Vocabularium utriusque iuris

(1)

Con.

titer.

Jtor.

•ncr.

5

^{c vt}

Aur.

tce.

intú

¡eft.

ibus [uir

ve.

itin

]I*

uit, q u j a in axi.

ieít m

nia im uod

IUS,

;nt, Xe.

1Í2<

i.

ne-

OH,

10-

i.ia

:rat, em^

lie.!

yhilgnatíus fuit cpifcopus. vij.

q. ¡.mutationes. Nam priüs o- mneshíleles diíhi fuerunt difci

puli velfratrcs. Sed poftquam a- poftolifecerunt Concilium An

tiochenum,tunc difti funt C hri

ftiani: vt eft glo. xxij. diftinft. fa- crofanfta.k ibi text.

X^{ys ti ci} 5 A th le tx f u n t,d e q u i

bus m em initlurif. in 1. athletas, (f.dc his qui not.t nf.licet i bidem corrupte legatur fextiftici. Sunt auté illi qui pugnabant in por

ticu ampliifima.Sueto. [Nec ta

men eo minus xyfticoru concer

tationes aut gladiatorum pu

gna feueriffime femper egit.]

Grxci enim xyftura porticu vo- cantampla latitudine , in qua a- thletx p erh yb crn a tempora ex

ercentur. Has k paradromidas Grxci a p p e lla t , k noftiis a m b u lationes dicuntur. V c l , fecundum aliquos, xyftus habet origi

nem axyftos , quod haftam feu tclum fpiciiliiinve denotat.

X ^y^s^t ⁱ ^c 1, dicuntur a th le tz , di- f t i a x y f t o , q u i , vt ait Vitruuius libro fexto , eft porticus ampla latitudine , in qua athletae per hybcrna tempora exercebantur.

Suetonius in A ugu fto : [Xyftico- rum certationes , aut gladiato

rum pugnas feueriliime femper egit.] I d e m in G alba. [Si quid fcenici aut xyitici donatum olim vcndidilfent.] Vipianus tit.de iis qui notantur infam ia.lege a t h le tas.pto eo quod eife d e b u it,[x y - ftici,] icfuftici corrupte leg itu r.

Ant.Nebr. ,

De Z ante A.

2 A B A R E L L A , nomcn cft V- nius lu r ifc o n fu lti, qui fccit v- tilem Icftmam fupet C lem enti-

n a s , k traftatum dc horis cano

nicis: pro funetc fuo ferturoraf-^

fc Pogius. Florentinus. Sepultas cft C on ftan tiz apud minores.

Z e l o t y p i a cft fufpicio vel furor.2.qu?ft.5.§,hoc,iutem fub.

c.confuluifti.

Z e l o t e s idcm;cft quod zelans k vlcifccns , Vt in cap. niii cum pridem.de renun. §. perlbn;e ve- rq.vbi dicitur , Ego lum ( in q u it D eus)zelotes,id cft»rcq u iiito rk cxafto/t caftitatis. prima quxft.

tcrtia.§,.hxc vltra,vigefim atcrtia quxftio. prima, §. primo , id eft»

vifitans pcccata patrum in filios

’ vfque ad tertiam k quartam ge

nerationem in his qui oderunt m e , id eft c o n tra m e p a te rn u m odium im itantur. E t f u n t v e i b a Domini ad Moy fem , Exod. zo.

cap.

Z E L v s quandoque exponitur, Ü eft in u id ia , vt xxiij.quatftio.tei- t i a , cap. qui peccat, k ibi dicit tex.Dom inus flagellatos ex p u lit de templo improbos m ercato

res , vbi eft connexum teftim o- nium fcriptuix d ic e n t is , [Z elus domus tu x comedit m e .]ib i glq . exponit zelus,id eft, amor q u em 'habui ad tem plum co m edirm e»

id e f t , fuit m ihi caufa inuidiac propter quam occiderunt m e.

A liquando zelus e x p o n itu r , id cft , fcruor dilefrionis, e x tra,d e reg.cap.fccundo,libro fex to ,p et loan.A nd. in hoc fignificato m a

giftri noftri dicuntur viti z e lo ii non zelotypi. A liquando lu m i

tur in bonam partem,aliquafido in m alam pro o d io , vt not. per Ber. extra , de offic. cuft. cap.fe

cundo. Aliquando ponitur pro ira.xxiij.quxftio.viij.legi a liq u á do pro ieucritate.^xxviij. quxft.

viij.hiergo.

Z e n o t a p i v m , q u i d f i t , ^{v i d e}

Universidad Carlos III de Madrid. Biblioteca

(2)

T <300

V o c.V tr. Iur, 2 ante É & Y .

f

l i

ff.dc rerum diui.in tantum .?.fin.

Cenotapliium Cctibédum eft, quod im aginarium fepulchrum figni- ' fic ata Grxca voce ;t5vo"c,id eft,

inanis fic <rctc^o; fepulchrum.

Z E V G M A, eft figura Grammati- Calis.ff. dc petitione hereditatis, l.li quislibert*Uin\.in gloff. per 'zeugmam.

Z e l e v c v s , eft proprium no

men cuiufdain iudicis,qui (vt eft apud Valerium Max. libr. 6. hift.

12.) lata lege de adulteris exo culandis , filium in adulterio rc- .pertiim ”exoculare p arab at, fed precibus populi v id u s , filium vno, fc altero priuauit*

Z Y g o s t a t e m Alciatus in terpretatur , pro eo qui ponde

rum fic ftaterarum rationem pcroptimc calleat. '

Z Y ^t H V ^{M ,} potus eft,quem é feu*

gibus excogitauit iLgyptus.

i z A N i A , eft fcgcs vel herba peruerfa,fcilicet loliitm.l.vj.dift, cap.nafci.23.c|,j o.qiiod militare, fic quandoque ponitur pro forde omnium fegetum. gloff. bonaJn Cle.dudum defepuhficc.licct.de Eie. fic ita Saluator dicit ad vo

lentes eradicare zizaniam, i i . q.

5.c.nplite.j.poft prin.fic 2/quxit.

j.§.j.M atth.i2.

Z 0 c o M £ ^Nv s , eft proprium no

men viri Gra'ci ge nexe, qui com- / pofuit 9 libros hiftorix ecclefia- 'fticx,exordicns á cofulatu Crifpi

* fic Conftantini Cxfarum yfatie ad tempora Theodolij iunioris.

Sozomeiuis fcribi debet.

Z o n a , z o n x , vocabuhmi inter

pretatur tibi Caldcrinus in hoc Martialis Apophoreto,

Longa f a t ü niinc f u m , d u lc i f i pondere v e m e r ,

Intum sat , fiam tu n c tibi :fona

breuis.

^-v;

Et clericus coniugatus defeiens zorram bicolotem perdit priuu leg iu m clericale. Aufre.in add.i ad quxft; Ca. Tol. ccxxxij. ciim^

appellatione veftis contineatur z o n a,alleg a t l.veftis de Auro dc arg l.Bár.irvl.diuus.íf.de bo.dam.

Z o n a , non tantiim pro cingulo accipienda e f t , fed aliquando e- tia p to marfupio fic loculis nu- morum refertis accipitur. Apn*

Icius l i . y . d e afino; [jplotiná, in.

q u it, pretiofiriimis monilium Sc auro m onetali Zonis refcnisin- d n d a . ]Suet. quoque fcribit Vi.

t e ll iú z o n á f e aureorum plenam circudediffe.Spartianus etia Pef- cen n iu m N igru m Imperatotem iuftiffe,ne m ilites in zonis num

mos aiircos vcl argenteos porta

ren t ad bellu. Lapridius qUoque ' Alexandrum Cxfarcm diccrc fo- iitum a i t , [M iles non timetnifi veftitus,calccatus,fic fatur,Scali- quid in zonula habens* ] Et fere h x c eft confuetudo Hifpanonl, Vr in cingulo'burfam efcariam a p p lic e n t, in qua portet numos.

Itaque Saluator nofter difcipulis interm inatur, ne portet zonam.

In hoc fignificatu accepit Vlpia.

in ^tit.de Bonis damnatorum. 1. . diuus* [Neqiie il zonam, inquit, circa fe habuerit $ protinus ali

quis fibi vindicare debebit. [Ac- curfi. putauit zonam effe cingu- lum m agn i pretij.Nebr.

