ApodeiknÔetai apì ta axi¸mata twn pragmatik¸n arijm¸n ìti to sÔnolo R èqei thn epiplèon idiìthta
16. En x < y tìte uprqei pragmatikìc arijmìc z tètoioc ¸ste x < z kai z < y.
En x < z kai z < y grfoume x < z < y. H idiìthta 16 ekfrzei thn puknìthta twn pragmatik¸n arijm¸n. To apotèlesma autì odhgeÐ sto na jewroÔme touc pragmatikoÔc arijmoÔc san ta shmeÐa mÐac eujeÐac. En jewr soume ta sÔmbola −∞ kai +∞, antÐstoiqa, meÐon peiro (minus infinity) kai sÔn peiro (plus infinity), tètoia ¸ste −∞ < x < +∞, gia kje pragmatikì arijmì x, mporoÔme na grfoume R = (−∞, +∞).
En x kai y eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ me x < y, tìte me ta diast mata (x, y), [x, y), (x, y], [x, y]
sumbolÐzoume anÐstoiqa to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n z pou ikanopoioÔn tic sqèseic
x < z < y, x ≤ z < y, x < z ≤ y, x ≤ z ≤ y.
'Omoia en x eÐnai ènac pragmatikìc arijmìc me ta hmipeira diast mata (−∞, x), (−∞, x], (x, +∞), [x, +∞)
sumbolÐzoume anÐstoiqa to sÔnolo twn pragmatik¸n arijm¸n z pou ikanopoioÔn tic sqèseic
z < x, ≤ x, z > x, z ≥ x.
Pardeigma 5.1. En S = (1, 2), tìte to 2 kaj¸c kai kje pragmatikìc arijmìc x ≥ 2 eÐnai èna nw frgma tou S. 'Omoia en S = (1, 2], tìte kje x ≥ 2 eÐnai èna nw frgma tou
S. ParathroÔme ìti en S = (1, 2), tìte sup S = 2 kai sup S /∈ S, en¸ an S = (1, 2], tìte sup S = 2 kai sup S ∈ S, dhlad to elqisto nw frgma sunìlou mporeÐ na an kei na mhn an kei sto sÔnolo. ParathroÔme ìti to sup(1, +∞) den uprqei (giati?).
A, τότε
• 'Ena sÔnolo S ⊂ R lègetai ktw fragmèno (bounded below) en uprqei pragmatikìc arijmìc x tètoioc ¸ste gia kje y ∈ S na isqÔei y ≥ x. To x lègetai èna ktw frgma (lower bound) tou S. En s eÐnai ènac pragmatikìc arijmìc tètoioc ¸ste s ≥ x gia kje ktw frgma x tou S, tìte o s lègetai mègisto ktw frgma (greatest lower bound) infimum tou S kai sumbolÐzetai me inf S.
SÔmfwna me ton orismì tou megÐstou ktw frgmatoc blèpoume ìti inf(1, 2) = 1, inf[1, 2) = 1, en¸ to inf(−∞, 2) den uprqei. MporeÐ na apodeiqjeÐ h akìloujh prìtash. Gia thn apìdeixh blèpe tic ask seic.
Prìtash 5.1. Kje ktw fragmèno sÔnolo pragmatik¸n arijm¸n èqei elqisto ktw frg- ma.
Anafèroume, gia plhrìthta, ta paraktw apotelèsmata. H Prìtash 5.2 eÐnai apìrrroia tou axi¸matoc 15, en¸ h Prìtash 5.3 eÐnai sunèpeia twn Protsewn 5.1 kai 5.2. Gia thn apìdeixh parapèmpoume sto sÔggramma [2].
Prìtash 5.2 (AxÐwma tou Arqim dh). En x kai y eÐnai jetikoÐ pragmatikoÐ arijmoÐ, tìte uprqei fusikìc arijmìc n tètoioc ¸ste y < nx.
Prìtash 5.3. En x kai y eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ me x < y, tìte uprqei rhtìc arijmìc
r tètoioc ¸ste x < r < y.
