Izenburua:
Getxoko leku izenak Argitaratzailea:
Getxoko Udala (Euskara Zerbitzua) Egileak:
Mikel Gorrotxategi Nieto Sofia Suso Otxoa de Eribe Ikertzaileak:
Amagoia Aurrekoetxea Kardas Sofia Suso Otxoa de Eribe Laguntzailea:
Patxi Galé García Argazkiak:
Mikel Martínez de Trespuentes Hernández Kultur Etxeko artxiboa
Udal artxiboa
Diseinu grafikoa eta maketazioa:
Estudios Durero
Liburu hau honakoek diruz lagundua da:
Copyright: Mikel Gorrotxategi / Sofia Suso Legezko gordailua: BI-333-04
ISBN: 84-609-0372-9
GORROTXATEGI NIETO, Mikel
Getxoko leku izenak / egileak= Mikel Gorrotxategi Nieto, Sofia Suso Otxoa de Eribe / Ikertzaileak, Amagoia Aurrekoetxea Kardas, Sofia Suso Otxoa de Eribe / Argazkiak, Mikel Martínez de Trespuentes Hernández, Kultur Etxeko artxiboa, Udal artxiboa / Getxoko udala / Getxo 2004
ISBN: 84-609-0372-9
1. Getxo-toponimia 2. Lengua vasca-topónimos. I. Suso Otxoa de Eribe, Sofia. II Getxoko udala
KULTURA SAILA
Hizkuntza Politikarako Sailburuordetza DEPARTAMENTO DE CULTURA Viceconsejería de Política Lingüística
Bizkaiko Foru Aldundia
Diputación Foral de Bizkaia
Kultura Saila Departamento de Cultura
Egileak:
Mikel Gorrotxategi Nieto Sofia Suso Otxoa de Eribe
Ikertzaileak:
Amagoia Aurrekoetxea Sofia Suso Otxoa de Eribe
Getxoko
leku izenak
etxotar hori,
Getxoko ondare toponimikoa jasotzea premiaz egin beharreko lana zela erabaki genuen duela hiru urte. Izan ere, toki-izen asko desagertzeko zorian zegoen, beste asko ahozko berbeta dela-eta erabat desitxuraturik (Barrenetxe> Barrentze, Ibarreko errota>
Iberkorta...), besteren bat era harrigarrian ordezkatua (“la playa de Bidezabal”
Arrigunagaren ordez, adibidez)...
Lan handia egin zuten gure bekadunek eta hainbat artxibo eta agiritegi arakatu ondoren 1.259 toponimo bildu zituzten. Jakina, jasotzearekin soilik nahikoa ez; hori guztiori normalizatu beharra zegoen, hots, Euskaltzaindiak onomastikarako agindutako arauak errespetatuz bildutako toponimiari izen normaldua eman behar zitzaion.
Alabaina, honekin ere ezin lana amaitutzat eman. Egindako lan baliotsua jakinarazi behar zen, herrian zabaldu.
Zabaltze lan honek funtsean hiru helburu beteko ditu:
r
Galdutako toponimia berreskuratu.r
Jatorrizko toponimoak herritarrei ezagutarazi.r
Toponimoak erabili; kale, parke, denda, eraikin... berriei antzinako Getxoko leku-izenak emanez, adibidez.Xede horiek betetzeko, besteren artean, eskuetan duzun liburua argitaratu dugu. Probetxugarria izatea espero dut.
Getxon, 2004ko otsailaren 3an.
Iñaki Zarraoa Zabala
Getxoko alkatea
Irakurleari
Hiru urte dira Getxoko Udalak elizateko toponimia ikertzeko eta sailkatzeko beka deialdia egin zuela.
Lehenengo urrats honen ondoren, eta deialdi horri erantzuna eman izanaren ondorioz, Amagoia Aurrekoetxeari eta bioi egokitu zitzaigun lan hori aurrera eramateko zeregina. Lana, hala ere, bi epe desberdinetan gauzatu da:
Getxoko toponimia historikoaren ikerketa
Hamasei hilabete eman genituen Amagoiak eta biok toponimoak biltzen eta sailkatzen. Horretarako, zenbait artxibo arakatu genuen: Bizkaiko Artxibo Historiko Probintziala, Bizkaiko Foru Aldundiko Artxiboa, Getxoko Udal Artxiboa eta Jabetza Errejistroa, azken hau kanpo arazo batzuk direla-eta, guztiz aztertu gabe utzi behar izan genuen ordea. Horrez gain, Bizkaiko Fogerazioak (1745/1796 urteetako etxe-erroldak) eta beste iturri bibliografiko batzuk ere hustu genituen. Guztira, 11.446 aipu jaso genituen. Honekin batera, gaur eguneko ahozko datuak ere bildu ziren, horretarako Getxoko sei lekukoren laguntza estimagarria izan genuelarik.
Bildutako izenek toponimiaren esparru guztiak hartzen zituzten, hau da, etxeak, soroak, kaleak, errekak, elizak, ermitak, zubiak, iturriak... Hala ere, denboraren mugak eta baliabideen aukera dela-eta epe historiko mugatu bateko toponimoak besterik ez ziren ikertu, XVII-XX. mende bitartekoak, alegia.
Bildutako datu guztiak, Euskaltzaindiak eskuratu zigun fitxa eredu batean sartu genituen. Hauexek dira fitxan agertzen diren esparruak:
Izena: normaldu den leku-izena.
Zer: zer den (etxea, hondartza...)
Deskribapena: toponimoaren deskribapena. Askotan ezin izan da arlo hau bete.
Oharrak: toponimoa non dagoen.
Normaldua: Euskaltzaindiak normaldu duen era dela baieztatzeko.
Toponimoaren erak: topatu diren toponimoaren aldaera guztiak. Aldaera batean klikatuz gero,
aldaera horren aipua eta erreferentzia agertuko dira.
Gorago esan bezala, epe jakin batean kokatutako bilketa izan da. Artxibo Probintzialeko daturik zaharrenak 1609. urtekoak dira eta Aldundiaren Foru Artxibategian 1580ko baten bat badago ere, XVII.etik aurrerako datuak bildu ditugu lanerako. Udal artxiboetatik hartutako informazioa XVIII.etik aurrerakoa izan da, modernoagoa beraz.
Jasotako toponimo hauek guztiak Bizkaiko Foru Aldundiaren kartografiatik hartutako Getxoko mapa topografikoetan kokatu dira, baina batzuetan tamalez, ez dugu kokatzeko datu nahikorik izan.
a d
Hitzaurrea
Honen harira esan behar dugu Elexalde inguruko toponimoak errazago kokatu ditugula, alderdi horretan oraindik badaudelako baserri batzuk, eta bertan ingurua ederto ezagutzen duen jendea bizi delako. Kontrara, Algorta aldean urbanizazio prozesuak direla-eta, itxuraldaketa izugarria gertatu da inguruan eta beraz, zailagoa izan zaigu kokatze lan hau. Bereziki zaila gertatu zaigu Gazteluzarra-Portu Zaharra inguruan, batzuetan etxe batek berak izen bat baino gehiago izan duelako (Soldaduena-Piñagena, Artzubiena-Padrena, Felipena-Errementariena...) eta, batez ere, dokumentuetan aipatzen diren gehienak aspaldian desagertu zirelako. Ondorioz, ezinezkoa izan da etxe askoren kokapen zehatza ematea, eta are gutxiago etxeei loturik agertu zaizkigun soroen izenak.
Euskaraz emandako aldaketa fonetikoen ondoriozko aldaera asko topatu dira, hala nola, asimilazioak, armonia bokalikoak, elkartze bokalikoak, monoptongazioak, bustidurak, laburdurak... Alderik nabarmenena, ordea, idatzizko forma zaharretatik egungo ahozko formetara ikusten da, batez ere, XX. mende hasieran aldaera desberdin berriak nonahi agertzen direlarik, esaterako, Arrigunaga > Arrune, Barrenetxe > Barrantze edo Barrentze, Ibarreko errota > Iberkorta, Garaiena > Gariñe...
Lan hau guztia aurrera eramateko, Euskaltzaindiko Onomastika batzordeko kidea den Mikel Gorrotxategiren laguntza izan genuen. Bilketa lan eskerga hau burututakoan konturatu ginen, bai gu, bai Udaleko Euskara Zerbitzuko kideak, baita zinegotziak ere, bilketa egitearekin ez zela lana amaitutzat eman behar, datuok getxoztarren esku jarri behar genituela, nola edo hala ezagutzera emanez. Honen ondorioz, lanaren bigarren atalari ekitea erabaki zen.
Getxoko toponimia historikoa ezagutarazteko egitasmoa
Datu-bilketa lana amaituta, arautze eta normalizazio fasearekin segida emateko aukera eman zitzaigun.
Zoritxarrez, Amagoiak ezin izan zuen egitasmoan jarraitu eta bakarrik ez geratzekotan, egindako bilketa eta lortutako informazioa gordeta gera ez zedin, gorago aipatutako Mikel Gorrotxategiri eskatu nion laguntza.
Maiz ikusi ditugu honelako dokumentazio-erauzketen ondorioz lortutako datuekin egindako argitalpenak.