^ ^{Y T H}VM , potus eft quem efru- g i bus excogitauit iLgyptus. vn

de á C olum ella Pelufiacum co- g n o m in á tü í in horto, cüm dicit, Ét Velufiaci prioritespocuUzy-

thii _i

V lp ian.tit.de Tritico fic vino le

gato.l. tl quis. Z yth um , inquit, ficc. pro h om in um affeftione.

Ant.Neb.

(3)

( J o t

ni. :

ád. í

im

tur

óc m.

lio e- u-

u-

n.

&

n-

m

n-

a-

le

b- ífi

!•

ré

5, n

s.

is

1.

3.

1 .

f,k

l-

\

« le i®

O B S E R V A T I O N I B V S

í

E L I I A N t O N I I N E - ' B R i S S E N S l S I N L I B R O S

i V R I S C I V I H Si

4

'

D e Glauco ^ Diomede Accurf.fomniumf

\

S t in praefatione Digeftorum pero»

ratio luftinia. Impc.mhasc verba,

pite tgttur legum doñrmam eis Deigubet^

natione tradere,^ viam aperire quam nos inuentmi4A,quatenuifiUt opttmt iufiitis,^

teipublicA mimfiriy&vos maximutn decus m omneAuu feq u a tu r.^ ia vefiris temporibus talis legum inuSta eft permutatioiqualemapud Homer.patrem omntsvirtutisy Glaucus ^ Diomedes inter fefaciStidiJftmilia permuta- tes.

& fubdit carmina Homeri fumpta ex y.Iiiad.li- bro , vbi narrat quo padVo in obfidione Troiana Diomedes cum Glauco Hippolbchi filio cógreíTus, coepit ab illo quarrcre quis ciTct, quibusque maiori

bus ortus. Cui Glaucus fe Bellerophontis nepotem, Hippolóchíque filium efle refponditi Cumque Diomedes vetus hofpitium Oenei Bellerophon- tifque vtriufque auorum fuifle intelligeret, pugna ,abftinuit. atque ita commutatis armis digrcfll funt, quafi pignus amoris alter alterius reportantes. Fue

runt autem Glau. arma aurea centum bobus xfti- mata,Diorae.aerea nonem boum. Quod Accurf nc- fcio quibus funis agitatus exponens, ait, Diomedes cum rediret per marea Troia vidtoria , indigebat vino,& inuenit Glau. iuxta mare abundantem Vino,

' Q _ J & ca!

(4)

. € o z

& carenté equistat ipfe inultos cquos , quos in praf- lio habuerat, & ita dedit illi de equis inutilibus pro vino DccciTatio & vtili libi, & Giau. dedit vinum fu- perliaQ, & accepit equos nccelTarios, &fic nos feci

mus permutationem de inutili modo legedi ad v ti- lcm.Hucufque Accurfius.OmlttocorruptilIimurn,&

milleacyrologiisdeprauatü dicendi genus. Vbi le

git ille bonus vir hxc hiftoriam poitéta? aut quis il- 1Ú docuit in rebus, quarfi ignoratione tenebatur, di- uinare? Aliud eft enim , vt D. Hicron. fcribit, elTe vate,aliud interpretcmnllic fpiritus neutra prxdicir, hic eruditio & vetbotum copia quae intelligit inter

pretatur. Quód fifuiíTct Accurfio mixtñ cii pudore iudiciu,aut omnino tacuilTet iis de rebus quas igno

r a b a t: aut ea fcriberet qux de Glauco & Diomede ab audotibus memorix prodita funt:Homero p rx - fercim, queth luftinianus citat teftem. Qjiod fi Ac- cuiCGcxcas litteras ignorabat, didicifiet faltem La

tinas , in quibuslibto primo Serm. Horatij legeret.

jíut lidifpmbtn bellum incidit,aut Diomedi Cum Licio Glauce,difcedat pigrior, vitro

Aiuneribui mijjis.

Atque Apud Martialem libro nono epigrammaton.

Tam Jlupidui numjuam nec tu puto Glauce fu ifii.

Chalcea donanti chryfea quid ederas. '

iuris libros interpretabatur; illud faltem quod Ari

ftoteles lib. f . Ethic. CÚ dc iuftitia & iure diflereret, fcripfit. Voldci,inquit,non fit iniuria,fed qui fua do

nat,vt Homerus de Glauco fcribit,dedifle eum Dio

medi arma aurea pro ferreis,ceteni pretij pro noue- ni,huic iniuria non fic. Aut imitaretur falce pudore fandi Thom.-c, qui locu illum exponens, nihil tale,

fomniat quale Accurf. fed tátiim ab ignoratia inter

pretis deceptus, dixit acccpifle Diomede cetü boues pro noué,cum Homerus dicat arma xftim ata pretio ccurum boum , pro armis noue boum, quod & Plin.

lib. 5 j.afferc.Quamquam Homerus.inquit,admira

tus aurum , xftimationes rerum ita fecit, vt centum boum arma pcrmutafic Glaucum diceret cum Dio

medis armis noucm bou. & hoc eft quod luftinia- nus

c.

(5)

t

BUS dicebat talera permutaponcm legum antiqua*

ru m p ro n o u is eíTe fai^am , qualis fuit Glauci &

Diomedis , hoc eft centeni pretij pto noueni.

d e l e g a t i s

A T H E N A S ' *

fnijJiSyScm».Acc.

P o M P O N i v s lib,primo Dig. fub titulo qui eft dc origine i u r i s ; P / < i c « i i , i n q u i t , auHeritate </«- ( e t o n f t i t u i viro stp er quos p eteretu r leges h G n c i i ciu sta - tibsiiyVt ciuitM fu n d u r e tu r legibtie,quai in tabulii e b u r - tseit p er fcriptis pro roftris eompofuerunt.* nunc ob*

fecro vos a:grotatisAccur.fomDia vana:Anre,inquit, quam hoc fieret, miferunc Graeci Romam quendam fapientem vt exploraret, an digni elTent Romani Ic- gibusrquicura Rom am venilTet,Romani cogitantes quid poterat f i e r i , quendam ftultum ad difputádum cum Graeco pofuerunt.vt fi perderet, tanmm derifio cftet.Graecus nutu difputare ccjepit, & cleuauitvnum digitum , vnum Deum fignificans. Stultus credens q uó d vcllcc cum vno oculo dccaecare,elcuauit duos,

& cum eis elcuauit etiam pollicem, ficut naturalitec c u e n it, quafi caecare eum vellet de vtroque. Graecus au tem credidit quód T rin itatem oftcndcrct, Itensi Graecus apertam manum oftendit ., vt oftenderct o- m nia nuda& aperta Deo. Stultus autc times maxil*

lata fibi d a r i , pugnG claufum quafi rcpcrcuíTurus 1«*

uauit. Graecus intellexit quód Deus omnia clauderet , palma:& fic credes Romanos dignos le gibus, rccef-

fit.O m ifertim afeculi conditione,qui haec au d ivi

mus & patimur ? Ecquis vnquá talia deliraméta liifi a mulierculis lanificio intentis audiuit ? & oon vidcc homo perditus non habita ratione temporum & pet- foharú fibiipfis repugnanda diccrc?Quód fi táta erat illi in hiftoria mentiendi libido,ac debuit faltem a li

quid dicere quod nos falleret.Nunc vero ca p « cra

pulam r u d a t , qu2 ncc credent p u e r i, qui nondum aere Icuantur. Nam , fi quod hoc in loco Pomp. feti- bit conftat eíTc fad u m jo o . altero anno ab vCbe c o n d ita , hoc cft ance bacalem ChriftiacG annos cir

citer

f-l

I

\

(6)

é ó 4

✓

citer quadringentos quinquaginta, quo p a d o Gras*

Cus & Romanus de T rin itate peribnanl atqivnita- te fubftantix in diuinis difputare potetant f hoc né creans quidéfecifiec dodimmUs illa témpeftáte le

gis interpres, nedü homines in falfa deorúgénciliii religione occupati. Aut f ita diligens in hiftoria Cf- fe volebat,illud potius annotare debuit, Rbm anárú rciu fcriptorcs, no quod Pomponius fcribit creatos ciTe decé viros quos leges paterentur, fed ciim prius de ferendis legibus intcr Romanos conueniret, de iacore tantiim difccptarenc, milTos efie tres legatos Athenas, iuflbfquc inclytas Solonis leges defcribe- re,& aliarfi Grxcix ciuitatfi infticuta morésquc per- nofcete. Poftca vero quam illi tcdietunt,creatos de- cemuirós códctidátum legunñ,8¿ iuris dicutidi caufa.

