En la víspera del 15 de mayo, una camioneta circulaba por los caminos de Santiago Mexquititlán, anunciando el esperado baile del momento, para que los jóvenes fueran a divertirse a las 7:00 PM con los grupos “SUPER CHINO” y “LAS ÁGUILAS DE LA MONTAÑA”, afuera de la delegación, en una carpa. Así, la camioneta terminó anunciando el gran bailazo del momento hasta que se ocultó el sol y llegó el momento esperado para los jóvenes. Afuera, estaban en venta los boletos para la gran función. Entraban jóvenes con pareja y sin pareja, pues adentro de la carpa se encontraban. A los que vendían los boletos, pronto se les agotaron; y los de dentro de la carpa, todos estaban bailando como nunca. A un lado se vendían cervezas y copas de vino. Jóvenes y señores, todos borrachos. Pero hubo algunos jóvenes que no tomaban. Así, siguió la diversión.
Hasta las 4.00 AM se acabó el gran bailazo. Algunas mujeres no sabían adónde irse. Tenían miedo de los hombres violadores. Pero, desgraciadamente, hubo mucha violación contra las mujeres, porque era de noche.
Al amanecer, todos niños, niñas, señoritas, jóvenes, señoras y señores, se arreglaban para irse a la fiesta en Santiago Mexquititlán. Los niños y las niñas se iban a la fiesta para divertirse en los juegos mecánicos y las señoritas y jóvenes iban a la fiesta para conocer a algún galán o a una chava, y divertirse con ellas (os); mientras que los señores y señoras iban a la fiesta a hacer sus compras y, obviamente, a tomar cervezas y pulques con sus compadres, consuegros y amigos. Por eso, todos iban a la fiesta.
La gran fiesta de Santiago Mexquititlán estaba constituida por vendedores de utensilios de cocina, al lado de la carretera. Más arribita, los vendedores de cassettes y vendedores de juguetes; y enfrente de la delegación, la carpa para los bailes en la noche. A un lado de la iglesia se encontraban los vendedores de todo tipo de frutas y elotes para llevar. Enseguida, la diversión de niños, señores y señoritas, con los futbolitos y los juegos mecánicos. Y por el otro lado de la iglesia se encontraban las carpas de cerveza, pulque, vino y la música para disfrutar el momento entre la familia y con el amigo, compadre, novio o consuegro.
Como a las 4:00 PM, en las carpas de cervezas había guerra entre borracho y borracho, y todo el mundo se iba a ver quién ganaría la pelea. Algunos borrachos se fueron hasta la cárcel de Santiago Mexquititlán, bañados en sangre. Así se la pasaron los borrachos.
A las 6:00 PM tocó otro grupo que se llama “AVANZE” y también el “COPLAMAR”. Y pasó lo mismo que con los grupos “SUPER CHINO” y “AGUILAS DE LA MONTAÑA”. Pronto se agotaron los boletos para la gran diversión musical y terminó hasta las 4:00 AM. Y lo mismo sucedió: hubo muchas violaciones contra las pobres mujercitas.
El siguiente 16 de mayo hubo poca alegría, y de nuevo, niño y niña se divertían en los juegos mecánicos; señoritas y jóvenes divirtiéndose con sus galanes o chavos, en los futbolitos o en algún juego más. Y por supuesto, también los señores, sentados en las mesas de la carpa tomando algo para saciar la sed: cerveza, pulque, vino.
Como a las 4:00 PM de la tarde hubo una pelea entre una familia. La señora dijo muchas groserías contra su esposo, y empieza la guerra; de nuevo, como el otro día pasó. A la señora se le rompió una mano, y en ese momento llegaron sus hijos a separarla. Si no, quién sabe más hubiera pasado. Y todo el mundo alrededor de los que se peleaban.
A las 6:00 PM, en la misma carpa, tocaron otros grupos: “EL BALAZO” y “YA BÄTSI”. También, a los que vendían los boletos, se les acabaron pronto. Los grupos dejaron de tocar a las 4:00 PM y también hubo muchas violaciones. Y así fue como terminó la gran fiesta de ese año, en Santiago Mexquititlán.
Benito Álvarez García
Ar ñäñho i ar ñämfo yoho ya mpädi i ya ximhai 'na'ño
Mi 'nar bes 'nar ‘ñoho ñäñho Huse. Mi mpefi 'na jar ngú nt'ot'e ngatho ya pa hñu ya nthebe ma ngudumi ma 'ret'a ma kut'a dige ar jeya. Mi mpefi ar yoto ma xudi asta ar ‘ret’a ma ‘na nxui, mar maxi nä'ä jar ngú nt'ot'e, porke himi pädi nda nxadi ne nda ‘ñot’i.