Baina lan horiek balio zientifiko handikoak izan arren, ez dira normalizazio fasera heltzen eta jendearen izendatze-ohituretan eragin txikia izaten dute. Hori dela-eta, argitalpen osatuago bat burutzea pentsatu genuen: bildutako informazio historiko hori guztia, gaur eguneko ahozko erabilera eta Euskaltzaindiak hizkuntza modernoaren erabilerarako emandako irizpideak kontuan izanik, Getxoko leku izenen era zuzen gaurkotuak emateko eta erakusteko bide izango litzatekeen argitalpena. Horretarako euskarri anitzeko produktua osatzea iruditu zitzaigun egokiena eta, ondorioz, udalerriko mapa bat, toponimiaren ezagutzan sakontzeko diseinaturiko ibilbideak, CD bat eta esku artean duzun liburu hau, zeinetan datuen laginez gain (datu guztiak liburuarekin batera doan CDan baitaude) zenbait azalpen ere biltzen diren. Azalpenen bidez Getxoko euskara eta toponimia ezezik bertako bizimodu tradizionala ere ezagutu ahal izango dugu, nahiz eta orain eskaintzen dizugun hau historia liburua ez den (horretarako Carlos Zabalak paratutako Historia de Getxo liburu bikaina duzu).
Toponimo bakoitzaren fitxan izenak noiz sortuak diren eta zein testuingurutan ageri diren ikusi ahal dugu.
Aipu batzuk ez dira oso deigarriak, baina beste batzuk garai bateko bizimodu latzaren berri (hipotekak, salaketak...) edo ohituren lekukotza esanguratsuak dira (hilobiraketen aipua, kasu). Oso da deigarria, gaur egun etxe garestienez estalitako zenbait eremu, lehen otez eta sastrakaz baliogabetutako lekuak zirela konprobatzea.
Azkenengo hilabete hauetan, aurretik bildutako informazio guztia moldatzen saiatu gara, liburu itxura eman nahiz. Toponimo bakoitzeko informazio gehiena paratzen ahalegindu gara, baina behar ez izanik informazioa biderkatu nahi ezik, izen bakoitzaren idazkera bakoitzeko aipu bakarra sartu dugu, bestela oso luzea egingo baitzen testua.
Gorago komentatu dugun bezala, batzuetan zaila izan zaigu toponimoak kokatzea. Argitalpenaren ondoren ere, getxoztarrak animatu nahi ditugu haiek ezagutu litzaketen datuak jakinaraz diezazkiguten, etorkizunean ere lan honetara zuzenketak, aldaketak, eranskinak etab. gaineratu ahal izan daitezen, modu honetan osatuz eta emendatuz joan dadin, betiere Getxoko ondare toponimikoaren onerako izango delakoan.
Eskerrak eman nahi dizkiegu laguntza eman diguten pertsona guztiei, baina, bereziki, aurretik aipatutako Artxibategietan lan egiten dutenei, beren laguntzarik gabe liburu hau ezin bailiteke zure eskuetan egon.
Inkestetan beren lekukotzak eman dizkiguten informanteei, haien informazioak ezinbestekoak gertatu baitira
mapak betetzeko eta genituen zalantza asko eta asko argitzeko. Euskara zinegotzia izan den Koldo Iturberi eta Euskara Zerbitzuko langileei ere eskerrak eman nahi dizkiegu proiektu hau aurrera eramatea erabakitzeagatik.
Era berean, Euskaltzaindiaren Onomastika batzordekideei kale izendegia arautzean hartutako lanagatik, eta bereziki Patxi Gale batzordekideari emandako laguntzagatik. Azkenik, ezin dugu aipatu gabe utzi San Nikolas liburutegiko langileek argazkiak lagatzeko emandako erraztasunak eta orohar lagundu diguten guztiak. Guztiei eskerrik asko.
Ezin ditugu ahaztu lan hau egiten jardun dugun bitartean bidean gelditu direnak: Kaiero Agirretxu eta Anselmo Ardanza. Lehenengoa, Getxoko toponimia hobetoen ezagutzen zutenetakoa, eta bigarrena itsas giroko istoriorik politenak kontatu zizkigulako.
Amaitu aurretik ohar pare bat eskaini nahi diogu irakurleari. Batetik, barkamena eskatu denborak aginduta ezin izan dugulako lana nahi bezain txukun amaitu eta aurkeztu, zenbait puntutan izenen atzean zerbaitek ihes egin dugula uste dugu-eta. Irakurleak antzeman ditzakeen hutsuneetarako osagarri izan litezkeen ohar guztiak jasotzeko prest gaude, horretarako nahikoa delarik Euskaltzaindiaren Onomastika zerbitzura jotzea.
Eskualdeko euskarari buruz ere azalpen gehiago eman nahiko genuke, bereziki amaierako -a > -e aldaketa ugariaz (Gana>gane, -ena>-ene), Portuaren inguruan metatzen diren –ena amaierako etxe izenak, beharrak aginduta ez baitzegoen bestela etxeak bereizterik, edo zenbait amaieratan gaztelaniazko -s marka plurala gehitzeko dagoen joeraz, baina ezin denera heldu...
Sofia Suso eta Mikel Gorrotxategi
Hitzaurrea
Mikel Gorrotxategi Nieto Sofia Suso Otxoa de Eribe
Getxoko
leku izenak
Abadena, -a (Sarrierdikoa, -a) (Etxebizitza)
XX. mendean Sarria auzoan etxe bat baino gehiago zegoen, baina XVII.ean etxe bakarra zen izen honetakoa. Geroago, etxe berriak eraikitzeak bereizi beharra ekarri zuen eta bereizketa hau bi eratara gauzatu zen. Bizkaian modurik erabiliena, auzo izenari etxearen ezaugarri bereizle bat lotzea izan da.
Ezaugarri hau kokapena izan zitekeen, gure kasu honetan bezala (Sarri-erdikoa), edo omen-maila (Arzubiagajauregia), edo besteren bat (Larrazabaletxebarria, esaterako). Beste modu bat, Bizkaian ez oso erabilia, baina bereziki Uribe Kostan arrunta
dena, jabearen izen edo izengoitiari -ena atzizkia gehitzea izan da. Bide hau oraindik XX. mendean bizi-bizirik egon da, nahiz eta haren amaierarako -ena atzizkiaren ordez -ne aldaera erabiliago izan den. Hots-aldaketa hau oso arrunta da eta ez da bakarrik kasu honetan gertatu, -a amaiera zuten leku-izen askok, inguru foniko desberdinen eraginagatik -e-ra aldatu baitzuten.
Hitzaurrean azaldu bezala, arazo latza izan zaigu aurkituriko aipuen eta mapan nahiz lur-azalean ikusten ziren lekuen arteko lotura ezartzea eta, horregatik, beste kasu askotan bezala, aipu guztiak ezin izan ditugu lotu eta zehatz-mehatz zein etxeri dagozkion
ezin izan dugu esan: Abadena, Erdikoa, Sarria..., ez baitago datu nahikorik, lekukotza dokumental haiek idatzi zirenetik gaur arte gauzak franko aldatu baitira Getxon.
Izena Abad eta -ena atzizkiaz osatuta dago. Izatez, -ena atzizkia noren kasutik sortu zen eta "etxe"
esanahia hartu zuen. Jatorrizko izena, geroago auzoa izendatzeko erabilia, sarri “landaretza” izenaz gehi artikuluaz dago osatuta.
r Barrutia: Elexalde r Dokumentazioa:
Sarria: 1610 (...en la cassa yestablo de mi cassa de Sarria..., 1610-11-28; BAHP.: pi-pro.), 1612, 1613, 1614, 1614, 1622, 1623 (...en la casa y caseria de sarria..., 1623-12-7; BAHP.: pi-pro.), 1627, 1627, 1627, 1627, 1627, 1628, 1628, 1632, 1801, 1808, 1810, 1815, 1816, 1818 (...se hagan mis funerales acosta de Juan Bautista de Sarria mi hijo conforme la obligacion que le impuse al donarle esta Casa de Sarria..., 1828-01-06; BAHP.: jbab-pro.), 1844, 1651, 1652 (...Las nuestras casas y caSerias de sarria de mi dicho martin abad de sarria clerigo beneficiado en esta anteyglessia..., 1652-01-14; BFAA.: 1061/091.), 1654, 1748, 1762 (...Digo que Pº de Sarria, dio a mi partte en Rentta y Arrendamientto la mittad dela Casa nombrada de Sarria con la mittad de sus perttenecidos.../...doy en rentta y arrendamientto a Domingo de Uriarte vzº de Berango la mittad dela mi casa Caseria de Sarria y mittad de sus tierras de Pan sembrar.../...acepto esta escriptura de Arriendo de la referida media Casa de Sarria y mittad de sus tierras.../...le dio en arriendo la mitad dela Casa nombrada de Sarria..., 1762-09-23; BFAA.: 0068/008.), 1778 (...en propiedad y posesion de la casa llamada Sarria lamas cercana al camino Real que guia del varrio de Algorta para la iglesia parroquial de ella..., 1778-01-1//1843-10-28; BFAA.: k-3917/009.), 1786, 1844 (BFAA), 1923 (...que pueda colocar una caseta de madera frente de la casa llamada de "Sarria"
entre la via ó anden que se dirije al punto de la cadena y postes..., 1900-12-31; GUA.: 2422-9.) Sarria Abadena: 1760 (...en la sepultura que en ella perteneze aestta Casa de Sarria Abadena.../...de todos los dichos mis bienes así destta Casa y Caseria de Sarria Abadena.../...esta Casa de Sarria Abadena..., 1760-04-26; BAHP.: jbaa-pro.), 1769, 1771, 1773
Sarria Abadezanena: (...fundaron cien ducados de Censso pral sobre la Casa de Sarria Abadezanena y sobre la de Arrigunaga.../...que hettenido que haber sobre las referidas casas de Sarria Abadezanena y Arrigunaga..., 1773-10-15; BAHP.: jbaa-pro.), 1786, 1788, 1794, 1796, 1800, 1809, 1857, 1863, 1865, 1868, 1870, 1874 (BAHP), 1796 (Sutegia), 1860 (...por medio dia con viñedo de Abadena,.., 1860-11- 20; BFAA.: k-3714/009.; BFAA)
Sarria Abadezanena: (...para el matrimonio que contrage yo el dho Juan Bauptª de Sarria con Mª de Ynsaurraga me donó el dho Pedro (de Sarria) la casa y caseria de Sarria Abadezanena y sus perttenezidos..., 1773-10-15; BAHP.: jbaa-pro.)