Quod veto Pompónius fctibic tabulas fuifle ebur

neas, Dionyfius HalicatnaiFeus, diligentifiimus an- tiquitátúRomauárúfcriptor,libro nono,sceas fuif- fe memorix prodidit;Quodque idem a u d o r fcribit tabulas in foro poficas,non eft diucrfutti ab eo,quod Pomponius tradit poficas efie pro roftris; nam R o - ftra templum erat in foro Romano quod placuit exornari roftris nauium, quas ab Antiatibus acce

perant, o 5 vt Accurfius delirat, piratatum. Illud v e xo perquam ridiculum, quód in ce manifefta dubi

tans pro rdftiis éxponit ante oculos & ora hom i

num. Ab Hiipano opinor,aliquo id d id ic e ra t, quo

niam Hifpane facies roftto appellatur.

M V r i V S P R O É J B I V S .

I

^{d e m}

Pomponius ia eo d.tit. dé orig.iiir.

qwt,Mutius,qui ad Carthdginienfes mijfus legat Us, cuni effent d at teffers, pofitt.vnapatii, (y alteita belli, arbitrio fibi dato vtram vellet referte RomamyViramque fu jlu liti

ait,Carthaginienfispetere debere vtram mallent acci

pere.

Atqui non Q ^ M u tiu s , fed Q ^Fabius fuit, qui cum Valerio Flacco miflus eft Carthaginciti legatus , vt nifi Hannibal violator foederis dedere

tu r, bellum Catthaginienfibus incideret. H ic Fa

bius,

t

(7)

f

¿ O J flius, Pamphilus cognominatus cft, ad difFerentiam jllius Fabij quiin eodem fecundo bello Punicoiin?

gularem operam Rcip. nauauic, acquc cum maxi

mus,cum verrucofus, tum onicula di¿tus cft. Atque ca propcmodum Fabium Pamphilum feciíTe corain Carchaginienfibus quas Pomponius refert, audlore?

funt Polyhius,Liuius, Plutarchus: Silius prastcrea lib^

fecundo Punicorum,

Non vltra patiens F abites texijfe dolorem^

Concilium expofcitpropereyjairibuA^ vocatiSy Bellum fegeftare fm u pacemq^ profaites,

€¡uidfedeat legere yambtguis neu fallere diRis Imperat. A t fauo neutrum renuente fenatu.

Ceu claufas acies ygremio^ effunderet avma^

Accipite tnfauftum LibyAy euentuj^ prtori Par inquit beUumyfy* laxos effudit amiRtcs.

T a m infi^ne mendu non debuit Accuriius diilimu-:

• . . r t

lare,atque in tad nm relinquere,vbi non in parte, led in toto error comitticur. ná quid habent fimile M u i

tius & Fabiusfacmpe quod T hais & Hcrmipne.

k : O L V M N A R I V M , T R O Colum niuiurium.

P o M P o N I VS lurifcófultusinlib.Dig.xxxiii;, fit.de Auro & argento leg.In argento,inquit, potOr rio.vtrfi id dfitaxat fit,in quo bibi poflit,an ctiam id quod ad pr^parationé bibédi coparatfi eft,veluti co- lumnarifi& vrccoli. Q uod valis genus columnariil lit,nullus vnquá fcripfit, fed ncq; legit,praiter vnum Philippum Bcroaldum.virfi alioqui fingulari erudi

tione,qui ex huius legis deceptus leftion e, putauit efle poculi genus,& Accurfium, qui aiiglifteriam in- tcrprctatur,("fic it^U vulgo appellant ampullavitrca longioris colli.) Ego vcrp cum columnarifi efle ni

hili vetbum p r o cóperto habere, coepi mecij re co g i

tare quid columnari) locofubftiiuercm ,cu m fu b ito fuit mihi prarfto Martialis Poetae diftichon,cuius le

ma eft,Colu niuatifi.Cumq; adhuc fubdubitarem,aa p r q

(8)

\

6 0 6

pro columnario colum niuatium reponerem,legi fc- ques dtfticho,cuius index eft, VrceoliminiftratoriJ, Exilui nimia Ix tic ia , atq j coepi mihi ipli g rata- laci,quod

^{I0 C Ú}

aliis inct^nicG atq-, in t a d u mea dili

gentia reftitui. Q uid vero colu niuariu f u e r it, reli

quum eft vt oftendamus.Fuit cofuetudo apud maio

res noftros,no modo colare vina, vc elTenc molliora defxcacioráqi, verum etiá aquá per niucs transmit

tere, quo fieret guftuifuauior. Inftrumcuta vero ad percolandú a an c c o la minutillimis viminibus cote- xca,aut ex facco lineo fiue cilicino. V irgil.¿. Geor.

-Tu ipijfo vimine qualoSy Colatj^prelorum fumojis diripe teilis.

De colatorio iacco Martia[is in difticho cuius lem ma eft,faccus niuarius:

Attenuare niues nortínt ^ lintea nojlra:

Frigidior colo m n /alit v n d a tuo. Plin. 14.

Vtililfimum omnibus facco v irib u ffra d is. Idcm 19.

Inuetcrati vina faccifquc caftrari. & vicefimotcrtio lib.Vc plus,inquit,capiamus, facco frangimus vires,

Atque iterum Martialis,

Turbida folli cito tranfmittere cecu b a fa cco . Sc Horatius fecundo Sermonum,

Integrum perdunt lino vitiata faporem.

Quod Porphyrio exponit facco percolata. Cum ita

que Martialis duo difticha cocinuaca fcripferit, alte

rum dc colo n iu ario , alterum de facco n iu a r io , fub- dideritq; ftatim vrceolos miniftracoiios , quis non videt apud Pomponium legendum elfe colum niua- tiu m , cum ptiefcrtim cueftigio fcquacur 5c vrceoli?

Quid , quód fenfus pulchre c o i t , atque fatisfacit ei quod venire pocuicin dubitationem,aa videlicet v a forum potoriorum appellatione veniant vafa,quibus

non bibimus, fed prajpatantur ordinanturq; ad id quod bibendum cft, vc colum &faccusper q u s c o lantur vina niucfque,atque prster ea vrceodt-quibus

vinum Sc aqua difcumbctibus miaiftratur. Nó quod Accurfius & P,hilippus putabant elfe vafa potoria.

Elfe: nanque fenfus legis lidiculus , fi dixens appel

latione vaforura potoriorum vafa potoria contineri.

CO M

(9)

íi?í

tt,'.

' + . t r i

i ■'

j--

C O M P I L A T I O

I V R I S C I V I L I S .

'« .S u r

E

R V M quia fuprá in tertio confilio

dato d iílu m fuic quod difcipuli dc*

cepuro dmtnu bent amare prícccptorcs , vc habctur

etiam apud Qjiintil.Ub.fecundo In- ftitucionis oratoria?, vbi dicir,Difci- í pules , moneo vt praeceptores fuos non minus qüám ipfa ftudia amcnt,cófque parentes exiftimenr,uon quidcm corporum, fed mctium:plu- rimum haec piecas difcipulis proderit: nam ita & li- bencer audient & diftis credent, &fimiles fieri con*

cupifcenc: ficut laeri & alacres inconuencu aliorum emendati non irafcantur, laudati gaudeant: nam vc illorum officium eft docere , fie horu praebere fcdo*

ciles. Doéirina enim coalefcere ncquic, nifi fociata \ tradentis arque accipientis concordia. Cum lim vci-

litatis veftra? auidus, & opte quód per vos fafta fint bona fúdaméca,& ab origine caufisque primis incci- ligatis vc dicirur in lege prima, ff. de iufti. &iur.ví-

fum cft in fignum mei in vos animi aliqua praemitte

re acuentia ingenium , qua? non repcriecis alibi tra

dita,& paucis funt nota,&: qua? ignorare cft lata cul

pa, fcire plurimum affert decoris,nc illotis manibus Dcmplum facratiftimum iuftitia?, opus Cod. & ff.in- grcdiaminijvc in l.j.ff.de orig.iur.iufta l.prima,§.has itaque, Cod.de vet.iqr.enuc. Videamus ergo qua? fic caufa efficies,materialis,& finalis libri C .k IFirf hac icicncia legali.Qjjidamfvc A z o ) dixere quód caufa

efficiens libX.cum .ff. luftinianus eft Imper. Alij di- (ficuns xcrunt quod ruit ipfc Deus , cuius minilter fuit lu-

a in ia u u s : & hoc no. in aut. de her.& Falcid, in rub.

hoc probari videtur cx c o , quia lex efl inuentio

& donum

L,I

I

:|*1 Ni fei m

ttins.