Ndezu ora ar primero bí mpefi bí simpatiso ár hmu, ge mar meti ar ngú nt'ot'e. Komo mi mpefi nar yoto mxudi i mi poni nar 'ret'a ma 'na, mi ehe pa nda ñuni jar ts'o ngú xki hyoki ko ya ñähai i ar njo'mi ko ya karton ko yá bätsi. Bí nja'bu bí thogi yoho ya sumänä. Ar Huse i ár hmu ya mña mpädi, i mi johya kór 'befi.
'Nar pa ár hmu ba pembi 'nar nts'ohni ko ya hojwädä miyonaryo nu Maxei 'na jar dängo i nu'ä bí beni —¿Yogo'ä hinga zohnuga nu ma mpädi ñäñho Huse när maxi? Ke ga mega'be nu ar nts'ohni'ä nu jar dängo.
Nä'ä mi xudi ar ñäñho Huse ya mi tsoho jar ngú nt'ot'e pa nda hoki nu yá 'befi. Ya nda wadi, kwando bí zoho ár hmu.
—¡Hadi, Huse!
—¡Hadi, hmu! ¿Hanja xka nangi nu'bya? —Nu'bya xta nangi 'nar hogumfeni, Huse. —¡Ar za'bu!
—Sabes, di pets'uga 'nar nts'ohni ko ma hojwädäga nu Maxei. Pos nixi 'na to bí ne ga mega'be, i dá be'ñi ke ga me ja ma nts'ohniga ko ma hojwädäga mimxei. ¿Temu gi xiki?
Ar ñäñho Huse bí gohi mi mbeni —¿Temu da ja ko yá mengu, nu'bu hinda 'muhu ko nge'ñu? Pero ar hnemfädi bí za ar ñäñho por nda konse ya swida i ma 'ra ya kosa xingu i bí mä hä —Hä, ga me. —Nu'bu gi hñoki, porke ar xudi ga me ma k'änuwi nu ma hojwädä mimxei.
Nä'ä mi xudi ya mar nts'ohni. Ar Huse ar ñäñho i ár hmu ya mi poni jar ngú nt'ot'e pa Maxei. Komo ar ñäñho Huse nunka mi poni 'na jar kotxi, nu'ä bí ‘yo ngatho nu'u mi nú. Nu'ä mi syente tx'utho mi nu nu'ä jar na swida. Bí nja'bu nä'ä bí thogi ar ñäñho Huse mi ‘yo.
Bí ma 'naxtui ma 'na yoho minuto ma'nagi, i bí zoni 'na jar xeni na nzatho mansyon. Mar mansyon Reyes Retanä yá hojwädä nu'är hmu ar Huse ar ñäñho. Ar ñäñho Huse bí mä mbi gäi jar auto — ¡Temu ar nangúdunu! ¡Nthewi nä'är ngú ar Dyos!
—Hä, nja'bu. Nä'är na ngú gi mä ge nä'är mansyon nu ma hojwädä Reyes Retanä. Nuna ah ... bweno pos kut'uwi.
—Hä, hä, di tuga ko ya gänä ga mika, ga handuga, ga tsaga temu ja'bu.
Jár nthogi ar goxthi mi 'ba'bu ‘na mi noni ya nts'ohni. Bí tho'bu i bí ñut'i ba huts'i ja ya asyento 'ra ja ya nzatho mexa xki njo'mi ko ya njo'mumexa ko 'na'ño ya kolor, i ya siya mar na nzatho. Bí zi 'ra ya kopa ar binu i obyamente ar ñäñho Huse bí mä —¿Ke? ¿Puro ar na binu ts'iwa? ¿Akaso hingi ñuñ'u? —Hä, pero primero tege ar binu i lwego da ehe ar komida, komongu gi mä.
—A, di benga ke hontho ar binu ts'iwa.
T'ungu 'nar señä i ya mesero k'äni to ne ar komida ga ya nts'ohni. Ya ngatho xki t'uni ya komida ne honse mi 'bedi ar ñäñho Huse i ár hmu. Pero ar ora'ä bí zoho ya komida ko 'ra ya nxutsi mi kode 'ra yá ngode ke mña kapas nda guxya tsi animä.
—Bweno, gi hyegu'be ko ya nxutsi.
Ar ñäñho Huse bí xifi ar hmu —¿I xu ya hme?
—¿Temu gi japya hme?, si nuwa ‘bukwa ya thuhme, ya hmihi, ntsi, nt'ats'i, ar jwai, para ke gi nt’oxi. —¿A poko ko nuya ga pwedega ga ñunga?