Sarria baserria 1963. urtean.
Sarri Abadena: 1885 (...por Este con heredad de Sarri-abadena..., 1886-02-23;BAHP.: pjvv-pro.), 1886, 1887(BAHP). 1923 (GUA)
Abadena-bieja: 1886 (...; Oeste y Sur con las de Michelchuena y Abadena-biejadevidiendo el arroyo que baja a Arechondo..., 1885-08-1; (BAHP.: pjvv-pro.)
Abadeena: 1745 Bizkaiko Sutegiak
Sarria-erdicoa abadena: 1864 (...con pertenecidos de las casas Sarria-erdicoa abadena de Don Victoriano Sarria, y la referida Piñaga-goicoa..., 1864-02-8; BAHP.: iac-pro.)
Abadesanena, -a
(Etxebizitza)
1878an etxe hau Andres Kortina kalean zegoela zehazten zuten. Abadesa eta Getxoko etxe izenetan hain arrunta den -ena atzizkiaz osatutako izena da. Izatez -ena atzizkia noren kasutik sortu zen baina geroago "etxea" adieraztera pasatu zen. Gainera, XX. mendean "-(e)ne" bihurtu zen, jabearen izen, deitura edo ezizenari gehituta ageri zaigun atzizki hau. Kasu honetan, abadesa benetako lanbidea baino gehiago, ezizena dela dirudi. Abadezanena agertzeko arrazoia euskalki honetan -s eta -z-ren artean gertatu den nahastea da. Dirudienez, eskualde honetan XVIII. mendean jadanik ez zen -s eta -z-ren artean bereizketarik egiten eta, ondorioz, eskribauak ez zekien zein idazkera zegokien (etimo argia duten Zabala moduekoetan izan ezik) eta saiatzen ziren "landu gabeko" ahoskerak txukuntzen, kasu batzuetan, okerreko idazkera hiperzuzenak ekoiztuz.
r Barrutia: San Nikolas r Dokumentazioa:
r Ahozkoa:
Abadene: 2002 (...bost egon dire; Sarri, Sarriaurre, Abadene, Dendariñe eta Sarri bekoetse... (AHOZ.: 03.)
Abadezanena: 1769 (...enella perttenece ala Casa de Abadezanena..., 1769-07-9; BAHP.: jbaa-pro.), 1771, 1777, 1777, 1777, 1778, 1778, 1778, 1778, 1778, 1778, 1779, 1782 (...ordena vender la quartta partte dela Casa llamada de Abadezanena, su Huertta, una vega..., 1782-02-25; BAHP.: jbaa-pro.), 1782, 1782, 1783, 1786, 1786 (...en la sepultura que en ella perteneze aesta casa de Abadezanena..., 1786- 06-1; BAHP), 1788, 1788, 1791, 1792, 1793, 1798, 1798, 1799, 1801, 1801, 1805, 1807 (...estados detierra de pan sembrar que se hallan pegantes al astial dela casa nueva de Abadezanena de esta Anteigª..., 1807-03-05; BAHP.: jbab-pro.), 1812, 1815, 1815, 1818, 1819, 1827, 1833, 1843, 1846 (...Juan Bauta de Gobela y Manuela de Zugasti marido y muger me vendieron la media Casa titulada Abadezanena con su suelo..., 1846-10-13; BAHP.: iac-pro.), 1849, 1849, 1849 (...la casa titulada vieja de Abadezanena en esta jurisdiccion, comprada durante nuestro consorcio..., 1849-05-24; BAHP.: iac-pro.), 1863 (BAHP).
Abadesanena: 1781 (-...pertteneciente a la Casa nombrada Abadesanena.../...perttenecidos dela Casa nombrada Abadesanena sitta en ella..., 1781-11-28; BAHP.: jbaa-pro.), 1794, 1796 Abadesanena (sic):
de Fcº Sarria, Antº Ugarte y de J. Bareño. (FOG.: jk-fog.), 1805, 1823, 1884 (-...la casa denominada Abadesanena vieja sita en esta pobalcion..., 1884-09-12; BAHP)
Abadesarena: Finca urbana. Casa habitacion Abadesarena-vieja sita con sus huertas en el barrio de Algorta..., 1878-08-29) / Casa denominada "Abadesarena-vieja" que se halla constituida por una casa señalada hoy con el numero dos de la calle de Andres Cortina, barrio de Algorta,..., 1929-07-3; JE.: L11- 126.), 1900
Abadesanena, -a
(Iturria)
Sarri inguruan egon zen iturria. Izena etxetik hartu zuen, soroak bezala.
r Barrutia: San Nikolas r Dokumentazioa:
Abadezanena: 1782 (...pegante ala Fuente que llaman de Abadezanena.../...pegante ala Fuente que llaman de Abadezanena..., 1782-04-24; BAHP.: jbaa-pro.)
Abadesanenalde
(Soroa)
San Nikolas inguruan zegoen Abadesanena izeneko etxaldearen lurrak.
Getxoko leku izenak
r Dokumentazioa:
Abadezanena alde: 1798 (...otra heredad nombrada Abadezanena alde que contiene..., 1798-08-13; BAHP) Abadezanena: 1799 (..., como higualmente la heredad nombrada Abadezanena por entero..., 1799-07-23; BAHP)
Abadesanenabarria, -a
(Etxebizitza)
Abadesanena izeneko baserriaren gainean eraikitako etxearen izena. Oso ohikoa da Bizkaiko etxe berrien izenetan zaharragoen izena jasotzea, kasu honetan gertatzen den bezala. Ohiko egitura honako hau da: jatorrizko izena + ezaugarri bat. Ezaugarri ohikoenak kokapena (arte, barren, goien...) edo etxeari dagokion adjektiboa dira (barria, zuria...). Aipagarria da Getxoko beste kasu askotan bezala, izena dokumentazioan erdi itzulita agertzea “Abadezanena la nueva” jadanik XVIII. mendean.
r Barrutia: San Nikolas r Dokumentazioa:
Abadezanena la nueva: 1792 (En la casa llamada Abadezanena la nueva sita en esta Anteygª de Guecho..., 1792-09-11; BAHP.: jbaa-pro.), 1794.
nueva de Abadezanena: 1849 (hiru aldiz) (...de esta mencionada Casa nueva de Abadezanena con toda su bodega..., 1849-05-24) (BAHP.: iac-pro.)
Abarotxu
(Soroa)
Zuhaitz multzoa adierazten duen abaro hitza gehi Uriben ohikoa den -txu atzizki txikigarriaz osatutako toponimo txikia.
r Barrutia: Aiboa r Dokumentazioa:
Abarochu: 1868 (...Otra tierra heredad labrante, llamada Abarochu, enlos terminos de Yturribarri,... (1868- 03-13) (BAHP.: iac-pro.), 1870
Abasoloa, -a
(Soroa)
Ez dakigu zehatz-mehatz berrehun urteko aldearekin ageri diren izen bi hauek leku berbera
izendatzen ote duten. Aipagarria da XVII. mendean jasotako aipuan izena "gardenago" agertzen dela, izan
ere, abad hitza oso osorik baitago idatzita. XIX. mendeko aipuan, berriz, pluralean Abasoloak ageri zaigu,
kasu honetan, aipuan argi ageri bezala, soro bat baino gehiago baitira.
r Dokumentazioa:
abad soloa: 1628 (...ques una pieça de heredad llamada abad soloa..., 1628-05-2; BAHP.: pi-pro.) abasoloac: 1863 (...Otra tierra, en tres heredades labrantes, nombradas abasoloac, de medida...(1863- 12-24; BAHP.: iac-pro.)
Abasota
(Harkaitza)
Harkaitz honen gaineko aldean Usategi parkea dago, San Ignazio gotorlekua egon zen lekuan, hain zuzen. 1907an getxoztarrrak kexatu ziren, Ameriketako Estatu Batuekin izandako gerraren ondorioz Gobernuak Penintsulan hainbat gotorleku eraikitzea erabaki zuelako eta Getxon Gazteluko landan jaso baitzuten bat, leku hori ordura arte erromerien tokia eta, orobat, getxoztarren atseden lekua zen-eta. Herritarrak kexatu ziren eta are gehiago, gotorlekua behin-behinekoa izango zela jakitean kentzeko eskatu ere egin zuten, baina alferrik, ez baitzieten kasurik egin. Geroago, ostera ere kexatu ziren kainoien danbadek eragiten zituzten kalteengatik. (Ikus San Inazio lurmuturrean, Usategi parkean, Gobelaurre eta Aixerrota izeneko aldeetan eta Banderas izeneko plazan irakur daitezkeen oharrak).
r Dokumentazioa:
Abasotas: 1921 (...hasta el saliente de la peña de Abasotas..., 1921; GUA.: 4082/3-1.)