KleÐnontac thn pargrafo anafèroume ìti kpoioc xekin¸ntac me thn paradoq ìti uprqei èna sÔnolo pou ikanopoieÐ ta axi¸mata 1 15 mporeÐ na apodeÐxei th monadikìthta tou, me thn ènnoia tou isomorfismoÔ, kai sth sunèqeia na kataskeusei pr¸ta touc fusikoÔc arijmoÔc kai met touc akeraÐouc kai touc rhtoÔc. Gia th prosèggish aut parapèmpoume sta suggrmmata [1] kai [8].
Ask seic
5.2.1 [8] Na apodeiqjoÔn oi paraktw idiìthtec thc lgebrac twn pragmatik¸n arijm¸n: (aþ) En x + y = x, tìte y = 0.
(bþ) 0x = 0. Upìdeixh: 0 = 0 + 0. (gþ) −0 = 0.
(dþ) −(−x) = x. Upìdeixh: O −(−x) eÐnai o antÐjetoc tou −x. (eþ) x(−y) = −(xy) = (−x)y.
(þ) (−1)x = −x.
(zþ) x(y − z) = xy − xz.
(hþ) −(x + y) = −x − y, −(x − y) = −x + y. (jþ) En x 6= 0 kai xy = 1, tìte y = 1.
(iþ) En x 6= 0, tìte x/x = 1. (iaþ) x/1 = x.
(ibþ) En x 6= 0 kai y 6= 0, tìte xy 6= 0.
(igþ) (1/x)(1/y) = 1/(xy), en x 6= 0 kai y 6= 0. (idþ) (w/x)(y/z) = (wy)/(xz), en x 6= 0 kai z 6= 0.
(ieþ) (w/x) + (y/z) = (wz + yx)/(xz), en x 6= 0 kai z 6= 0. (iþ) En x 6= 0, tìte 1/x 6= 0.
(izþ) En x 6= 0, tìte (x−1)−1 = x.
(ihþ) 1/(x/y) = y/x, en x 6= 0 kai y 6= 0.
(ijþ) (w/x)/(y/z) = (wz)/(xy), en x 6= 0, y 6= 0 kai z 6= 0. (kþ) (xy)/z = x(y/z), en z 6= 0.
(kaþ) (−x)/y = x/(−y) = −(x/y), en y 6= 0.
5.2.2 [8] Na apodeiqjoÔn oi paraktw idiìthtec twn anisot twn pragmatik¸n arijm¸n: (aþ) En w ≤ x kai y ≤ z, tìte w + y ≤ x + z.
(bþ) En x ≤ y kai z ≥ 0, tìte zx ≤ zy. (gþ) x ≤ 0 en kai mìnon en −x ≥ 0. (dþ) x ≤ y en kai mìnon en −x ≥ y. (eþ) En x ≤ y kai z ≤ 0, tìte zx ≥ zy. (þ) En x 6= 0, tìte x2 > 0, ìpou x2 = xx.
(zþ) −1 < 0 < 1.
(hþ) En xy > 0, tìte oi x kai y eÐnai kai oi dÔo jetikoÐ kai oi dÔo arnhtikoÐ. (jþ) En x > 0, tìte 1/x > 0.
(iþ) En 0 < x ≤ y, tìte 1/y ≤ 1/x. (iaþ) En x < y, tìte x < (x + y)/2 < y.
5.2.3 Na brejoÔn ìloi oi pragmatikoÐ arijmoÐ gia touc opoÐouc isqÔei (aþ) (x − 1)(x − 2) > 0. (bþ) x2+ x + 1 > 2. (gþ) 1 x + x−11 > 0. (dþ) x−1 x+1 > 0.
5.2.4 Na apodeiqjoÔn oi paraktw idiìthtec thc apìluthc tim c: (aþ) |x| ≥ 0 kai |x| = 0, en kai mìnon en x = 0.
(bþ) |xy| = |x||y|. (gþ) |x| = | − x|
(dþ) |x + y| ≤ |x| + |y|. (eþ) ||x| − |y|| ≤ |x − y|.
5.2.5 Na brejoÔn ìloi oi pragmatikoÐ arijmoÐ gia touc opoÐouc isqÔei (aþ) |x − 2| > 8. (bþ) |x − 2| < 8. (gþ) |x − 1| + |x − 2| > 1. (dþ) |x − 1| + |x + 1| < 2. (eþ) |x − 1||x + 2| = 0. (þ) |x − 1||x + 2| = 3.