—Hä —mi mä ár hmu i nu'ä bí mä –Hi’nä, ko ge'ñu hindi pwede ga ñunga. Di nega ya hme komongu hoku ma tsi ‘behñäga.
—Komongu ya hme ja ir ngú ar imposible. Hondya hme nu'u xi hokya mäkinä. I ár hmu bí mat'i nar mesera i bí xifi —Ma ba ku 'na kilo ya hme.
I bí nja'bu mi ntuhni.
Ora mbi zoho ar mesera ko ya hme, al fin bí ñuni ar 'bente ñäñho Huse. Pero ora bí ñuni ar Huse, mi hoki ya tsi nt'ats'i ko ya hme pa nda pwede nda zi ar sopa i ár nhñuni ar oni. Y ko 'ra ya komida mi hoki xkagentho. Mi mihi ko yá 'ye i mi kots'i jar hme i despwes nda zaki sinku mi ja ya utensilyo mi kux'bu jar mexa: hmihi, tsi nt'ats'i i ar jwai.
Ár hmu, ora bí hyandi temu mi pe ar Huse para nda ñuni, bí gohi bí k'axt'i kor tsa, myentra ke ar Huse mi ts'imuhño nu'u ya komida ke nunka 'met'o xki za nxoge jár nzaki. Ar ora'ä bí 'yode 'nar hñä mi 'naxtui
mi mä jár xutha —Oxkar ts'udi, Huse. Hingi ñuni da nja'bu. Ngatho theni nä'ä gi pefi. Ya 'ba'mi, Huse. Gi tsogigi ar ndente. ¿Hingi ode? A ber japu’befi ya jwai i ya hmihi, pa ke gi ñuni i hingi ja ko ir 'ye ts'udi. —¡Nuga dar ts'udiga! ¡Hi'nä, gi 'buhu 'medi! Nu'uhu gya ts'udihu, porke konge ya hmihi, jwai, nt'ats'i ke gi 'rakihu, gi juhu i lwego gi fotuhu ja ir nehu i tu ir jihnihu. Sin enkambyo, nuga ko ma hmega di hoki ya tsi nt'ats'i di kat'i ja ma nega i di tsiga. Sin enkambyo, nu'uhu hi'nä.
Mi mahni i mi mahni, asta ke 'na i ma 'na bí 'yode ke yá mfeni mi 'na'ño. Pos ya ñäñho ñuni jár hñehe ar hai ko yá mohi po ar ju, yá hme ku jar 'bethe i ár mada kor xe'mi, i kor hme hoki ya nts’i nt'ats'i, myentra ke ya ñämfo ñuni 'na jár nzatho mexa ko ya njo'mumexa xi njo'mi, ya thuhni xi nzatho, para da ñuni ja xingu ya utensilyo, hmihi, jwai, nt'ats'i, nthuku'ye o ya serbiyeta para da duki yá ne.
Ora bí bädi nuna, bí uni ar 'ye ár 'ñowi, komo mar mpädi xi hño. I kwando mi pa ma 'nar nts'ohni ar hñuni, kada kyen mi ñuni komongu mar tsa. Pe ar ñäñho nunka bí mets'i ar tsa ar forma da ñuni wa ar forma ora da ñä.
El otomí y el español son mundos diferentes o los amigos y sus mundos diferentes
Este era una vez un señor otomí, llamado José. Trabajaba en una fábrica los 365 días del año. Trabajaba de 7:00 AM a 11:00 AM, de barrendero, en esa fábrica, porque no sabía leer ni escribir. Desde su primer día de trabajo, le simpatizó a su patrón, el dueño de la fábrica. Como trabajaba de 7:00 y salía a 11:00 AM, pues se iba a comer a su rústica casa, construída de adobe, con techo de cartón. Así pasó dos semanas, y José y su patrón ya eran amigos, y estaba a gusto con su trabajo. Un día, a su patrón le llegó una invitación de sus primos millonarios de Querétaro para una fiesta, y él pensó:
—¿Por qué no invito a mi amigo otomí, José el barrendero? Que vayamos él y yo a esa fiesta.
Al día siguiente, el otomí José llegó a la fábrica para hacer su trabajo. Ya estaba por terminar, cuando llegó su patrón.
—Buenos días, José.
—Buenos días, patrón. ¿Cómo se levantó hoy? —Hoy me levanté de buen humor, José. —¡Qué bueno!
—Sabes, tengo una fiesta con mis primos en Querétaro. Pero nadie me quiere acompañar y pensé en ti; que podrías venir conmigo a mi fiesta con mis primos queretanos. ¿Qué me dices?