(10)

Triplex e a u f s fficien s,

X)ec€ñt c⁹jn fi- Utores Cidicís,

InJIinianus,

lujltnianus im-

fertum afinm- ffi:.

& donum Dei. l.ij. ff. dc Icgib. Item leges fuere pe?

ora principum diuinitus p rom u lgacs, vt l.ij.C . de Tet.iur.eauc.& l.fin. C .de prsfcnp.long.tcm .& h oc renebac antiquus d o d . Iac, de Ranignci Lotharm - gus glolTaror. Verter Accurf, breuiter fe expediuit, dicenSjVná cum Azone,quód caufa efficiens fuic Im

perator luftinianus, vt qo.in ruh.ff.de iurciur.Tertij quidam nituntur conciliare,dicentes quód caufa ef

ficiens poteft confidetari criplicuer. fcilicet pnma, remota, magis remota. Caufa efficiens proxima pri

mi voluminis C.iuftin.fuerunt illi dec

5

iiluftrcs co - pilátores qui pumerantur in j. & ij.confti.Cod. fcili

cet loannes,Lc6cius,PhQca,s,Bafirides,Thomas,Tri- bunianas, Conftancinus, Theophilus, Diofcorus &

Pratfeotinus.Ifti comiffionc domini luftiniani com - pilaueruntprimú Ced.Iufttn.Cómiffio eis data patet

in prima conftitiitione Cod. Confirmat,o vero d,C, ab illis compilati patet in feciida Cóftituc. illius, vo

luminis. Caufa vero efficiensproxirna Cod.emenda- ti,id eft,Codicis repe it<j pr^lediónis,qué hodie h a  bemus,fuerunt quinque illffidres, viri ab eodé luftir

niatio elcdi,fcilicet Tribunianus,Dorochcus,Men- na,Conftantinus,& Ioánes,v: patet in conftitutione qax incipit cordi.Cod.de emed.Iuftin.C. Caufa effi

cies remota fuit luftinianus Imperator,cuius a u d o - ritatc copilatio fada fuic, & qui poft copilationem ,confirmauit, vc patet in d.prima conftituc.& fecunda

^ rcttia,6i {n lege ij.conft.omnia enim.C.de ver.iur, etiuc. Ifte luftinianus Imperator fuic xiiij. tn Qrien- tc.Cucurrerunt ab vrbe códica vfque ad tempora fui imperij, fecundum computationem quam puto ve

riorem,mille & quádringenti pené anni,vt exprimi

tur iu lege prima,§, cumque h,xc materia.& fecunda in prin.verficu. erat enim mirabile, Cod.de vet.iur.

enuc.Ab vrbe vero códica vfque ad aducnrum C'hri- fti cucurrerunt anni feptingéti'quinquaginta, vt pa

tet in chronicis quas veriores puro, Ab aduetu vero Chrifti vfque ad tempora iinpen j Itjftjnian.prsdidi cucurrerunt aqni fcxcenti quadraginta feptem vcl

circa. Aflumpfic Imperia praffacus luft. die Aprilis, anao

'-x

(11)

:

I V R I S C I V I L I S .

609

anno Domini noftri Icfu Chnfti ^{d c} ^. x l v i i . ¡ndicft.

V . vr probatur in auth vc pra^pon. nomen Imper. § fi qua vero. & ibi noc iunfta dara, de qua in fecunda &

tertia conitic.Cod.& l.lccunda, dc vec.iurcnuc.fi re-

¿Ic infpictancur. Iraperauic auccm anuis criginrano- ucm.Fuic ifte luftiuianus poficus in catalogoTandlo- rum,vt refert Bacc in j.rub cod & in prooe.ff.vet.fu

per j.rub.Ciecerum infignis doit dominus loann Fa

bri Aquitanicus, fuper rub. prooe, infticuc.dicit fe vi- diíTc nomen luftiniani fcnpcurn in caralogo fanfto- rum Kalend.Aog. Gcnnadius eiiam , qui profccuius fuit libellum Hieronymi dc viris illuftribus ecclc/

fi.afticis ⁵ ponit luftinianum meer illos. Qjiod ad fa

cras leges attinet ,notandum quód luftinianus Im

perator,in primordio fui im p erij, commific przfacis decem illuftribus viris , vt vifis antiquis Codicibus, Gregoriano, H erroogen iano, & Theodofiano,mul

tis conftitutionibus extrauagancibus á Theodofio Imperatore & fucccfforibus fadis,nouum Cod. luft.

e d e r e n t : & hoc patct in j.conft. Cod.fub.rub.de nouo cod.fac.&coUigicurcxconftitutione iij.quas incipit c o r d i. i b i , Primordio noftro, Supradidi decem illu- ftres compilatores Codicem luftin. ediderunt illum anno tertio imperij domini luftin.tcmpore confula- rus D e c i j , anno Dom. noftri Icfu ch rifti ^{d c} ^. ^{l x i x} ^. i n J i d i o n e vij. Et eo anno , v.idus Apnl.id cft ix.die Apiil. dominus luftinian. ijlum Codicem confirma- uit , v t probatur in tit.C.de luft.Cod.confit.in fi.con ftitutionis ib ipo fito , iu n d i s his qu^e pr^miffa funt, Poft ha^c luftinianus Imperator , vertens animum nd enuclcada infinita & inmicnfa prudenciar veteris v o  lumina , commific fex illuftribus viris,viddicet T ri- buniano,Conftancino,Theophilo, Dorotheo,Annrc- lio,& Cratino , vt vna cum aliis vndecim dodiillmis viris,excellentiffimis caufarum patronis apud'partes Oriecales, videlicet Stephano, Menna, Prodocio,¡En- talino, Tim oth eo, Leonide,Le6tio,Platone,Iacobo,

Conftantino, & loanne, legerent imnacnfa pruden- liar veteris volumina , fe; fub compendio redigerent in vnum Codicem diftino-uendum in quinquaginta

R hbros>

nus.

Dece co- pilatores

CodicU.

^ 1 0 tem pore Co

dex com

pilatus eit.

Lihrijf.

coptlati.

Nomina eSpi lato

rum jf.

(12)

' l I . ' }

N

libros , communem Romana fanaionem continen

tes,qux ab vrbe condira & a Romuleis defcenditcd- poribus, iam cofufam per tanti temporis lapium , Sc tot audlorum difpcrfa volum ina, vno codice indita oftcnderent, fuitque his data a luftiniano amplíftima audoritas corrigendi ac diminuendi, vc probatur in I.j.Cod. dc iure auth. Tandem ifte Ttibunianus ma- giftcr huius operis le g it im i, vna cum aliis fcxdecim praenominatis compilarunt, enuclearunt ex imroen- us patrum voluminibus P ld c d a s , feu Digcfta,vide

licet quinquaginta libros digeftot. quos habemus.

Quod opus, velut facratilTimum templum confecra- tum Domino, luftinianus approbáuit 8e confirmauic

annq pdauo fui im perij, & tertio confulatus fui an- qo.,Domini fcxccntcfimo quinquagefim.o quarto, in- d id . xij. tertio Kal.Ianuar. id eft, penúltimo dic De

cembris,, ,vt ipfe luftinianu-s atteftatur in 1. tanta.C.

deVct.iur.enuc.§.lcge*. autcm.Hic notandum , quód idem femper Ttibunianus prxfoixvt magifter legi

timo operi prxdido,tum quia, vltra legum peritiam, experientia rerum decoratus erat ,tu m quiaantiqux fapicntix librorum copiam ipii» maxime prxbuic ,i n quibus multi fueruqt etia ipfis erudttiilimis homi

nibus incogniti, vt dicit tcxc.in d §.ii j. prxfenti au

tem. Eftq;hic fingulatitcr aducrtendiim ad vnum, qüód d id a antiquitas commentatorum iuris noftri ignorauit quód continebant did a veterum immcn- fa volumina pene tricies centena millia vcrfiMim,&

duo milia librorum .v td .l.ij. & in prooe.inftit. &ff.

vet.Digcfta noua, qux hodie habemus iuris cnnclc- ati,continent pene centum quinquaginta millia ycr- fuum,& quinquaginta libros, vc d.I.)]. 5t in aliis locis prxalleg, Vellent fcire quidam hoc didfim Accur

fius gloiiator, qui omne verbum ff. gloíTauit, illud exponit, vetfiium, id cft legum , feu paragraphorum, aut refponforum, quafi fetiferi t, quód hodic Digefta q u x habemus, cotineant centum quinqu.iginta mil

lia legum,vel paragraphorum , vel rcfiponforum. Ad- u e rte , quia Accurf. nofter, qqi affitmaóit fe fiiccur- iifte teiicbiis íúris c i u i l i s v t dicit in l.f a d a .§ . fi in

danrja

4 Í

(13)

t I V R I S C I V I L I S . é l l

áanda.ff. ad Trebell» inhocpaíTu adduxit tenebras.