5.2.6 En S ⊂ R, tìte orÐzoume −S = {−x : x ∈ S}, dhlad −[1, 2) = (−2, −1]. Na apodeiqjoÔn oi isqurismoÐ:
(aþ) 'Ena sÔnolo S ⊂ R eÐnai nw fragmèno en kai mìnon en to −S eÐnai ktw frag- mèno.
(bþ) 'Ena sÔnolo S ⊂ R eÐnai ktw fragmèno en kai mìnon en to −S eÐnai nw frag- mèno. Upìdeixh: −(−S) = S.
(gþ) sup S = − inf(−S) kai inf S = − sup(−S).
5.2.7 Na brejoÔn, en aut uprqoun ta inf S kai sup S, ìpou (aþ) S = ½ 1 n : n ∈ N ¾ . (bþ) S = ½ (−1)n+ 1 n : n ∈ N ¾ .
5.2.8 'Estw ìti A eÐnai èna tuqaÐo sÔnolo efodiasmèno me dÔo eswterikèc prxeic ⊕ kai ¯ tètoiec ¸ste na ikanopoioÔntai oi idiìthtec/axi¸mata
1. x ⊕ y = y ⊕ x, gia kje x, y ∈ A.
2. (x ⊕ y) ⊕ z = x ⊕ (y ⊕ z), gia kje x, y, z ∈ A.
3. Uprqei stoiqeÐo 0 ∈ A, ètsi ¸ste x ⊕ 0 = x, gia kje x ∈ A. 4. Gia kje x ∈ A uprqei stoiqeÐo x0 ∈ A, ètsi ¸ste x ⊕ x0 = 0.
5. (x ¯ y) ¯ z = x ¯ (y ¯ z), gia kje x, y, z ∈ A. 6. x ¯ (y ⊕ z) = x ¯ y ⊕ x ¯ z kai
H trida (A, ⊕, ¯) lègetai daktÔlioc (ring). Na deiqjeÐ ìti to sÔnolo twn akeraÐwn efodiasmèno me tic prxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ, (Z, +, ·), apoteleÐ daktÔlio.
Keflaio 6
Oi migadikoÐ arijmoÐ
6.1 To s¸ma twn migadik¸n arijm¸n
En x ∈ R tìte x2 ≥ 0, opìte h exÐswsh x2 + 1 = 0 den èqei lÔsh stouc pragmatikoÔc
arijmoÔc. Diatup¸netai loipìn to er¸thma kat pìson uprqei èna sÔsthma arijm¸n pou kat kpoia ènnoia epekteÐnei touc pragmatikoÔc arijmoÔc kai eÐnai tètoio ¸ste h exÐswsh
x2+ 1 = 0 na èqei lÔsh. ApodeiknÔetai ìti èna tètoio sÔsthma uprqei.
Kataskeu . Sto sÔnolo R × R orÐzoume touc nìmouc thc prìsjeshc kai pollaplasiasmoÔ me tic sqèseic (x1, y1) + (x2, y2) = (x1+ x2, y1+ y2) (6.1) (x1, y1)(x2, y2) = (x1x2− y1y2, x1y2+ x2y1). (6.2) ParathroÔme ìti (x1, y1) + (0, 0) = (x1, y1) (6.3) (x1, y1) + (−x1, −y1) = (0, 0) (6.4) (x1, y1)(1, 0) = (x1, y1), (6.5)
dhlad to (0, 0) eÐnai to oudètero stoiqeÐo thc prìsjeshc, to (−x1, −y1) eÐnai to antÐjeto
tou (x1, y1), en¸ to (1, 0) eÐnai oudètero stoiqeÐo tou pollaplasiasmoÔ. En (x, y) 6= (0, 0)
kai (a, b) eÐnai to antÐstrofo stoiqeÐo tou (x, y), en autì uprqei, tìte ja prèpei (x, y)(a, b) = (xa − yb, xb + ya) = (1, 0).