El otomí José se quedó pensando “¿Qué pasaría con su familia, si no estaba con ellos?”
Pero la curiosidad se despertó en el otomí por conocer ciudades y muchas cosas más, y dijo sí: —Sí, iré contigo.
—Entonces prepárate, porque mañana iremos a ver a mis primos queretanos.
Al día siguiente era la fiesta. José, el otomí y su patrón, ya salían de la fábrica para Querétaro. Como José, el otomí, nunca había viajado en un coche, él estaba asombrado de todo lo que veía. Él se sentía poco, en esa gran ciudad. Así la pasó José, el otomí; asombrado.
Viajaron dos minutos más y se estacionaron afuera de una lujosa mansión. Era la mansión de los REYES RETANA, los primos del patrón de José el otomí. José dijo, al bajarse del auto:
—¡Qué casota! ¡Parece la casa de Dios!
—Así es esta casota, ¿que dices? Es la mansión de los REYES RETANA, este ... bueno, pues, entremos.
—Sí, sí, vamos, me muero de ganas por tocar, ver y sentir lo que hay allí.
A la entrada de la puerta estaba el que anunciaba los invitados. Pasaron allí y entraron a tomar asiento en unas hermosas mesas, cubiertas con manteles de diferentes colores y sillas relucientes. Tomaron unas copas de vino y, obviamente, el otomí José dijo: —¿Qué? Puro vino toman aquí. ¿Acaso no comen?
—Sí, pero primero acábate el vino y luego vendrá la comida, como dices. —Ah, pensé que nomás puro vino tomaban aquí.
Los patrones dan una señal y los meseros van sirviendo la cena a los invitados. Ya estaba todo servido y nada más faltaban el otomí y su patrón. Pero en eso, llegaron con su cena, unas señoritas vestidas con unas faldas capaces de levantar a los muertitos.
—Bueno, déjanos allí con las señoritas.
El otomí José le dijo a su patrón: —¿Y las tortillas?
—¿Para qué quieres las tortillas? Si aquí hay pan y tenedor, cuchara y cuchillo para que cenes. —¿A poco con esto se puede comer la comida?
—Sí —dijo su patrón, y él dijo: —No, con esto no puedo comer. Quiero las tortillas, como las que hace mi mujercita.
—Como las tortillas de tu casa es imposible. Sólo tortillas hechas a máquina. Y su patrón de él llamó a una mesera y le dijo: —Ve por un kilo de tortilla. Así, discutieron entre ellos.
Al llegar la mesera con las tortillas, al fin comió el pobre José. Pero al comer, José hacía cucharita con la tortilla para poder comer la sopa y el caldo de pollo. Y con la demás comida hacía lo mismo. La agarraba con sus manos y la echaba en la tortilla y después comía sin usar los utensilios que estaba encima de la mesa: tenedor, cuchara y cuchillo.
Su patrón, al ver lo que hacía José para comer, se quedó pálido de vergüenza, mientras que José disfrutaba de aquella comida que nunca antes había probado. En eso, escuchó una voz muy quedita, atrás de él: —No seas cochino, José. Así no debes comer. Todos están burlándose de cómo te comportas. Ya párale, José, me estás dejando en ridículo. ¿Que no entiendes? A ver, usa el cuchillo y tenedor, para que comas, y no con tus manso cochinas.
—¡¿Yo soy el cochino?! ¡No, están equivocados! ¡Ustedes son los cochinos! Porque con estos tenedores, cuchillo y cuchara que me dan, sacan y meten en la boca, y tienen su saliva. En cambio, yo con mis tortillas hago la cucharita, la meto en la sopa y luego me la como. Ustedes no.
Discutieron y discutieron, hasta que unos y otros comprendieron que sus mundos son diferentes. Pues el otomí comen a ras del suelo, con sus platos de frijol, sus tortillas en el chiquihuite y el molcajete con salsa verde, y usan las tortillas como su cuchara; mientras que los españoles comen en una lujosa mesa con manteles, cubiertos y sus sillas decoradas para cenar. Usan muchos tipos de utensilios como tenedor, cuchillo, cucharas y servilletas para limpiarse la boca.
Al comprender eso, se dieron la mano como buenos amigos, y cuando iban a otra cena, cada quien comía como podía. Pero el otomí nunca tuvo vergüenza por su forma de comer ni por su forma de hablar.
Benito Alvarez García
Txala kor nts’o nt’ot’e i mpengi
Nuna ar pa ‘ra ya mengu mña hyoya, pero mña hnumansu. Mi ‘bui mi johya ja yá ts'o ngú. Ar Mätilde mi ‘nar nxutsi de guto jeya, syempre mi pa mi kwida yá deti ‘nangudi jar presa.