H o c tibi dcmonftraboad oculum*,volui alias numc-

rare omnes leges fF.quac habemus,videlicet ff.vctc- ¿fgwn, ris,lnforciati,& íT.nouircompcriq/quad in íEvctcri

fant duo millia noniagenix decem & oito.In Infor- liaco funt duo millia ducent? triginta quacuor.ln ff.

nouo duo millia noningentae od og in ta tres. E t in fumma leges digeft. videlicccomnium quinquagin

ta librorum,fune o£lo millia centum triginta quin

que. Vnde patet manifcftiilime quód Accurfius n o - Itcr io hoc dormitauic,puto no aduertens, & incau-.

té gluifam fuper hoc faciens. Cogitabam alias quod exponi debuiifet verfuum,id eft hncarurn:fcci peri

culum Sc numerum linearum Digcfti veteris, Infor- tiaii,& Digcfti noui.repcri hoc efle veri/Timfi : nam fecundum compucum meorum lexcuu rcperi D igc- ftu vetus confiare ex quinquaginta millibus veriuu, id cft lincarumiinfortiatum conllare cx triginta no

uem millibus & quingentis viginti lineis. Digeftum v c r o n o u u c x quadraginta quatuor millibus liftca- rum. Vnde ipfi omnes quinquaginta digeftorum lib.

c o n f ta n t, fecundum volumina mea, cx centum tri

ginta nouem millibus verfuum, id cft linearum , &

quingentis viginci.Opinor quód fi quis computarer numerum linearum pandcilarum, qu^ fiint Floren

tiae,quod facile fieret per numerationem quinterno- rum Sc numerum chartarum , Sc per lineas vnius la

teris , inuenirec illas confiare ex centum quinqua

ginta pene millibus verfuum,id eft linearum;ad hoG

neminem rep?ri ance ba^c aduerciffe.Sed accuratius Triciei inucftigado qusero a te quid vuk ¿icere cex.dum á i- centena cit quód olim erant tricies ccnrcna millia verfuum, milita hodie vero ccncum quinquaginta? Diceres forraffc

quód olim erant tcrccnccna , id cft , rerccnta millia verfuum, hodie vcrócencum quinquaginta. C o g i

ta quoddicasrnam cum olim eíTenc duo millia libro

rum , hodie vero quinquaginta lib ri, & iic fic qua- diagcfima pars reipeftiue ad compucum libr. ergo relpcitiue ad numerum verfufi erit dinaidia pars , &

ideo expone tricies,id cft,criginrics, ficut vic-ies, id

R A, CÍT5

j!I

, i ' r I

vr

;fi Ai

li'

_»i!í'-í

I ^

illi'

'Tl/ii

. 1 '

II

(14)

X

i

P P

^t

l ' i -

Í

J ' ^ , 1 .

l»!

\ú'Y

l !‘i H

l ifei'

Infiitu-

tttnes.

e l l , vigintics; nam fciendum quód omnia quap funi fuprá cum centum fyncopantut, vt terceni,id eft tet?

centum,duceni,id cft ducenti, quadrigeni,id eft qua-r dringenti; intra centum vero non fyncopantur , vt quinquies, decies, feptiesdecies, centies,ducenties, rrecenties,millies,vicics millies,& ita deinceps, C x - tcrum itatepcriri expolita illa verba tricies & vicies a Prifciano in opufculo de numeris, fimiliter expo

nit eloquentifllnnus vir Laurent. Valcntinus R o m a  nus in libip tertio de elegantiis lingux L a n n x , fub, rub. de numeris, p iim ergo erant tricies centena millia vcrfuum, hodie ceritum quinquaginta millia,

& cpnfequenter exyiginri partibus vna cft compen

dium Digeftorum, qux habemus quo ad linearum nuraerumrquod fingularitcr notabis, quia co n repe

ti hoc expoficum ab aliquo iurifta, de quo plurimum

miror. ’ ’

H I s incidentcr intermixtis qua? non funt extra rem , fed ex re,vt not.in lege prima, fuper verbo be

ne.f f . f i cer.pet.refpondeo,ad rem ^, & d ic o quód lu

ftinianus cum edidiflcc codicem (bi nominis , &

deinde Digefta, vt pra?dixi, componi fecit Infti- tiuiones , quas habemus á Tribuniano, Theophi- Jo , & D orothco, ex inftitutionibus veterum > &

commific inferi ih illo libro Inftitutionum ea qua:

per conftitutiones luftiniani emendan effent: & ita faftnmeft. Fiiic autem confummaca difta ordina

rio Romani Iuris tribus annis, vc difta lege fecun

da. § . omnia igirur. Poft ha?c ad vnum aduercens Iu*

ftinian. quód anno tertio fui Imperij ediderat Co- dicem , & demum Digefta & Infticutioncs anno o - ftauofui Imperij, vtprardiftum cft , eundem codi

cem, quem fecerat primó cotnponi á dccem illuftri- jfodex e- bus viris prainominacis , fccit relegi,&: iterum edidic m?(Utus. proprer aliquas conftitutiones de nouo faftas fuper quinquaginra decifioncs quas iuflic inferi. Et hanc fecundam editionem Co. qua? dicitur repetita pi^e- Jeilio , commifitquinquellluftribus viris; videlicet Tribuniano, Dorotheo,Mcno;^,Conftnnti no,kloan- n i , & fafta fui: difta fecunda editio, id eft, codex e- menda

(15)

.fif

i v i i i s C I V I L I S » ^ 1 5 iricndatus domini lufti. repetirse prselcdionis quem habemus, itém confirmatus a luft. prsedido imperij

fui anno decimo , & temporc fdi quarti confulatus/^/^^^^^^

& ctiam Paulini, anno Domini fexccntefimo quin/f^^^^^*

quagefimo f e x t o , indidione 14. iii). Calcnd. lanui/

r i j ; id cft , viccfimo o d a u o dic Dccemb; vc proba

tur

C.

dc emendando luft, C. incondicucioncicordi.

iundis prsemiflis.Ec hunc C.iudic appellari,C.domi- ni luftiniani,repetitae praelcdionis,vt ih d ida corlfti- tationCjCordi.Ec ita dida cft prima rubri,C.Idco au/

tem dicitur codex repetitae prarlcdionis : nam apud v ecd cs, quando poft primam editionem fiebat fecQ- da editio , appellabatur a veteribus repetita praele- d io ,v c colligitur ex libris Vlpian.ad Sabinum, & ex- J primitur in d id a confticucionc cordi.ver. in antiquis etenim. Ec ideo dicicur repetitae praeledionis, id cft fecundae editionis, quia praecedens le d io ,;id eft pri

ma editio fuit repetita, Proccftatus etiam fuit lufti

nianus ^ quod fi poftea nouas conftitutiones ipfuni facere contingeret, illas congregabit in libro qui appellabicut liber nouellarum confticutionum, vc patet in eadem conftitucionc, ver. hóc etenim. Sua/

dente poftea varia rerum natura, luftinianus multas conftitutiones nouas fccic, numero centum vcl cir

c a , quas hodie infertas habemus in libro aucbenr:

quai f a d x fuerunt abeo (vc opinor) anno vndecimo fui imperij , anno Domini fexccntefimo quinquage- fimo feptimojind.xv. vtcolligicur cx rex. in auth. vt

pra^o.nom enlm p. §. fi qux vcró. iundis aliis prx- Liberati- miihs.Hoc noradum , quód ex co quo Imperator (vt then,

pauló ante dicebatur) dixerat quód appellaret \\*NouellA bru nouellarum confti. fcilicet querh p o f t e a e d e r e t ,

quód Irnerins dicebat librum authent. qucm hdi:>e~tiones.