San Ygnacio: 1810 (..., que esttà proxima al Castillo o fortin nombrado San Ygnacio de la misma jurisdiccion..., 1810-09-15; BFAA.: k-3253/006.), 1910
San Ignacio: (Los cañones y disparos producen daños en las casas. La instalación actual del fuerte de San Ygnacio, és una continua amenaza de ruina para todos los edificios cercanos...)
r Ahozkoak:
Abasota
Abasota
(Kalea)
Abasota haitzaren gaineko aldean dagoen kalea dugu. Beste kasu askotan bezala Getxoko Udalak tokian tokiko leku-izenei ofizialtasun maila eman zien kale izen moduan gordez, nahiz eta jakina denez kasu gehienetan izaera eta zenbaitetan kokapena ere aldatu zituen. Zernahi gisaz, horri esker era ezin hobean mantendu da bizirik ondare toponimikoa eta herri askok hobe lukete Getxoren adibidea jarraitzea, izen berrien ekoizpenean aritu barik.
r Dokumentazioa:
Abasota: 1999 (GU.: EZ.)
Arrigunaga hondartza, Gazteluzarra eta Abasota lurmuturra XX. mendearen hasieran.
Abasota kale partikularra / Calle Particular de Abasota
(Kalea)
Aurreko kalearen ondoan eraiki zen kalexka, beste asko bezala, bere garaian partikularra izan zena.
r Dokumentazioa:
Particular de Abasota: 1999 (GU.: EZ.)
Abendañu
(Kalea)
Abendañu, berez, Gasteiz udalerriaren barruan dauden kontzejuetako bat da. Nahiz eta guregana heldu den bertsioak amaieran -o izan, Abendaño, euskaldunek erabiltzen zuten izena Abendañu zen bertako toponimiaren ikerketak argitara eman bezala. Gogoan izan dugu ohikoa dela -u amaiera duten euskal izenetan administrazioek -o erabiltzea, Basurtu eta Deustuko kasu ezagunetan bezala.
Adamena, -a
(Etxebizitza)
Lehenago esan bezala, Bizkaiko mendebaldean etxeak izendatzeko bide erabilienetako bat-ena amaiera dugu, askotan jabearen izena nahiz goitizenari erantsia. Kasu honetan, Adam edo Adame euskal izena dugu (erdaraz Adán). Sutegien erroldetan ageri den Adama era, izenaren okerreko analisia da, gaztelaniaz jasotzean artikulua gehitu baitzioten. Gainera Adavena vieja aldaerak m/b arteko nahasketa erakusten du, kasu honetan, bokalen artean izateagatik oso ahula baita -m- hori.
r Barrutia: Portu Zaharra r Dokumentazioa:
Adamenabarria, -a
(Etxebizitza)
Getxoko toponimian arrunta da izenak itzulita edo erdi itzulita agertzea. Kasu honetan, tamalez, ez dugu euskal izenaren berri, baina beste kasuak ikusita, badirudi dokumentazioan agertzen den “la nueva”
horren azpian barria dagoela. Ikus aurreko sarrera.
r Barrutia: Portu Zaharra r Dokumentazioa:
Adamena la nueba: 1796 (FOG.: jk-fog.)
Adamena la nueba: 1832 (...lamitad dela Casa nombrada Adamena la nueba notoria en el Puerto de Algorta con rrespectibas pertenencias..., 1832-08-03; BAHP.: jbab-pro.)
Adamena la nueva: 1833 (...señaladas y demarcadas para distinguir lasque sehan gozado indistitamente conlaotra Casa llamada Adamena la nueva..., 1833-08-05; BAHP.: jbab-pro.), 1865
Adavena nueva: 1881 (...por sur con la casa denominada "Adavena nueva" de la que hasta la fecha ha sido pertenencia,..., 1881-05-29; BAHP.: pjvv-pro.), 1885
Adabena: 1846 (...por el sudueste con terrenos dela Casa de Mugaburu y Adabena..., 1846-12-09; BAHP.:
iac-pro.), 1853
Adamena la bieja: 1796 (Adamena la bieja: Antº Mugica; FOG.: jk-fog.)
Adamena la vieja: 1832, 1833 (...lamitad dela Casa nombrada Adamena la vieja notoria en el puerto de Algorta... (1833-08-05; BAHP.: jbab-pro.), Adamena: 1773, 1773, 1778 (...pegante a otra dela casa deAdamena... (1778-07-28; BAHP.: jbaa-pro.), 1787 (...de las rentas de tres años de una parte de la casa de Adam ena notoria en esta dha Anteigª..., 1787-03-28; BAHP.: jbaa-pro.), 1787( (...y por el sudueste con la de la casa de Adam ena..., 1787-11-5)? (BAHP.: jbaa-pro.), 1791, 1794 (...bajo dela Cassa de Arzuviaga pegante ala que llaman Adamena..., 1794-01-5; BAHP.: jbaa-pro.), 1798, 1809 (...doscientos ducados de censo contra la Casa de Adamena en Guecho, 1809-12-06; BAHP.: jbab-pro.), 1816 (bi aldiz), 1820, 1826, 1853, 1860 (...con terrenos de las casas Mugaburu, y Adamena,..., 1860-11-20; BFAA.: k- 3714/009.), 1863, 1864, 1774 (...los maizes que tuve pendienttes en mis heredades perttenezienttes a la mi Casa llamada Adamena..., 1774-11-11, BAHP.: jbaa-pro.)
Adama, La Casa de: 1745, (FOG.: jk-fog.)
Adavena-bieja: 1885 (...Sur con las de Adavena-bieja..., 1885-08-1; BAHP.: pjvv-pro.)
Adiskidetasun kalea / Calle Amistad
(Kalea)
Euskaraz aposizio moduan eratutako izenetan ez da posible, hizkuntza bortxatu gabe behintzat, generikoa kentzea eta, hortaz, Adiskidetasun-ean modukoak ez dira egokiak. Erabil bedi beraz Adiskidetasun kalean, Adiskidetasun kaletik...
r Dokumentazioa:
Amistad: 1999 Amistad (GU.: EZ.)
Agirre Lehendakariaren plaza
(Plaza)
Egun dagoen plaza baino lehenago, San Nikolas elizaren ondoko hilerria egon zen bertan. 1980an Udalak zenbait kale izen aldatu eta Plaza de la Trinidad zenari izen hau eman zion. Jose Antonio Agirre Lekube lehendakaria Bilbon jaio zen 1904an eta Parisen erbesteraturik hil zen 1960an. Politikari eta EAJ/PNVko kidea, 1931n Getxoko alkate hautatu zuten. 1935ean Entre la libertad y la revolución liburua kaleratu zuen eta 1936ko urriaren 7an Gernikako Arbolaren aurrean ondoko esamoldea erabiliz egin zuen bere kargu-zina, Eusko Jaurlaritzako lehenengo Lehendakari gertatuz:
Jaungoikoaren aurrean apalik, euzko lur ganian zutunik, asabearen gomutaz, Gernika"ko zuaizpian, nere agindua ondo betetzia zin dagit.
Humillado ante Dios, sobre la tierra vasca en pie y bajo el árbol de Gernika, invocando la memoria de los antepasados, juro cumplir mi mandato con entera fidelidad.
r Dokumentazioa:
Plaza de la Trinidad: 1980 (...Nombre Antiguo--Plaza de la Trinidad Nombre Nuevo--Lendakari Aguirre Enparantza..., 1980-06-12; GUA.: 1824-3.)
Agirre Lehendakaria: 1980, 1999 Agirre Lehendakaria (GU.: EZ.)
Agirremargina, -a
(Aurkintza)
Esangura iluna duen izena. Lehenengo osagaia Agirre toponimoa ezaguna bide da, eta bigarrena margin hitza. Agirre hitzak “ageriko lekua” adierazten du eta hain da arrunta Euskal Herrian ezen euskal deiturarik hedatuenetakoa den. Agian hemen dugun Agirre hau deituratik etorri zaigu. Margin hitzak, Azkueren arabara bi esangura ditu, “muga” Erronkarin eta “landutako soro bateko lauki edo zatia” Bizkaian.
r Dokumentazioa:
Aguirremarguine: 1863 (hiru aldiz) (...otro, de piedra igualmente..., en la cabecera del punto o Camino de Mimenza y Aguirremarguine, por donde van las aguas sobrantes del referido molino de Errotachu..., 1863-03-24) --zubi bati buruz ari da-- (BAHP.: iac-pro.)
Aguirre-marguine: 1864 (lau aldiz) (...al punto llamado Aguirre-Marguine pasando el puente de dicho molino Errotachu..., 1864-07-16; BAHP.: iac-pro.), 1885
Agirrenagusia, -a
(Etxebizitza)
Basagoiti etorbidean (orduan Tetuan kalea) kokaturik egon zen etxea. Beste kasu askotan bezala, izena erdi itzulita heldu zaigu dokumentazioan, "mayor" erdal adjektiboa ageri zaigu eta. Gorago esan bezala, Agirre hitzak “agerian dagoen lekua” adierazi nahi du eta arrunt-arrunta da.
r Barrutia: Algorta r Dokumentazioa:
Aguirremayor: 1850 (...a favor de la su casa titulada Aguirremayor en el varrio de Algorta..., 1850-04- 20; BAHP), 1858
Aguirre mayor: 1883 (hiru aldiz) (...pueda tantear y retraer la casa rustica titulada Aguirre mayor sita en la calle de Tetuan del barrio de Algorta..., 1883-08-7; BFAA.: k-2344/007.), 1885
Agirrezuria, -a
(Etxebizitza)
Ikus Iturribarria etxea.