UpenjumÐzoume ìti (x1, y1) = (x2, y2) en kai mìnon en x1 = x2 kai y1 = y2, tìte apì thn
parapnw isìthta prokÔptoun oi sqèseic xa − yb = 1 kai xb + ya = 0. LÔnontac to sÔsthma brÐskoume a = x x2+ y2, b = −y x2+ y2. 53
Oi arijmoÐ a kai b uprqoun, kajìson x2+ y2 > 0 opoted pote (x, y) 6= (0, 0). Epomènwc to
antÐstrofo tou (x, y) to opoÐo sumbolÐzoume me (x, y)−1 eÐnai to
(6.6) (x, y)−1 = µ x x2 + y2, −y x2+ y2 ¶ .
EÐnai plèon eÔkolo na apodeiqjeÐ ìti to R×R efodiasmèno me touc nìmouc (6.1) kai (6.2) eÐnai s¸ma, blèpe Parat rhsh 5.2. OrÐzoume to s¸ma twn migadik¸n (complex) arijm¸n C na eÐnai to sÔnolo twn shmeÐwn z = (x, y) ∈ R × R efodiasmèno me touc nìmouc (6.1) kai (6.2).
Apìrroia twn prxewn (6.1) kai (6.2) eÐnai ìti (x, y) = (x, 0)+(0, y) kai (0, 1)(y, 0) = (0, y), ètsi kje migadikìc arijmìc mporeÐ na grafeÐ sth morf
(6.7) (x, y) = (x, 0) + (0, 1)(y, 0).
En x eÐnai ènac pragmatikìc arijmìc, shmeÐo thc eujeÐac, mporeÐ na tautopoihjeÐ me to (x, 0), shmeÐo tou epipèdou. Epiplèon parathroÔme ìti
(x1, 0) + (x2, 0) = (x1 + x2, 0), (x1, 0)(x2, 0) = (x1x2, 0),
dhlad to s¸ma twn migadik¸n arijm¸n epekteÐnei kat fusiologikì trìpo to s¸ma twn prag- matik¸n arijm¸n, kai upì to prÐsma thc tautopoÐhshc x ≡ (x, 0) mporoÔme na jewroÔme ìti R ⊂ C. Jètontac i = (0, 1)i = (0, 1)i = (0, 1) sÔmfwna me thn parapnw tautopoÐhsh h (6.7) grfetai
(6.8) (x, y) = x + iy.
O migadikìc arijmìc i lègetai fantastik monda (imaginary unit). En z = (x, y) eÐnai ènac migadikìc arijmìc apì ed¸ kai sto ex c ja grfoume z = x + iy. En z1 = x1+ iy1 kai
z2 = x2 + iy2 eÐnai migadikoÐ arijmoÐ tìte to jroisma z1 + z2 kai to ginìmeno z1z2 dÐnontai,
mèsw twn (6.1) kai (6.2), apì tic sqèseic
z1+ z2 = (x1+ iy1) + (x2+ iy2) = (x1 + x2) + i(y1+ y2)
(6.9)
z1z2 = (x1+ iy1)(x2+ iy2) = (x1x2− y1y2) + i(x1y2+ x2y1).
(6.10)
• 'Estw o migadikìc arijmìc z = x + iy, tìte apì ton orismì tou C èqoume ìti x ∈ R kai y ∈ R. O x lègetai pragmatikì mèroc (real part) tou z kai grfoume x = Re z, kai o y lègetai fantastikì mèroc (imaginary part) tou z kai grfoume y = Im z. 'Et- si en z ∈ R tìte Re z = z kai Im z = 0, en¸ en z = iy, me y ∈ R, tìte Re z = 0 kai Im z = y.
•Oi migadikoÐ arijmoÐ z1 = x1+ iy1 kai z2 = x2+ iy2 eÐnai Ðsoi kai grfoume z1 = z2, en kai
mìnon en x1 = x2 kai y1 = y2, isodÔnama Re z1 = Re z2 kai Im z1 = Im z2.
'Opwc kai stouc pragmatikoÔc arijmoÔc, epagwgik orÐzoume z1 = z, z2 = zz, z3 = z2z,
zn+1 = znz gia kje fusikì arijmì n. ParathroÔme ìti i2 = (0, 1)(0, 1) = (−1, 0) i2 = −1.
kai (−i)2+ 1 = 0.