m u s, nonfuilTe lufti. quia non appellatur nouclla- ru, fed auth. adducebar Irnerius rationes quas ponit glo.in dida couftirucionc cordi.fupcr vcrbo congre

gationes , feidem dicebat Placentinus,\t refert Bah in 1.humanum.C.dc leg. loa. vero antiquus glolTator dicebat contrarium, per text. in dida conftirutione cordi, fcilicet quód liber authcnticoiu fuit luftinia-

R } ni^

(16)

Alher,

V*

i ' .1

. ⁴

\'

A'H

%

® i , & cum hoc tranfire videtur eloff. i b i , & in d.f.

humanum. C. de Itg.& Bald.in d.l.Cor. & Cynijs &

Bald.in d.l.humanfi. Et ita tenendo proculdubio fa - cet ex fuprafcriptionibus coiufque tit. & ex data in inultis titBlisjSt nomina ipfum in tit. vt prxponatur nomé imp & in ci. vt iud.unc quoq-, fufF.& iu tit.iof- iur.quod prxft.ab his. & miror quód de hoc aliquis vnquá dubitaücrir.Ratio tamé dubitádi potuit oriri er eo, quia fertur reperiri quédá librS qui dicitur li.

noue)laru,quemdicint cotinere eafdé cóftituciones quas cocinctlib.auth.licct in aliquibus fit varians,de quo lib. nouellarü mentionem facit glo.in auth.hoc

amplius.C.de fidei.do£t.in auth.rcs quff.G. commu.

de eg.vnde egregius comenta. Albc.deRofa Bergo- menfis,quem refert Do.Rapha. Fulg in authent.hoc amplius.C.de fidcicom.dicic quod libet auth. quem

habemus,excerptus fit ex lib.nouellarum, vt com - pcndiofior fieret. Vndc dicit, quód liber nouellarum erat raultumprolixus. Dicit do.Raph. fc nunquam vidiifedidum librum nouellarum.Do.Paul.deCaft»

in d.auth.hoc amplius.dicit, quód liber nouellarum fuit exttaftus dc lib.auth. pet brcuiora verba & ma

gis apta.Item do.Pap.in d.auth.res qux.dicit no efle ilanduilli tit.nouel arum,quando textui auth. con^*

tradicit,quia de fide illius operis dubitatur. Bal.etii in d.auth.hoc amplius.dicit quód prxualet tir. auth, co quod illc liber nouellarú non legitur in fcholis, fed ibi reliquit nos incertos,quis liber corrigat aliu, vel liber nouel.vel liber auth. Ego femper credidi,

iemper crcda(donec conflet de contrario) quód lib.

noucll. tanquam de cuius fide dubitatur, & qui per ftudia vuiuerfalia no verfatur,fit refpuédus,& quod lib.auth.fit liber coftitutionu á luftiniano editus, 8C ideo illumgloflauit Accurfius, & ctiam fuper illo fecit fummam lo.Bafianus Cremoncnfis, & A z o : SC illum ftudia receperunt, & plerique iiluftrcs c o m  mentatores commentauerunt, vt Ia. de Beluifio, Bartolus, & Angelus. N ec obftat lex humanum.

C odice, de leg. nam illa lex fuic Imperatoris Va

lentini, non luftiniani, yt patet,ex fuprafcriptione.

ideo

(17)

I

¿i

■ ■ í*

I V R I S C I V I L I s. ¿ I f

¡dio glof. ibifomniauit. Nec cnraiidum de vaiie- la’te ftyli ,quódDon ipfe, fediíli quibus committe- bat componebant, qui erant alij ab ipfis prxmiífis compofitoribus Codicis. Áddc prxdidlis, quód c- grcgius Doól.Odofr.in auch.cauíTa. C. dc facrofaná.

ecclef. fic a i t : Vnum fciatis quód authenticum quod fuit compofitam á luftin, habet nouem collationes, poftea quando venit Fcdcri. m in o r, mifit has cori- rtitutionesad ciuitatem iftam , fcilicet Bon. vt doc.

Icgum adaptarent eas fingulis legibus fub con

gruentibus tit. D o ít. conuenerunt in S, Pctro , adaprauerunr. Poftca quid fecerunt? Do. Vgo poft n'ónam collationem pofuit líbrum feudoiuin , ,&

omnes confti. Fcde,antiqui & minoris, & aliquas le

ges Corradi Imperatoris , & vocatur decima colla*

t i o , licet pauci funt qui habeant ita ordinatum ih libris fuis., O dof.hxc refert,& eum fequitur Bald. ih prxludiis feud.in verfic. porro adacrtántignórahccis,

^ & moderent fibi labia tcprehcnforcs veritatis, quia ego vidi Odof.ita dicentem. Aducrtat ctiam noui- riu s, quód ante authenticas q u x funr infertx C od.

folet cflc fcriptum conftitut. no, id e f t , conftitutio noua. Patct crgo-ex prxdiftis quo tempore fuerit fadlusHb.autb.& qualiter fuerit faftusa luftin.Irem aiuh.qux funt in C. fuerunt infertx de mandaro F c  de. ^{I I .}qúl regnabat anno Do. wccxvi tempore H o  nori j 11 l .i t e m & tempore Grego.ix,qui Grego.ix.

licccditan. Do. ^{m .}ccxjidcm cnfc lulij ,& d ciiid cre- gnauit ipfc Innpc. iij. qui fuil afsuptuS ann. ccxliiji.

nie j.menfis lulijj, vtattcftacur k o ftc. inifb. iur. can.

intit.nefcdc vac.,& Io. An.eo.tit.inadd.lftclnno.iij.

Fedcricusn ccclefiam pcrfeqoentem depofuit, & im

periali dignitate priuauit .nn.Do.M.ccxliiij.in conci.

Lugduni ae qua difpofitione habctur in c.ad apofto- lics.de reiud.lib.ij. Eft etiam notandum, quód cum multa bella ffiiftent inter imperium &quafd.amci- uirates Lombardis tempore Henrici v i. & deinde Fcderici ^{I I .}minoris,, iftc Federicus ^{1 1 .}fccit pacem cum diftis Lombardis in ciuitate C on ftan tix, qua?

pacis capitula habeotur pro lege , & allegantur á R 4 doifto.

Auth. aé aptata a i C.

VecimK coUatic.

Conft,nó tta.

Feder.fi-, eundus,

Greg. IX,

Inno.iij,

De pact Confian- t i i fuña-

II

1

m I

i l f l

i

i .I

H

(18)

dodo.in Limpcrium. ff. dc iurifd. omn. iud. & alibi.

Bald.fupcr dida pace, in ver. volumus , dicir ipfam per legem allegari > & confueuic allegari hoc modo,

vc in cxcrauaganci de pacc Conftantix , quam'gloíTa- uicfe commencauic Odoi^ deinde Bal. eriam iblen- nitec commencauic,reperto in archiuo Bononienii apparere ‘didam pacem regiftracam , & dicitur con- clufa anno Domini m. cclxxiiij. indidi, prima, an

no xxij, d. fuiimperij, regni vero anno^ triceiimofe*

eundo , vij. Calend. lulij. H x c ideó feci te fcriberc, quia Bald. in finc didi commenti dicit iftam pacem fuiffe fadam poft dcpoiicionem Fed erici, & tamen concludit pro lege debere feruari, vc ibi videndum.

Ifta pax deberet effe fituata in fine libr. feu poft alias conftitutjones eiufdem Federici fecundi, in illo libro infertas. Vidifti quód liber authent.eftdiuifusma- giftraliccr in nouem collationes , & poftea fuperue-

nic liber feud, quem decimam collationem voca

mus, vt fupra dicebant Odoffred. fe Barro, ponit Bar

tol. fuper rubr cxtrauagantis ad reprimendum. Dc- Conñitu* inde fa d x fuerunt conftitutiones ad reprimendum, tio adre- & confticuciones , quoniam nuper ab Imperatore primen- Henrico ieptimo, anno Domini M .c c c . viij. quas

dum., Bartol. fuper rubr.appellac vndecimam collar. &

gloffauic iljas tempore Caroli quarti , feu Ludouicf, Clim fuiffec donatus pluribus infignibus & primle- giisaprxfaro H e n r ic o :f e d id a Bartoli fupcr d i d i s ' cxtrauagantibus , puto maioris audoritatis aliqui

bus aliis didis ciufrlem alibi: quia magis digeflee- didit tanquam g!o. Sed dicer aliquis , quomodo tibi conftat de tempore approbationis Codicis, Digefto

rum , Infiitotionum , <& compilationis aurhentico- r u m ,& aliorum prxdidorum , quo anno Domini, ' quo anno Imperij domini luftiniani h x c ad a iunr,

quo Confulatu , fe qua indidione ? Rcipondeo quód hxccollcpi ex numeratione annorum nb v ib e co n -_{t 7} dita , ad tempora Imperij luftiniani. Irem ab vrb.

cond.adaduentum Chnfti. Itcm aducntu Chrifti ad tempora Tuftiniani. Icen ex data qux ponitur ia fecunda confti. feui tertia conditur, voluminis Co.

