v. hay tieáng noùi khoâng coù chöõ vieát sang heä thoáng chöõ caùi Latinh ñeå giuùp cho moïi ngöôøi ñoïc ñöôïc deã daøng hôn. Ngöôïc laïi phieân chöõ (translitteùration) laø heä thoáng duøng nhöõng kyù hieäu, nhaát laø kyù hieäu chöõ caùi Latinh ñeå ghi laïi töøng kyù hieäu naèm trong chöõ vieát cuœa moät daân toäc laøm theá naøo töø kyù hieäu Latinh naøy ngöôøi ta vieát laïi chöõ vieát nguyeân thuœy nhöng khoâng sai moät loãi chính taœ naøo. Ñaây laø heä thoáng maø caùc nöôùc taây phöông thöôøng duøng ñeå aán loaùt nhöõng saùch baùo khoa hoïc vì nhaø in khoâng coù maãu töï cuœa nhöõng chöõ vieát naøy. Chính vì theá trong heä thoáng phieân chöõ tieáng Chaêm cuœa Vieän Vieãn Ñoâng Baùc Coå Phaùp, chöõ mak (m) phieân chöõ laø = m, coøn tut katai maâk phieân chöõ laø = mï.

Caùi khaùc bieät cuœa hai heä thoáng naøy laø, trong khi (transcription phoneùtique) quan troïng hoùa veà aâm, thì (translitteùration) laïi quan troïng hoùa veà töï. Noùi khaùc ñi, phieân

aâm thì duøng ñeå ñoïc, neân caùch vieát cuœa noù coù theå löôïc boœ ñi

caùc neùt röôøm raø ñeå cho ñöôïc goïn nheï. Phöông phaùp naøy khoâng theå phuïc hoài laïi ñöôïc troïn veïn nguyeân baœn coå töï khi caàn thieát. Trong khi chuyeån töï (phieân chöõ) thì ñöôïc vieát ñaày ñuœ vaø coù phaân bieät caùc maãu töï (cho duø noù coù röôøm raø vaø khoù ñoïc) ñeå coù theå phuïc hoài laïi ñöôïc troïn veïn nguyeân baœn coå töï khi caàn thieát. Thí duï, trong tieáng Chaêm coù 2 maãu töï ñöôïc phaùt aâm töông ñöông vôùi aâm [h], goàm maãu töï: [h] vaø [H], thì trong phieân aâm chæ caàn vieát moät [h] cho taát caœ, trong khi phieân chöõ thì phaœi ñöôïc vieát phaân bieät [h] = h vaø [H] hï.

Thöœ nhìn moät thí duï veà phieân aâm vaø phieân chöõ theo heä thoáng EEEO:

aSU+ ORg@H, phieân chöõ: asu⁄ graoÌ, phieân aâm: asau graoh «choù suœa»

bl˜ M_, phieân chöõ: balan mæk, phieân aâm: balan mak «thaùng 12»

ml:, phieân chöõ: malaµ, phieân aâm: malam «ban ñeâm»

Treân lyù thuyeát, Inrasara ñaõ thöøa nhaän raèng phieân aâm vaø phieân chöõ trong tieáng Chaêm laø hai heä thoáng hoaøn toaøn ñoäc laäp. Nhöng treân thöïc teá oâng ta cuõng chaúng roõ gì theá naøo laø phieân aâm vaø phieân chöõ trong khi ñoù oâng ta laïi chæ trích Ngoâ vaên Doanh laø laãn loän giöõa phieân aâm vaø chuyeån töï2

.

Ai cuõng bieát, ngoân ngöõ Chaêm naèm trong heä thoáng ngoân ngöõ cuœa theá giôùi Nam-Ñaœo, nghóa laø coù cuøng chung caùch phaùt aâm, caùch vieát, nhieàu töø coù cuøng ngöõ nghóa. Thaønh vaäy caùc nhaø khoa hoïc ñaõ döïa vaøo heä thoáng ngoân ngöõ cuœa theá giôùi Nam-Ñaœo ñeå phieân aâm cuœa tieáng Chaêm vaø heä thoáng naøy ñaõ thoâng duïng hôn moät theá kyœ qua vaø haøng traêm trieäu ngöôøi ôœ Chaâu AÙ ñoïc deã daøng caùch phieân aâm naøy. Tieác raèng, Inrasara khoâng toân troïng truyeàn thoáng phieân aâm naøy ñeå roài töï cheá bieán theâm moät heä thoáng phieân aâm kì khoâi ñeå ñöa vaøo

Töï Ñieån Vieät-Chaêm cuûa mình. Ñaây laø hai thí duï ñeå trình baøy

theá naøo laø heä thoáng lai caêng cuœa Inrasara:

Nagar «quoác gia, xöù sôœ», tieáng Maõ hay Phaïn phieân aâm laø: nagara. Ngöôïc laïi Inrasa vieát laø: nökïar

Jalan «con ñöôøng», tieáng Maõ phieân aâm laø: jalan. Ngöôïc laïi

Inrasa vieát laø: chaølan

Dalam «trong, ôœ trong», tieáng Maõ phieân aâm laø: dalam.

Ngöôïc laïi Inrasa vieát laø: tïalam

Nhö vaäy, chuùng ta ñaõ thaáy gì qua baœng so saùnh treân? Moät soá töø chung, caùc daân toäc cuøng heä ngöõ Malayo- Polynesien cuõng coù caùch ñoïc vaø vieát gioáng nhau. Neáu theá, thì taïi sao Inrasara phaœi laäp dò, ñi tìm moät heä thoáng rieâng tö

2

Inrasara, Vaên Hoùa-Xaõ Hoäi Chaêm (nghieân cöùu vaø ñoái thoaïi), Nhaø xuaát baœn Vaên hoïc, 2003, trang 66-73.

cuœa mình khoâng cô sôœ khoa hoïc ñeå aùp ñaët vaøo ngoân ngöõ chöõ vieát Chaêm.