• DeÐxame loipìn ìti to s¸ma twn migadik¸n arijm¸n C apoteleÐ mÐa fusiologik epèktash twn pragmatik¸n arijm¸n, ìpou sto sÔsthma autì h exÐswsh z2+ 1 = 0 èqei lÔsh.
• KleÐnoume aut th pargrafo me mÐa parat rhsh. Den uprqei sto C mÐa ditaxh pou na
eÐnai sumbibast me tic prxeic thc prìsjeshc kai tou pollaplasiasmoÔ kai na epekteÐnei th gnwst ditaxh tou R. An upojèsoume ìti mÐa tètoia uprqei kai an th sumbolÐsoume me ≤, tìte ja prèpei na isqÔei 0 ≤ 1, epeid autì isqÔei kai stouc pragmatikoÔc arijmoÔc. EpÐshc èna apì ta dÔo eÐnai alhjèc: eÐte 0 ≤ i, eÐte 0 ≥ i. En 0 ≤ i, tìte ja eÐnai 0i ≤ i2,
isodÔnama 0 ≤ −1, isodÔnama 0 ≥ 1 pou eÐnai topo. 'Omoia en 0 ≥ i tìte ja eÐqame 0i ≤ i2, isodÔnama 0 ≤ −1, isodÔnama 0 ≥ 1 pou eÐnai topo.
6.2 'Algebra twn migadik¸n arijm¸n
To sÔnolo twn migadik¸n arijm¸n efodiasmèno me tic prxeic thc prìsjeshc kai tou pol- laplasiasmoÔ ìpwc autèc orÐzontai stic sqèseic (6.1) kai (6.2) (6.9) kai (6.10) eÐnai s¸ma dhlad isqÔoun oi nìmoi
1. z1+ z2 = z2+ z1, gia kje z1, z2 sto C.
2. (z1+ z2) + z3 = z1+ (z2+ z3), gia kje z1, z2, z3 sto C.
3. Uprqei o monadikìc migadikìc arijmìc 0 = (0, 0) = 0 + i0, ètsi ¸ste z + 0 = z, gia kje z ∈ C.
4. Gia kje migadikì arijmì z uprqei monadikìc migadikìc arijmìc −z, ètsi ¸ste z + (−z) = 0.
5. z1z2 = z2z1, gia kje z1, z2 sto C.
6. (z1z2)z3 = z1(z2z3), gia kje z1, z2, z3 sto C.
7. Uprqei o monadikìc migadikìc arijmìc 1 = (1, 0) = 1 + i0, ètsi ¸ste z · 1 = z, gia kje
z ∈ C.
8. Gia kje migadikì arijmì z 6= 0 uprqei monadikìc migadikìc arijmìc z−1 ètsi ¸ste z · z−1 = 1.
9. z1(z2+ z3) = z1z2+ z1z3, gia kje z1, z2, z3 sto C.
Parat rhsh 6.1. Ac jewr soume ton migadikì arijmì z = x+iy. Apì ton antimetajetikì nìmo (nìmoc 5) èqoume iy = yi opìte o mporoÔme na grfoume
Epeid i(−y) = (−y)i = (−1)yi = (−1)iy kai i(−y) + iy = i(−y + y) = i0 = 0, sunduzontac ta dÔo apotelèsmata sumperaÐnoume ìti
i(−y) = (−1)iy = −iy.
'Etsi apì tic (6.8), (6.4) kai (6.6) èpetai ìti oi −z kai z−1, efìson z 6= 0, dÐnontai antÐstoiqa
apì tic sqèseic
−z = −x + i(−y) = −x − iy (6.11) z−1 = x x2+ y2 + i −y x2+ y2 = x x2+ y2 − i y x2+ y2 (6.12)
Parat rhsh 6.2. 'Estw z1 = x1+ iy1 kai z2 = x2+ iy2, tìte knontac qr sh tou nìmou
9 (epimeristik idiìthta tou pollaplasiasmoÔ wc proc thn prìsjesh) upologÐzoume
z1z2 = (x1+ iy1)(x2+ iy2) = x1(x2+ iy2) + iy1(x2 + iy2) (nìmoc 9) = x1x2+ x1iy2+ iy1x2+ iy1iy2 (nìmoc 9) = x1x2+ ix1y2+ iy1x2+ i2y1y2 (nìmoc 5) = x1x2+ ix1y2+ iy1x2− y1y2 (i2 = −1) = (x1x2− y1y2) + i(x1y2+ x2y1) (nìmoc 9)
pou eÐnai h (6.10). O pollaplasiasmìc dhlad , migadik¸n arijm¸n mporeÐ na ektelesjeÐ me qr sh thc oikeÐac, apì touc pragmatikoÔc arijmoÔc, epimeristik c idiìthtac.