Bí nthewi ko ‘nar nxutsi de 'ret’a ma ‘na ya jeya mi handi yá ts'udi. Komo ya mi pädi, bi zot’e ha mi ‘yo ar Alisya, ar nxutsi de ‘ret’a ma ‘na jeya ne bí xifi —A ke hingi pädi temu di hägawa ja ma ‘yega.
—Hi’nä, hindi päka —bí mängar Alisya. —Kot’i ir da i ga kaxka ja ir 'ye.
Ar Alisya bí ts’int’i yá da. Ar Mätilde mi kuhu xingu ya gisai mi 'bats'i ja yá xí ya mu, bí guki i bí ‘yuts'i ja yá 'ye ar Alisya. Mñentras ke ar Alisya mi thede njohya, mi beni ke mar nt'uni pa ge’ñä, pwes mar pa ár santo. Nixi mi mbeni temu mi to’mi, ar Alisya bí xifi ar Mätilde: —Gi xoní, porke ga tu kor ganä ga päka temu gá hänigi nt'uni.
Är ora'ä bí syente 'na mar ntse ja yá 'ye i ke bí xoki yá da i bí hyandi puru mña tsiji, i bí ndui bí mafí ntso’mi. Bí mafi to nda mats'i ndi duki nu'u ya ts'onte zu'we. Pero himbí njapunkaso, pos mi ‘yose jar presa, myentras ke ar Mätilde mi theni, komongu ‘nar 'bemfeni. Ar Alisya ya himbí wanta mäs i bí ndungu kor ntsu ko ya tsiji. Mätilde bí ma ho mi 'bui ár mpädi ar Alisya xki ndungu echando karkajada de su asañä.
Pero ‘na bí hyandi ngatho yá ‘ñäni ar Mätilde. Mi ge ar Hesus, ár idä ar Alisya. Afortunädamente ar Hesús bí hyandi ngatho lo que temu mi ot’e ár nju ar Alisya. Ora mi thogi mañä jar presa, bí gä’bu i bi wat’i jár nju. Bí hyandi ke himi ‘ñäni i bí kre ke xki ndu. Pero Alisya ja mi pengi ‘ramutx’u, ‘ramutx’u jar mbidi ke xki umbi ar Matilde. Ar Alisya bí nangi i bí konfunde ár idä kor Mätilde. Pos bí duki ár idä kór ts'edi, i bí dagi jar däthe mi tho’bu. ‘Mefa bí ungu nkwenta ar Alisya, ke mi ge ár idä. Mi ne'ä nda maxar idä Hesus, pero fue imposible, porke nu'ä ya xki ndu.
Alisya bí nixtri bí ma jár ngú xki nzabi mi zoni para nda bisa ár nänä. Fulgensya, ár nänä bí 'yani —¿Temu gi ja, t'ixu, porke gi zoni?
Ar Alisya bí dädi —Es ke ... es ke ... es ke ... es ke ... Himi pädi hanja nda xifi, temu mi ja’bu jar presa. —¿Temu gi jage, t'ixu? Thädi —bí 'yani ár nänä. Asta ke bí mä. —Es ke ja ir du ma idäga Hesus.
—Hi’nä, himakwäni. Komu pe hä, si apenä ya mi ‘yowa ne mi xikugi ke nda ma jar dätä denda pa nda dai ya kosa para jar skwela.
—Hä, nänä. Ar Hesus xi ndu —mängar Alisya zoni. —Hingi kaki, t'ixu —bí mängár nänä.
—Hi'nä, di jura'i —bí mä ar Alisya, mi zoni.
Fulgensya bí boni kór t'ixu Alisya, ho xki thogi ar nthogi'ñu. Bí nixtri asta bí zoni jar presa, i ar Fulgensya bí deskubre ke makwäni nä'ä xki xifi ar Alisya.
—Pero komu fue ke bí dagi nuwa nu ir idä Hesus —bí 'yani ar Fulgensia, ár nänä ar Alisya.
I ar Alisya bí xifi —Es ke ar Mätilde, ár nxutsi ya Peres, bi xikuga ke mi petsi ‘nar 'yo pa genguga, nä'ä bí xikuga ke nga ts’änt’uga ma da, pa ndi ‘rakuga nä’ä mi hänuga. Pos nuga dá benga ke mña t'afi ke nda ‘rakuga, porke mar pa msantoga. Pero dá ts’änt’uga ma da, nixi nda mbenga ke mi ge’ñu ya nda gisai. I kwando dá ungu nkwenta ke mña gisai, dá maka ntso’mi. Dá akar mfats'i, para ke ndi junuga.