Aiboa
(Mendimalda)
Gaur egun Aiboa ofizialki kale bat eta ondoan dagoen tren geltokia baino ez badira ere, lehen Gobela ibaiko ertzeraino heltzen zen inguru zabalago bat bereizteko erabiltzen zen izen hau, Aiboafadura (Aiboako fadura) toponimoak azaltzen duen bezala. Kasu honetan, fadura hitz arrunta da, Getxon oso erabilia, ibar hitzaren sinonimoa. Inguru honetatik getxoztarrek abereentzako bazka eta etxeentzako harria hartu ahal izaten zuten dohainik. Honetarako Udalaren jabegopean zegoen harrobia erauzi ahal zuten, nahiz eta hango harria oso kalitate handikoa izan ez. Harrobi hauek Aiboako geltoki berriaren ondoan zeuden. Gaur egun, trenbidearen gaineko aldean, antzinako harrobiaren zuloan, zuhaitzak daude landatuta. 1928an ekialderago beste harrobi bat egin zuten Gobelas de Arriba izeneko lekuan.
r Barrutia: Aiboa r Dokumentazioa:
Aiboa: 1797 (...una sierra ynculta en elparaje llamado Aiboa jurisdicion deella..., 1797-01-16; BAHP.:
jbaa-pro.), 1802, 1804, 1867 (...Se puso aremate un terreno argomal sito en el termino de Aiboa entre el pozo de Zabaleco-pozo e rYturribarri del comun de la Anteigª de Guecho donde radica,...1867-05-29;
BFAA.: k-1849/014.), 1867-68, 1885, 1885, 1893 (..le sea concedido en arriendo la cantera comunal existente en el monte titulado Aiboa..., 1893-12-4, GUA.: 4625-17.), 1908-10 (...Deslinde de un solar del ramo de Guerra, en Neguri, para la construcción de un polvorín...situado en el Monte de Aiboa en Guecho..., 1910-04-23; GUA.: 2385-9.), 1908-10 (...Amann, director gerente de la Sociedad "Terrenos de Neguri", expone: Que solicitó que se dignara ordenar el deslinde de su propiedad en el monte Cantera de Aiboa..., 1908-04-20; GUA.: 2385-9.), 1928 (...Las canteras que se tratan de explotar son las situadas en Aiboa, que han sido trabajadas desde hace mucho tiempo, y cuyos inconvenientes se notan ya al entorpecer la construcción de la calle de Alangos..., 1928-12-10; GUA.: 3371-16.), 1928, 1928, 1878 (...Aiboa-Canteras -Govelaurre y Arecheta aurre= todo en conjunto confina...por el Este con el camino que conduce de Comporte á las Arenas, y por el Sur con igual camino público que se dirije a las Arenas...comprende de estension 237.000metros cuadrados. Producen pasto para ganado y piedra para edificaciones del pueblo, todos gratuitos para los vecs. siendo con intervecion del Aytº la saca de piedra...
1878-04-9; GUA.), 1881, 1881 (...Montes Aiboa-Canteras y Gobelas. Este terreno conocido con los nombres indicados, se rhallan al Este de Algorta, en ladera, monte calvo, libre para pasto comun, produce algo de argoma, sin que por sí seá suficiente para sostener ganado alguno, existen canteras de piedra areniza cilice arcillosa que sirve para la construccion, teniendo su saca bastante costoso..., 1881-11-12;
GUA.: 4636-1.)
Aiboas: 1775 (...estados de tierra de pan sembrar que me perttenesen en el paraje llamado Aiboas Jurisdicion deesta dha Antteigª..., 1775-04-09; BAHP.: jbaa-pro.), 1779, 1831
Aiboa
(Kalea)
Ikus aurreko sarrera.
r Dokumentazioa:
Aiboa: 1933 (...de la casa denominada Ormetxe, que limitan con la calle Aiboa..., 1933-01-28; GUA.:
3857-3.), 1999
Angel, del Avenida del: 1941 (...emplazada en Talayetas y lindante con la Avenida del Angel de Guecho,...
(1941-02-1; GUA)
Angel, El: 1999 Angel (GU.: Ez.)
Aiuriakaltzada
(Etxebizitza)
Basagoitin egon zen etxea. Badirudi etxe izen honetan bi deitura ditugula Aiuria, izatez Ibarruriko auzoa dena, gaur Muxika, eta Bizkaian oso arrunta den Kaltzada.
r Barrutia: San Nikolas r Dokumentazioa:
Aixerrota
(Errota)
Bizkaian haize-errotak ez dira ohikoak izan, baina bat baino gehiago izan dugu. Gure inguru
honetan bi egon dira: Aixerrota izeneko hau eta Askorri
ondoan egon zen beste bat, egun aurria dena (Abadiñoko
M e n d i o l a n , B i l b o n e t a Ispasterren ere badira). Errota
hauek XVIII. mendean eraiki ziren, garai hartako lehorteari
aurre egin guran. Tamalez zein zorionez, jabe edo nekazarien
bizi-baldintzak aldatu eta, lehorte garaia amaitutakoan, hauen
gainbehera etorri zen. Hala 1802an, eraiki zutenetik 50
urtera, jadanik ez zebilen. 1956an, Merino Urrutia alkate
zelarik, Udalak erosi eta konpondu egin zuen. Gaur
egun atxikirik duen jatetxearen erakustokia da. Aipagarria da
Areeta auzoan ere haize errota b a t e g o n i z a n a .
Herbehereetako erroten antzekoa zen eta hangoak bezala lurpetik ura ateratzeko erabili zuten.
Ajuria-Calzada: 1873 (...La casa llamada Ajuria-Calzada, situada en la Calle titulada hoy tetuan en dicho termino y barrio de Algorta..., 1873-04-17; BAHP.: iac-pro.)
Ajuria: 1895 (GUA)
ay bona: 1652 (...La mia heredad Llamada ay bona, que es de quince peonadas y media de tierra de pan sembrar..., 1652-09-17; BFAA.: 0043/075.)
ayboa fadura: 1651 (...Benta perpetua que domingo de helorriaga hace a Maese Juan de helorriaga Cirujano su rhermano delasu heredad de ayboa fadura de gatorze peonadas de tierra.../...Lasu heredad llamada ayboa fadura quees de catorçe peonadas de tierra ymedia detierra..., 1651-03-08; BFAA.:
1581/052.)
Ayboas: 1774 (...que estan en el paraje llamado Ayboas.../...esttados de tierra que nos perttenezen en el paraje llamado Ayboas..., 1774-02-21; BAHP.: jbaa-pro.)
Canteras, Las: 1916 (...se le ceda un terreno que usufructua el Ramo de Guerra en el paraje denominado
"Las Canteras",.../...sito en el paraje nombrado "Las Canteras", contiguo al grupo escolar de San Ignacio para..., 1916-09-22; GUA.: 3374-15.)
Gobela: 1936 (..., junto a las canteras de Gobela, con..., 1936-09-10; GUA.: 3855-21.)
Aingeruaren etorbidea, -a / Avenida del Ángel
(Etorbidea)
Telletxetik Aingeruaren baselizara doan bidea. Ikus Guardako Aingeruaren baseliza.
r Dokumentazioa:
Aixerrota
(Aurkintza eta kalea)
Inguruan ez baitzegoen besterik errota oso eraikuntza deigarria izanik, beronen izena inguru osoa izendatzeko ere erabiltzea zilegi gertatu zen. Dena dela, gogoratu behar da alde horren berezko izena Talaieta dela, gaur egun kale izena ere dena.
r Barrutia: Getxo r Dokumentazioa:
Aserrota: 1806 (...por vienes del presente ymventario la casa nombrada Aserrota de esta Anteigª con sus pertenencias..., 1806-10-18; BAHP.: jbaa-pro.), 1812, 1814, 1833, 1847 (...en la inmediacion del Molino Torre de Viento titulada Aserrota tambien esta juridn., y Casa del mismo nombre en el propio termino..., 1847-12-4; BAHP.: iac-pro.), 1867 (...La casa referida de Aserrota consu torremolino y huerta, está situada en el termino del mismo nombre..., 1867-06-06; BAHP.: iac-pro.)
Molino de Viento: 1762 (...Ytem alos dueños del Molino de Viento que se halla cerca dela Yglesia Parroquial... (1762-08-29; BAHP.: jbaa-pro.), 1765, 1796 la casa llamada Molino de Viento (FOG.: jk-fog.) molino de biento: 1777 (...enlas heredades perttenecienttes al arriendo que tengo tomado del molino de bientto de esta Antteigª..., 1777-08-6; BAHP.: jbaa-pro.), 1783 (...somos dueños de esta Casa llamada Molino de Biento..., 1783-08-25; BAHP.: jbaa-pro.), 1783, 1786 (...la mitad de esta casa llamada del Molino de biento,y sus respectibos pertenezidos..., 1786-03-27; BAHP.: jbaa-pro.), 1788
Aserrota: 1868 (..., y los del cerrado del termino llamado Aserrota de..., 1868-06-10; BAHP.:
iac-pro.), 1870 (.., y los del cerrado del termino llamado Aserrota, de Sagarbinaga y otros..., 1870-05-7; BAHP), 1892 (...con la combinacion de una nueva materia prima que ha encontrado entre Ase-rota y la Galea..., 1892-02-18; GUA.: 4580-44.)