Parat rhsh 6.3. En z1 = x1+ iy1 kai z2 = x2+ iy2, eÐnai migadikoÐ arijmoÐ, ìpwc stouc
pragmatikoÔc arijmoÔc, h afaÐresh kai to phlÐko orÐzontai, antÐstoiqa, me tic sqèseic
z1− z2 = z1+ (−z2) = (x1 + iy1) + (−x2+ i(−y2)) = (x1− x2) + i(y1− y2) (6.13) z1 z2 = z1z2−1 = (x1+ iy1) µ x2 x2 2+ y22 + i −y2 x2 2+ y22 ¶ = x1x2 + y1y2 x2 2+ y22 + i−x1y2+ x2y1 x2 2+ y22 . (6.14)
ParathroÔme ìti gia z1 = 1 = 1 + i0 kai z2 = z = x + iy apì thn teleutaÐa sqèsh èpetai
(6.15) 1z = x
x2+ y2 + i
−y x2 + y2 = z
−1.
Epakìloujo thc teleutaÐac aut c sqèshc eÐnai h
(6.16) zz1 2 = z1 1 z2 .
Ask seic
(aþ) (−3 + i)(1 − i2) (bþ) 9 + i21 .
(gþ) (√7 + i√3)(√7 − i√3). (dþ) 3 + i57 − i.
(eþ) (3 + i2)2.
6.2.2 Na deiqjeÐ ìti oi arijmoÐ 1 ± i ikanopoioÔn thn exÐswsh z2− 2z + 2 = 0.
6.2.3 En z ∈ C kai w ∈ C na deiqjeÐ ìti: (i) z2 + 1 = (z + i)(z − i) kai (ii) z2 + w2 =
(z + iw)(z − iw).
6.2.4 En x kai y eÐnai pragmatikoÐ arijmoÐ na brejoÔn oi timèc touc se kje mÐa apì tic efrseic:
(aþ) 5x + i6 = −8 + i2y
(bþ) i(2x − 4y) = 4x + 2 + i3y. (gþ) (3x + i)2 = 8 + iy.
6.2.5 Na brejoÔn oi lÔseic thc exÐswshc z2+z +1 = 0. Upìdeixh: Jètoume z = x+iy sthn
exÐswsh kai afoÔ knoume prxeic koitzoume xeqwrist to pragmatikì kai fantastikì mèroc.
6.2.6 Na deiqjeÐ ìti o arijmìc a eÐnai pragmatikìc en kai mìnon en Re a = a. 6.2.7 En z ∈ C na deiqjeÐ ìti: (i) Re(iz) = − Im z kai (ii) Im(iz) = Re z.
6.2.8 Na upologisjoÔn oi dunmeic in, gia kje fusikì arijmì n. Upìdeixh: i1 = i, i2 = −1,
i3 = i2i = −i.
6.2.9 Na deiqjeÐ ìti (1 + z)2 = 1 + 2z + z2.
6.2.10 Me qr sh thc majhmatik c epagwg c na deiqjeÐ ìti (1 + z)n= 1 + µ n 1 ¶ z + µ n 2 ¶ z2+ · · · + µ n k ¶ zk+ · · · + µ n n − 1 ¶ zn−1+ zn.
6.2.11 En z, w, v kai u eÐnai migadikoÐ arijmoÐ na apodeiqjoÔn oi isìthtec: (aþ) zw1 = 1 z 1 w. (bþ) z + wv = z v + w v, v 6= 0. (gþ) zwvu = z v w u, v 6= 0 kai u 6= 0. (dþ) zwzv = w v, z 6= 0 kai v 6= 0.