&

/ ’

(19)

k

»?

& in l.ij.dc vcter. iu. e n u c l.& c x tempore aperte po

lito in authent. vt prxponatur. & ex computatione chronicorum. Irem dicet aliquis , T u notas tcropota confulatus luftiniani Imper.Si Imperator, quomodo confuí ? Si confuí, quomodo Imperator ? Refpondco quód Imperator aliquando aflumebat*iibi confuía • tum , vt quidam extraneus , & hoc erat quando libi placebat, vt eft tex. in auth. de confulib.'/ftn.ibi,ad- uenit autem cum ipfe annuerit. & not. gl.in p>ocetn.

iForum.infi.glo.Iterum dicet aliquis,tu d icisqüód Romana fa n d io fuit triennio confummata , v t d . 9.

omni, im o vidctur quód ^V.anni funt lapfi ; nam c o dex primus fuit iij. anno imperij luftiniani : liber vero íForuro ann. viij. vt fuprá eft diftum. Gloff. ad- uerrcns ad h x c in fecunda confti. C .§ fi. fuper verbo,

optim e dicit quod .aliqui opinantur quód duo anni fuerunt interpofiti poft compofitionem primi c o  dicis ante inchoationem fforum. Alij vetó opinan

tur quód immediata poft compofitionem C. fucrit inchoata compofitio ffrum , & cum triennio con-

fummaraelTcc , biennio fuit fupetfcffum antequam publicaretur. Huius rci habetur certitudo. Credo erg o quód voluminis caufa magis remota, fuit ipfft Deus , á quo lex & omnis fcientia"; vt fuprá diceba

tur. Sequeretur videre q u x fuerit caufa materialis legalis fapientix: Azo fupcrhoc in Sum. C . in prin:

multa verba dicit fatis obfcuré loqucns , ad cuius difta in h o c omnes refugiunt : vcrum quia aliqui mord ent difla A zo. fi volueritis ifta videre, videte per Bart.in procem. fF. prxfertim in lefl.antq.qux di

cuntor Icfl:. Padua. Videte etiam Bald. ibid. &

1

. j, ff. de iufti. & iu.& per Io. Fab. in proce, Tnfti.Tettio videndum effet qlix fit caufa formalis librorum iu

ris ciu i.D o ft. confucuerunt d ic e re , quód duplex eft caufa fo rm a lis: nam ex parte traflatus cft diuifio o- pcris in lib r o s , librorum in titu lo s , titulorum in le

ges,legum in §§, §orom in verfic. opus enim confti.

imperialium,de quibus fuprá diflum cft,in xij.lib.di- geftum e f t& conclufum , vt dicit text. in 1. ij, verfi..

omnia. C . ds veteri ju.cnucleando. H orum xij. li-

R 5 brorum

Caufa m a t e r ia lis le - g u m .

Caufa f o r malis.

t

L

ll L

J

X

(20)

iICi‘ t-

téges co^

dicis é?

rubri f . vete. rub.

In- fo r ,r u .^

U.ff.nouiy rub. U.

lnfi.au- the. feud.

Summa omnium rub.^le- gum.

Caufa fi- nalis.

Cui parti Fhdofo- phicfubq-

ciaturiu' rU fcien

tia.

brorum noucm funt inferti in volumine codicis quem habemus: tres vero reliqui funt inferti ih li*

bro qui appellatur volumen : Conflat autem totiim ius conflitutionum tc decifionum impcrialiuih ,ef*

fcdiftinflum in diilos duodccim lib ro s ,in rubri

cas ccci viij. teges quatuor millia quingentas fexd- ginta duas. Codex vero quem habemus; habet rubri

cas cccxxxj. legcs vero tria millia & fcxcentas o¿lo¿

Illi vero tres libri codicis , dc quibus in volumine,!

habent cccxij. rubricas, legcs vcio nongentas liiij.fE vetus habet rubricas clij. leges vero duo millia nonr gcntas xxviij. Infortiatum habet rubr. cj. leges vero duo millia ducenras triginta quatuor. Digeftum no

uum habet rubr. clxxij. leges vero duo millia non

gentas oélogintatrcs. Summa rub.fF.ccecxxxiiij.Icges ff.oifto millia cetum triginta quinque, rub. Inft.xcir*

non computato prooemio, rub. auth.xcix. rubr.feud;

Ixxxij.§iC.fcudOrum ¿qus habentur cxxxij. Summa legum ffi o€to milliá centum quinquaginta quinque, legum vero C. xij. librorum quatuor millia quin

gentas fcx.iginta duas.

' S V M .M A omnium legum,- flfC. & voluminis po

nendo quemlibet titulutfi Inftitutionum & authent;

pro vna lege , xij. miiira xxvij. & iftud eft tíiarepéí quodnauigas. Caufa formalis exparte tra6t.indi idg cft quod modus agcndi,qui multiplex eft, diuifionis, ordinis, & exemplorum, pofitionis ; & regularum traditionis, vtpet Aionem loco prxalleg Q u arto Ioco eifet videndum qux iit caufa finalis, & fuper hoc dicas vt per Azonem loco prxalleg & Do¿l, in diéio piooemio ff verer. Q uinto leco eifet vidcndii, cni parti phiiofophix fupponatur iuris fcien tia,&

dicendum cft ethica: eidem morali Phiiofophix.

Traélatcntm dc moribus , vt dicit texr.in

1

j. ff.de iufti.S’ iur. Reliqua confideratc per vos , & ftudio tnuigiletis, vt tandem confequamini quod commn-, nitet optamus , quod vobis concedat Altiilimus

Deus. Ame.n,

Í. E G V N i

/

(21)

L E G V M

R O M A N A R V M A D

L i T E R A R V M S E - R I E M

A C C O M M O D A T A R V M

S N V M E R A T X O .

QP

l e g e s autem duntaxat,qua de iure publico funt,non etidtn qua de priuato,hoc ejtfingulis hominibus, fu er u n t,

(quapriuilegia dicebantur) in hunc ordi

n em relata fu n t.

C i l i a M i n v -

T X A dc pace Car- thagincufium. Tiu Iere M» Acilius Sc Q^Minutius Trib.

Ple. Cornelio , A - lio , C o C An^ ab vtbe condita I DL I I . V E L L E Ñ T N E IV- B ERENT K E S E N ‘A T V M D E C E R N E R E Vt cum Car- thaginefibuspax fieretiSc quem cam pace daic, quemq;ex Africa exercitus deportare ¡uberent? De pacc.vti rogasjomnes Tribus iuf»

ferunt paeem darcj?. Scipionem, eundem exercitus deportare. Li*

uiuslib.xxx.

Ac i l i a d e c o t o N i i s d e-*

D V c E N DI S. Tulit C. Acilius Trib.plebis , Cornelio : ijflinutio C o s s . Anno ab vrbe trondira DL v t / v t quinque Colonia: in o ta m m a r i t i m a m " d e d u c c r c p tu ti

Dux ad oftia fluminum Vultui»

ni,Litcrniqj: Vna Puteolos» Vna ad caftrum Salerni. His Buxenti

cft adieilura»tricenx familix in lingulas Colonias mitti iube*

bantur. L iu.lib.xxxi j.

A c i l i a repetundarum.Tulit M«

Acilius G labrio,vt repetunda

rum caufa, vna a£Hone ablolue»

ietur,hoc eft, vt neque rcu com»*

perendinari, neque caufam am-»

pliare liceret. Item vtqui accu- latores conftituti eSTcnt,potefta

tem haberent litteras Sc publicas Sc priuatas conquirendi, obii- gn an d i, deportandi, de qua Ci

cero z. in Verr. ? . ! ) . & Afconius Pedianusin 2. Verrinam.