Aixerrota: 1999 Aixerrota (GU.: EZ.)
Akazia kalea, -a / Calle Acacias
(Kalea)
Landare izena, Robina pseudoacacia. Nahiz eta gaur egun zuhaitz hau arrunta izan, izatez, Ipar Ameriketakoa da. Euskaraz ohikoa da horrelakoetan izena + generikoa agertzea eta kasu markarik gabe, Akazia kalea, eta ez gramatikala den baina konplexuagoa litzatekeen Akazien kalea.
r Dokumentazioa:
Acacias: 1999 Acacias (GU.: EZ.)
Aketxena, -a
(Etxebizitza)
Aketza pertsona izenaz eta -ena atzizkiaz osatutako etxe izena. Esanahia ikusita harrigarria da, zeren aketza euskaraz txerri-arra esan nahi baitu, eta horren moduko hitzak gaur egun iraingarritzat har bailitezke. Baina izen hau pertsonak identifikatzeko erabiltzen zen, hemen ikus dezakegun bezala. Gogoan izan behar dugu, ez hain antzina abereak aberastasun ikurra zirela (abere hitza latineko habere "eduki"
aditzetik dator). Gaineratu behar da aketza hitzak bazuela bigarren adiera figuratu bat, sexu ahalarekin lotua.
r Barrutia: Portu Zaharra r Dokumentazioa:
Aquechena: 1791 (Tasazion dela Media Casa llamada Aquechena del Barrio de Algorta.(1791-?-?;
BAHP.), 1820 (..., la cuarta parte dela Casa nombrada Aquechena de esta Anteigª en su Puerto de Algorta..., 1820-05-26; BAHP.: jbab-pro.), 1844, 1862, 1863, 1863, 1881 (...de la casa denominada
"Aquechena, señalada con el numero veinte y tres por la parte de la calle nombrada Tanger radicante en el barrio de Algorta..., 1881-03-5; BAHP.: pjvv-pro.), 1885 (...y Norte con la Aquechena de Basaldua..., 1885-06-15; BAHP.: pjvv-pro.) 1887
r Ahozkoak:
Axerrota: (...Axerrota, orti kamiñoti bere egon dire etzek, ainbet etze... (AHOZ.: 02.), (...ori geitu ite otze orreri Axerrota... (AHOZ.: 01.) 2002
Axerrote: (...Axerrote es da isen...etse es da isen.. (AHOZ.: 03.) r2002
r Dokumentazioa:
r Barrutia: Getxo
Alango
(Auzoa)
Teoria bat baino gehiago dago izen honen jatorriaren inguruan.
Julio Caro Barojak Kuartango izena aztertzean Quartanicus izenetik datorrela esan eta -ango amaiera dituzten beste izen batzuk aipatzen ditu, haien artean Berango eta Durango, bere ustez, Veranius eta Duranius pertsona izenetatik heldu baitziren. Argi dago zerrenda horretara Alango izena ere gaineratu ahal dugula eta haren atzean *Alanius moduko izena dagokeela pentsatu. Horrelako izen solteak agertzea ez da harrigarria eta ez dugu alano herriarekin lotu behar (Baztan haranean arrunta den A l a m a n e d o A l e m a n d e i t u r a germaniarrarekin lotzen ez dugun bezala). Pertsonen izenek garaian
garaiko modaren isla dira. Adibidez, XIX. mendean zehar Getxon gehien erabilitako izenak judu-jatorrikoak izateak (Maria, Jose, Mikel...) ez du esan nahi Getxon judurik egon denik, zail samarra zatekeena.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alango: 1757 (...y su muger en el varrio de Alango Jurisdizºn desta dha Antte Iglesia..., 1757-11-6) (BAHP.: jbaa-pro.), 1760, 1761, 1799 (...dela casa titulada Alango santuco delvarrio de Alango y sus pertenecidos... (1799-11-8; BFAA.: k-1566/033.), 1804, 1804, 1810 (...la casa nueba que tenemos fabricada con eltitulo de Calzada en el barrio de Alango de esta Anteigª..., 1810-10-10; BAHP.: jbab-pro.), 1884 (...en la casa denominada "Santiena" barrio de Alango..., 1884-09-27; BAHP.: pjvv-pro.), 1885, 1963.
Alangos: 1950-51 (...Memoria: En terreno de su propiedad sito en el barrio de Alangos de Algorta pretende Manuel construir una casita para vivienda familiar..., 1950-08-18; GUA.: 3393-24.)
Alango
(Plaza)
1921ean Algortan etorbide berri eta handi bat eraikitzeko asmoa agertu zen, Gran Avenida de Alangos izenekoa, Zugatzarte bidearen jarraipena izan behar zena. Asmo honen barruan aipatzen da Alango plaza, bide zabal eta garrantzitsu honen erdigunea izango zena.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alango
(Etxebizitza)
Etxe honetakoa izan zen 1525ean Moluketarantz irten zen Santiago itsasontziko (patache) pilotoa.
Ez dago Getxoko toponimian gauza zailagorik Alango etxeak zeintzuk diren zehazki kokatzea baino. 1745ean Alango izeneko hiru etxe agertzen dira: Alango, Alangoerdikoa eta Alangobekoa, azken hau Arana etxearen ostean. 1796an berriz, Alango de Carlos, Alango de Balle (jabeak Valle deitura zuen) eta Alango maior. Agiri desberdinetako datuak aztertuta, eta jabeak zeintzuk diren kontuan izanik, argi dago
Alango: 1884,(...dirije a la plazuela de Alango de este barrio de Algorta..., 1884-12-31; GUA.: 4635-10.), 1885, 1887, 1896,(...Ynforme: La Comisión de Fomento cree que le deben poner mas condiciones para la extracción de arena de la Campa conocida por Alango..., 1896-04-15; GUA.: 4550-31.), 1896.Alangos: 1921 (...La plaza de Alangos constituiorá con el tiempo un centro comercial y de vida de gran importancia..., 1921; GUA), 1955 (...al derribo del caserio "ALANGO" sito en la Plaza de Alango, del barrio de Algorta... (1955-04-15) (GUA.: 3998-19.), 1955, 1999.
Alango plaza eta etxea 1909an.
Alango: 1609 (...para poder bender la cassa y caseria de alango o la parte..., 1609-01-4; BAHP.: pi-pro.), 1609, 1610, 1616, 1619 (...ladha su cassa de Alango para pagar los dhos çien..., 1619-09-19; BAHP.:
pi-pro.), 1620, 1621 (...en la Buestra cassa y casseria de alango con todas sus heredades..., 1621-03- 28; BAHP.: pi-pro.), 1627, 1632, 1634, 1635 (...en la sepultura dela sucassa de alango..., 1635-05-28;
BAHP.: pi-pro.), 1635, 1635, 1637, 1637 (...toda La su cassa Y casseria de alango contodas sus
heredades..., 1637-12-18; BAHP.: pi-pro.), 1638, 1651 (...que la adquirieron de La casa de alango a felipe de alango y sarria y maria ortiz de alango..., 1651-09-25; BFAA.: 1581/040.), 1652 (...y senaladamente sobre la nuestra Casa nuebamente fabrica da de alango y sus tierras..., 1652-08-31; BFAA.: 1061/077.), 1652 (...el pedaco de tierra heredad Robredal castanal de sobre la alta desta nuestra casa de alango donde tiene edificada y plantada la su casa nueba mente fabricada que es de seis peonadas de tierra esta ballada..., 1652-01-20; BFAA.: 1061/093.), 1654, 1726, 1745,(FOG.: jk-fog.), 1759, 1760 (...doscientos veinte ducados de Censo por los dueños dela nominada Casa de Alango..., 1760-10-25) (BAHP.: jbaa- pro.), 1762, 1765, 1771 (...en la sepulttura de estta Casa de Alango... (1771-09-11; BAHP.: jbaa-pro.), 1773 (...el sitio sufiziente para poder havittar en la Casa de Alango sin pagar rentta alguna..., 1773-10- 14; BAHP.: jbaa-pro.), 1775, 1783, 1786, 1787, 1788, 1791, 1793 (...que quando sea cadaber le entierren en la Sepultura de esta casa de Alango... (1793-08-16; BAHP.: jbab-pro.), 1792, 1794, 1795, 1804, 1828 (...por el Norte conla Ria de aguas y heredad dela Casa de Alango..., 1828-09-14; BAHP.: jbab-pro.), 1863, 1863, 1863, 1864, 1866, 1868, 1873, 1873, 1873, 1878, 1922, 1922, 1955 (bi aldiz) (...Autorización para proceder al derribo del caserio "ALANGO" sito en la plaza de Alango asi como todos los anexos al mismo, para construir en el citado lugar...;1955-03-30; GUA.: 3998-19.).
Alangoetta: 1706 (...dicha Cassa de Alangoetta y perttenezidos.., 1706-09-06; BFAA.: 3471/004.), 1915 Alango aurrecoa: 1791 (...y por oriente con otra de Alango aurrecoa correspondiente a Antonio de rYnsaurraga..., 1791-06-5; BAHP.: jbaa-pro.)
Alango Echavarria: 1652, 1796 (...y fuera dela viña dela Cassa de Alango Echevarria,..., 1796-03-29;
BAHP.: jbaa-pro.)
Alango maior: 1796 (FOG.: jk-fog.), 1804 (...la casa nombrada Alango maior..., 1804-08-28; BAHP.: jbab- pro.), 1810, 1811 (...por el norte y poniente con las de la casa de Alango maior..., 1811-06-16; BAHP.:
jbab-pro.)
Alango mayor: 1863, 1863, 1868 (...La casa de Alango mayor, situada en el termino de Alangoetas del barrio de Algorta..., 1868-12-4; BAHP.: iac-pro.), 1868, 1871, 1873, 1873, 1878, 1881, 1882, 1882, 1886, 1856 (...hipotecando para su seguridad la Casa Alango-Mayor y todos sus pertenecidos... (1856-05-31;
Alango, Alango Maior eta Alangoaurrekoa etxe berbera izendatzeko era desberdinak direla. Beste kasu batzuetan, ordea, ezin esan genezake hain argiro zein den zein, hala nola, Alangoerdikoa. Bere izena gogoan duen plazan kokatua, Getxoko baserri adierazgarrienetako bat izan zen Alango. 1922an Uriaga eta Madariaga jaunek Alango izeneko etxean zurgintza lantegi bat jartzeko baimena eskatu zuten eta 1955ean erori zen betiko, 400 urteko historiari agur esanda.
r Barrutia: Alango
r Dokumentazioa:
Alango
(Kalea)
Alangotik Aiboara zihoan bidea, Getxo handitzearekin batera hiri-kale bihurtu zen. Izena, esan beharrik ez dago, etxe izenetik hartu zuen.
r Dokumentazioa:
Alango: 1999 Alango (GU.: EZ.)
Alangos: 1928 (...Las canteras que se tratan de explotar son las situadas en Aiboa, que han sido trabajadas desde hace mucho tiempo, y cuyos inconvenientes se notan ya al entorpecer la construcción de la calle de Alangos..., 1928-12-10; GUA.: 3371-16.)
Alango
(Harrobia)
Hemen agertzen den harrobi hau Aiboako harrobi berbera dugu. Ikus ezazu, beraz, sarrera hori.
r Dokumentazioa:
Alango: 1885 (...con residuos de cantera de Alango ú otro que sea de la misma calidad... (1885-01-13;
GUA), 1896 (extración de arena en la campa de Alango...; GUA)
Alangoballe (Alangobekoa) (Etxebizitza)
Gorago esan dugun bezala, Alango izenaren atzean dauden hiru etxe hauek zehazki bereiztea ez da gauza samurra. Alangoballe 1796tik aurrera ageri da, Valle deiturako jabea izan zuenetik, hain zuzen ere. Hori dela-eta, pentsatzekoa da lehenagoko dokumentuetan ageri diren Alangobekoa eta Alangobeitia etxe berbera izan litezkeela. Aipamen soil bi hauetan oso informazio interesgarria bil dezakegu, zeren zaharrenean -bekoa agertzen baita, eta berrienean -beitia, Bizkaian ohikoa kontrako prozedura agertzea izan denean, hau da, beitia zirenak bekoa bihurtzea, azken hau baita mintzairan bizirik dagoen aldaera.
Kasu honetan, agian 1775eko idazkeraren arrazoia, eskribauak iturri bezala zaharragoa zen agiri bat erabiltzea izan zitekeen, notaritzetan aurreko idazkiak kopiatzen baitira sarri.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alango becoa: 1745 J. Gobela. (FOG.: jk-fog.)
Alangobeittia: 1775 (...es a saber de ttoda la Casa y Caseria llamada Alangobeittia sitta en estta Antteigª y de ttodos sus perttenezidos..., 1775-01-25; BAHP.: jbaa-pro.)
Abando Valle: 1887 (...; por el Este con dicha casa de Abando Valle mas antigua..., 1887-06-3; BFAA.) Alango de balle: 1796 (FOG.: jk-fog.)
Alango de Valle: 1846 (...digo que ejecuté diferentes obras de reparacion en la Casa titulada Alango de Valle propia de Mariano de Soltura y Juliana de Oriosolo..., 1846-03-27; BAHP.: iac-pro.)
Alango Valle: 1864 (...y descripcion de la citada Casa Alango valle y pertenecidos detallados..., 1864- 01-27) (BAHP.: iac-pro.), 1868 (...La dicha casa nueva esta situada al frente oriente de la nombrada Alango Valle mas antigua..., 1868-02-21; BAHP.: iac-pro.), 1873 (...a la parte oriente dela Casa Alango valle..., 1873-05-17; BAHP.: iac-pro.), 1884 (...por Este con la dha Casa de Alango Valle..., 1884-01-29;
BAHP.: pjvv-pro.), 1853 (...dueña dela Casa y pertenecidos de Alango-Valle en esta Jurisdiccion... (1853- 03-20) (BAHP.: iac-pro.), 1863 (...La casa conocida con dicho nombre de Alango-Valle de naturaleza urbana, esta situada en el barrio de Algorta de esta jurisdiccion..., 1863-12-16; BAHP.: iac-pro.), 1863 (...La Casa nombrada Alango-valle y sus pertenecidos..., 1863-12-16; BAHP.: iac-pro.), 1868 (...Don BAHP.: iac-pro.), 1863 (...Que la referida Alango-mayor, de igual naturaleza naturaleza rustica, como de labor, situada en el termino nombrado Alangoetas del barrio de Algorta..., 1863-11-21; BAHP.: iac-pro.), 1868 (...La Casa de Alango-mayor, situada en el termino nombrado Alangoetas del barrio de Algorta de esta jurisdiccion..., 1868-11-20; BAHP.: iac-pro.), 1871, 1792 (...puso por vienes de este Ymventario la Casa llamada Alango o Santi Alango... (1792-08-04; BAHP.: jbaa-pro.).
Santi alangoena: 1795 (...en la ynmediazion de dha casa de Santi alangoena..., 1795-09-25; BAHP.:
jbab-pro.)
Santi alango: 1792 (...en la sepultura perteneziente a esta Casa llamada Santi-alango..., 1792-01-12;
BAHP), 1801.
Alangoballebarri
(Etxebizitza)
Aurrekoaren lurretan eraikitako etxea.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alango-valle nueva: 1870 (...Una Casa nombrada Alango-valle nueva, que carece aun de numero, como de construccion moderna y situada en dicho barrio de Algorta..., 1870-01-26; BAHP.: iac-pro.), 1870, 1873, 1876, 1878, 1882 (...edificada sobre una accesoria Vieja a su frente, cuya Alango Valle nueva en su totalidad consta de dos pisos o habitaciones..., 1882-03-09; BAHP.: pjvv-pro.), 1882, 1883, 1884, 1884, 1885, 1885, 1886, 1886, 1886.
Alangobarri
(Etxebizitza)
Nahiz eta udal artxibategian etxe hau aipatuz ageri den lehenengo aipua 1940koa izan, badakigu lehenago eraiki zela, 1935ean bertara zihoan bidea izendatzeko erabili zuten-eta. Etxeak zutik dirau trenbidea eta Villamonte etxaldearen artean. Izen berria bada ere, azpimarragarria da usadio jatorraren arabera osatu izana, ingurukoa eta orobat Bizkaiko ereduari jarraiturik.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alango Barri: 1940 (...junto a la casa "Alango Barri" en Algorta..., 1940-04-22; GUA.: 3965-8.), 1942.
Alangobarri
(Kalea)
1935etik aurrera Sustapen batzordeak, izenik gabeko kale, bide edo plazen ikerketa egiteari ekin zion eta horretan aritu zen 1939ra arte. Honen ondorioz, Camino de Alango-barri jarri zioten Alango kaletik, sehaska-etxe ondotik Algortako geltokira zihoan bideari, Alangobarri izeneko etxerantz zihoan-eta. 1959an Viviendas de Vizcaya izeneko erakundeak plano bat bidali zuen, Billamonte aldean egiten ari ziren etxebizitza berri guztiak erakusteko eta, aldi berean, Batzordeak kale berrien izenak ipintzeko eskatuz. Hau da kale berri horien artean zegoen bat: "Alango-barri: Algortako geltokitik hurbil, egingo den trenbidearen azpiko pasagunetik, Salsidu plazara".
1935ean izena ematean orduko ohiturari jarraiki Alango-barri ofizialdu zen, arrunta baitzen izenetan tarteko marra jartzea. 1999an idazkera zuzendu eta egun idazteko indarrean dagoen araudiari jarraituz Alangobarri hitz bakar batean ofizialdu zen.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alango-barri: 1935 (...Imposición de nombres a calles que carecían de denominación..Nuevos nombres:
-Camino de Alango-barri: Desde la calle de Alango, en el punto contiguo a la Casa-cuna, se dirige hacia la estación de Algorta..., 1935-07-23; GUA.: 4084-6.)
Mariano de Soltura en union de su esposa Doña Juliana de Oriosolo, es dueño legitimo por justos titulos de la Casa nombrada Alango-Valle en el barrio de Algorta..., 1868-02-21; BAHP.: iac-pro.), 1868 (...con la dicha casa Alango-valle, del compereciente Soltura y su esposa,... (1868-02-21) (BAHP.: iac-pro.), 1873 (...con el de Alango-Valle de Don Mariano de Soltura..., 1873-04-29; BAHP.: iac-pro.), 1873 (...al oriente dela Casa Alango-Valle, a favor de Doña Justa de Soltura... (1873-05-17; BAHP)
Alango valle antigua: 1878 (...con la de Alango valle antigua..., 1878-03-14; BAHP.: iac-pro.) Alango Valle vieja: 1871, (...La casa nombrada Alango-Valle vieja, sita en esta jurisdiccion y su barrio de Algorta..., 1871-04-13; BAHP.: iac-pro.), 1873, 1878, 1873, 1881, (...Una casa denominada "Alango valle vieja", señalada con el numero veinte y siete,..., 1881-12-20; BAHP.: pjvv-pro.), 1881, 1882, 1882, 1882, (...proceder ala venta en público y estrajudicial subasta de la casa de su propiedad denominada Alango Valle vieja sita en el varrio de Algorta..., 1882-01-15; BAHP.: pjvv-pro.), 1884, 1886, 1886.