* £ b v t i a dc legibus. Tulit i t - butius Tribunus Plebis , Vt ii»

Tabularum capita, qux Reipub.

propter antiquitatem obfoletas- qué res eíTcnf inutilia, abroga»

if

m

i/1a

if

m

(22)

C i o L E G V M rentui. Solx legis A ñ ío n escen - tumuiralfum caularum maneret.

A.Gell.Iib.16,c x.N od.A itic.

JE.BVT1A Licinia, vide L icinia JEbutia.

AL^l I A dc coloniis d ed u ced is.T u lit O l l i u s Tubero T rib .p le.

Cornelio,Sempronio, Confulib.

¿n n . ab vrbe condita d l v i i i . Vt Latinz Colonias duz > vna in Brutios,altera iri Thurinu agrum deduceretur. Titus Liuius libro

XXXIV.

AL L I A d c coloniis deducendis. ' Tulit idem Q j A l i u s Tubcro,Vt in agrum Latiniim Thurinum Co Ionia; deducerentur. Liuius libto

XXXV.

AL L t ^Ade comitiis. Tulit Q ^ l i u s Conf. c u m M .lu n io , an n ocon- d itx R o tn an x vrbls D x x c v i . vt quoties curo populo ageretur, augures de cxlo feruarcnt, fe magiftratus fe o bn un ciandi, id e f t , denunciandi agi pec loucm non licere , & legiflationi inter*

cedendi poteftatem haberent*

Ciim cnim lex ferretur,Augures, de cxio feruabanr, Magiftratus ÍI quid obferuatum erat , quo impediri coiirtia poiTentjnun- ciabant. Cicero in Pifonem,cen*

tum ante Pifonis fe Gabinij con • fulattim annis latam hanc fuiffe legem fcribit. Vide qu x dc hac lege in Apparatu Ciceroniano fecundis á nobis curis em en d a

to diximus.

-S' L I A Sanñ ia, qUx nominatur ^irt Topicis Ciceronis,inducenda eft amftoribus antiquis libris , fen- tentiaque ipfa .& hiftorix veri

tate poftulante, idque iampri- dcm interpretum nonnulli do

cuerunt.

A- ^{L t A} Sentía ^{d e} marium i itioni

bus. Sextus A l i u s , C. Sentius C o s s . Anno R o m an x vrbis ex-

R O M»

tru ftx D c c L ^VI. Vt qui ferui pocnz cauiTa v in ñ i á domino, quibusque inuftx notx fuerant, q u iv e propter noxam torti no- centesve in u e n ti,q u iv e traditi Vt ferto aUt cum beiliis depugna

r e n t , q u iv e in cuftodia fu iik n tj j j ii m anum itterentur, non ciues R o m ani , fed dedititiorum nu- m eto effertr, id eft , vr ne connu«

bium neque commercium > ne

que teftamenti fa ñ io n e m habe

rent. Vt minorem triginta anno- iu iii feruum v in d iñ a aut tefta

m ento , niii caufa apud confi

lium probata, m anumittere riori liceret. Ne dominus annis vigin-' ti m inor,feruum ,nifi caufa apud confilium p r o b a t a , m anum itte

r e t , vt feruus ab co domino qui foluendo non eft ; teftameritolb ber eíTe iuíTus.fe hxxes inftitu

tus , etfi minor fit triginta annis, vel in ca caufa vt dedititius fieri d e b e a t , ciuis R o m anu s, fe he

res iit, ifi tamen alius ex co tefta

mento nemo heres fit. Q u b if i duo ^{V c l}plures l i b e r i , hcredésvc efle mi fti f u n r , primo Ioco fcri

ptus liber fe heres fir* Vtfi pa

tronus libertó inope nó aluerit, prxmiis libertatis cauft% impo- fitis, ta ipfe, quám is a i quem ea res peninebic, m u lñ e r u r :d e in i- pfius hereditate, tum ipfe,tum i- pfm sliberi p t iu e n r u r , nifi.heres inftitutus f i t , poftremo á bonoró poíTeflione r e m o n e a tu r , prxtec- quá fecundum tabulas.Ne domi

nus in m an um ittendo feruo,fer- uave lege de contrahendo matri

m o n io -q u x ciuis Rom. liberta

tem im m in u a t,im p o n a t: fi fecus f a x i t , ad cius legitim am heredi

tate ne adm ittatur. Vlpianus , &

luftinianus in inftitutionibus.

Item lu lia n u s , lege , qui foluen

do 42. rawliw, L fi is qui. 55.!. Si is

(23)

I N p

iiiftitucione. U fciendum. Ixx* ffi de Verborum fignificatione. I.

piima^ Codic. qui m an um ittere non polTunt.l.tertia, ^.fecundo, Digeft. de fuis & lcgitim.ff fi pa

tronus,xxxiij.Digeft.de boffib.

A L I A de Statilio. J u l i t C . A l i u s Tribunus plebis 5 qua damnatus cft Stennius Statilius L u can u s, I qubd Thurinos infeftalTet. Plin.

libro tiigefimoquarto,c.6.

A M I L I A cibaria.T ulit M . A m i - iius Lepidus c o s ^S.CÜQ L u f t a - t io C a t u lo , anno v r b isd c l x x v.

Hac non fumptus coenarum, fed ciborum genus k inodus praefi

nitus. A. G ellius libr. fecundo, i capit, vigelim oquarto. M acio - I bius libro t e r t io , cap. decimofe-

ptimo. -

A I . L X E N A de terminis. T u lit . Eius hoc caput legitur in libro de agrorum conditionibus valde corruptum , fed ex Rofeia, quain infrá fuo loco defcribe- musjfic caftig au im u s: Qua? C o

lonia hac le g e d e d u b ta , quodve municipium cpnftitutum erit, qui lim ites decum ani , q u a c u n que foifac in eo agro e r u n t : qui ager hac le g e datus aflignatus cril, ne quis cos lim ites d ecum a

nos obfepito , néve q u o d in eis immolitum , n év e quid ibi poli

tum h a b e to ,néve eos a r a t o , n é ve eas folfas obturato , néve quis fepito, quom inus fiio itinere a - qua ire fluere poflit. Si quis ad- uerfus ea quid fecerit, in ics fin- gulas quoticfcunque fecerit Q 1 1 1 1. colonis municipibuCveiis in quorum agro id faftum erit dare damnas e f t o , p'^cunia: qui voler p ttiiio hac leg e efto.

A .Vi p I A Labiena dc Cn.Pom peio.

Tulere T.Ampius > T . L ab ien u s,

E X.

6 ^{z i}

T rib u n i plebis M etello & A fra

nio c o s s. Anno D c x c 111.

vt C n . Pompeius v id o r ex Afia lu d is Circenfibus corona a u rea k om ni .pultu triumphan

tium vtetetur. Scenicis autem p re te x ta coconaque aurea. Vel-

ieius lib.2.

A n n a r i a l e x dicebatur ab an tiq u is e a , qu a finiuntur anni magiftratus capiendi. Feflus.vi-

de Villia.

A n j i a fumptuaria, T u li t A u

lus Reftio. D e f u m p t u in conui- u i a , k v t q u i magiftratus e fle t, magiftratdmve capturus c f l e t , ne qub ad coenam , niii ad certas perfonas itaret. A. G ellius libro fecundo capit, vigefimoquarto..

Macrobius hbro t e r t i o , cap. dc®

cimofeptimo.

A N T i S T i A dc Satricanis. T u lit M. Antiftius Tribunus ple*-

bis , Fpflio (vt o p i n o r ) k Plautio c o s s, Anno vrbis R o m a n x D cx x x v . Vti Senatui de Satrica

nis ciuibus R o m a n .fc n te n tix fe - ren d x ius eflet.L iuius lib .v ig e ii- mo fexto.

A n t o n i a iudiciaria. T u lit M.

A ntonius c o s s. cum C. lu lio , Anno D. c c i x . V t tertia i u d u cum decuria c centurionibvis,an^

tefignanis, alaudis , m anipulari-

• busfieret.Cicero i.in A n to n ium , k Suet.

A n t o n l A^ de fuffragiis popu-*

li. T u lit L u cias Antonius. C i cero feptima in A n t o n iu m , fic ue ea icgc fcribit. Poteritis ig i- T’; : in cm iia te exploratam ha- brre p accm ,cum in ciuitate An-

•¿orrium videatis , vel potius A n tonios

}

nifi forte coniem iriris L ucium .E go nc C aium qu id em . Sed vt video dom inabitur L u « cius. Eft enim patronus trig in -

" w q u in q u c tribuum , quarum lua k g e

h

ti