Alango valle antigua: 1870 (...con la casa Alango-valle antigua del compareciente Soltura y su esposa..., 1870-01-26; BAHP.: iac-pro.)
Alangobekoa, -a
Ikus Alangoballe
Alangoerdikoa, -a
(Etxebizitza)
Etxe hau behin besterik agertzen ez bada ere, litekeena da 1745etik aurrera beste izen desberdin batez ezaguna izatea. Badirudi 1745ean Carlos goitizena lagun ageri den berbera izatea. Informazio gehiago nahi duenak irakur beza Alango sarreran honetaz esaten dena.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alango erdicoa: 1745 (FOG.: jk-fog.) Alango de Carlos: 1796 (FOG.: jk-fog.)
Alangoeta
(Auzoa)
Gaur egun Alango izen hori duen plazaren ingurua besterik ez bada ere, aspaldi ez dela, Faduratik Satistegiraino hedatzen den ingurua izendatzen zuela. Izen honetan Alango izenarekin batera -eta atzizkia ageri zaigu. Atzizki honek bi esangura ditu, ugaritasuna edo besterik gabe “lekua”, baina biak batera ere har ditzake. Bizkaian ohikoa da auzo batean izen bereko etxe bat baino gehiago agertzen denean inguru osoa izendatzeko -eta azaltzea. Kasu askotan, gainera, XVIII. mendean singularrean edo, zehatzago esanda, - eta atzizkirik gabe agertzen zaizkigunak, gaur egun -eta-dunak dira: Leuro>Lauroeta, Mentxaka>Mentxaketa...
Litekeena da, kasu hauetan ugaritasun esanahia zuen atzizkia leku hutsa izendatzeko erabili izana. Agian, Alango-ren plurala *Alangok izango zen, baina deklinatzean Alangoetan, Alangoetara eta halakoak ibiliko ziren. Inguru honetan, Alango etxearen lurretan 1896tik 1979ra arte asiloa egon zen.
r Barrutia: Alango r Dokumentazioa:
Alangoeta: 1764, (..., y todos sus pertenecidos sitos en el varrio de Alangoetta desta dha AntteYgª...
(1764-02-29) (BAHP.: jbaa-pro.), 1778, (...que radica en dha Anteigª de Guecho, y su varrio de Alangoeta,..., 1778-01-1//1843-10-28) (BFAA.: k-3917/009.), 1844, (...radicantes en la Anteigª de Guecho y su barrio de Alangoeta,..., 1844-01-13; BFAA)
Alangoetas: 1696 (...el Puente del paraje que llaman Andres saconeta del barrio de Alangoetas... (1696- 11-6) (BAHP.: jbaa-pro.), 1780 (...vegas comunes quesehallan desde el Rio de Govela para hacia al lado de Alangoetas y varrio de Govela..., 1780-11-26; BAHP.: jbaa-pro.), 1784, 1784 (...Martinicoena...Santiena,...Lopechena...en jurisdicion deesta misma Anteigª en el barrio que llaman Alangoetas..., 1784-11-7; BAHP.: jbaa-pro.), 1785 (...dela casa llamada sarriena del lado del norte quese halla en el barrio de Alangoetas jurisdizion de estadha Anteigª..., 1785-12-31; BAHP.: jbaa-pro.), 1785, 1785, 1785 (...desde la Ria de Gobela para aci â Alangoetas, y su barrio de Gobela..., 1785-03-3; BAHP.:, 1788, 1812 (...la mitad de la Casa nombrada Macotena lado de sudueste en el varrio de Alangoetas..., 1812-05-10; BAHP.: jbab-pro.), 1821, 1824, 1825, 1828 (...tendrá cinco abacerias, asaver las dos deéllas en el puerto; otra enel barrio de Alangoetas; otra en el barrio de Jardingana, y otra en el barrio dela Ygª Matriz... (1828-12-28; BAHP.: jbab-pro.), 1830, 1834 (...la casa nueba de dos abitaciones que nos pertenece en el transito de la Calzada del Varrio de Alangoetas de esta Anteigª..., 1834-05-22; BAHP.:
jbab-pro.), 1843, 1854, 1860, 1861 (...tres cuartas partes deun terreno o heredades, contigua ala Casanombrada Chisquiena eneltermino llamado Alangoetas deesta Jurisdiccion..., 1861-12-29; BAHP.:
iac-pro.), 1861 (...Vicenta de Basarte..soy dueña delamitad dela Casa nombrada Ascorrena y varios pertenecidos eneltermino de Alangoetas de Algorta..., 1861-08-05; BAHP.:, 1863, 1864, 1865 (...La referida Casa de Naña-alangoena está situada en el término llamado Alangoetas del barrio de Algorta y se halla señalada con los numeros 14 y 15... (1866-01-04; BAHP.: iac-pro.), 1867 (...la Casa nombrada Dendariena y sus pertenencias en el termino nombrado Alangoetas del barrio de Algorta..., 1867-01-?; BAHP.: iac- pro.), 1867, 1868, 1868 (...La Casa Alango mayor, situada en el termino nombrado Alangoetas del barrio de Algorta..., 1868-12-4; BAHP.: iac-pro.), 1868, 1870, 1871, 1871, 1873, 1873 (...Una tierra heredad labrante nombrada Yturribarriondo en el termino de Alangoetas de esta jurisdiccion..., 1873-10-24; BAHP.:
iac-pro.), 1885, 1993 (...del terreno sito en Algorta, denominado Iturriondo, en el barrio Alangoetas,...
(1993-07-14; GUA.: 4283-13.).
Alango-Barri: 1959 (...Alango-Barri: Que va del futuro paso inferior del FF.CC. Próximo a la estación de Algorta, a la Plaza de la Bajada de Salsidu..., 1959-09-23; GUA.: 4225-3.)
Alangobarri: 1999 (GU.: ZE.)
Alangoettas: 1766 (...vendo y doi en ventta real..quatro peonadas de tierra de pan sembrar queestan en el varrio de Alangoettas sittas enstta Antteygª..., 1766-06-12; BAHP.: jbaa-pro.), 1764, 1775, 1775 (...Decimos que somos dueños en propiedad y posecion dela mittad de la Casa y Caseria llamada Alconena Lopechena sitta en el varrio de Alangoettas lado del suduestte..., 1775-08-10; BAHP.: jbaa- pro.).
Alangueta: 1844 (...Poddra suceder quizá que el barrio de Alangueta en el año de mil setecientos setenta y dos fuese mayor, abrasáse mas término que actualmente,..., 1844-02-13; BFAA.: k-3917/009.), 1873, 1884, 1924 (...habitar la casa que recientemente ha construido en el punto denominado "Alangüeta"..., 1924-08-28; GUA.: 2343-1.).
Alanguetas: 1817 (...otra en el barrio alto de la parte de Alanguetas, otra en..., 1817-11-30; BAHP.: jbab- pro.), 1821, 1825 (...una casa nueba en el varrio de Algorta y sittio llamado Alanguetas, que es la titulada Achondo-Calzada..., 1825-11-4; BFAA.: k-0397/018.), 1883, 1885, 1886 (...Lega y manda 320 reales para la Ermita ó Yglesia de San Ygnacio que actualmente se esta construyendo en el barrio de Alanguetas de esta Anteiglesia... (1886-04-19; BAHP.: pjvv-pro.), 1887, 1924, 1825 (...Que dho rematante tendría cinco Albacerias, asaber las dos de ellas en el Puerto; otra en el Barrio de Alangüetas,otra en el Varrio de Jardingana..., 1825-10-30; BAHP.: jbab-pro.).
Alangüetas: 1843, 1866 (...dela pertenencia de Mª Carmen Artolozagaxal frente y Costado del Sud- o mediodia de su parte de Casa enla nombrada Angelena del termino de Alangüetas de esta Jurisdiccion..., 1866-11-12; BAHP.: iac-pro.), 1876, 1879, 1883 (...Un terreno destinado a viñas llamado Gobeletas sito en Alangüetas, barrio de Algorta..., 1883-03-20; BFAA.: k-0415/013.), 1883, 1885 (...de la casa rústica denominada "Ascorrena" sita en el barrio de Alangüetas..., 1885-02-10) (BAHP.: pjvv-pro.), 1885 (...conocida con el nombre de Angelena sita en el punto de Alangüetas de esta citada Ante-iglesia..., 1885-01-14;
BAHP.: pjvv-pro.), 1886, 1886 (...Al intentar Martin Arispe la construccion de la casa que de nueva planta ha levantado en el término de Alangüetas del barrio de Algorta, tras de la nueva Yglesia de San Ygnacio..., 1886-03-21; BAHP.:, 1887, 1890-94, 1908 (...de una heredad sita en Alangüetas conocida con la denominación de Ormaeche,... (1908-05-5) (GUA.: 2421-38.)
Arangetas:,1819, (...sobre que este se halla erigiendo una casa de nueba planta en el termino titulado arangetas propia de la misma Anteigª..., 1819-09-6; BFAA.: k-0941/007.)
Arangueta: 1819 (...denuncia de la obra quese halla erigiendo Dn. Juan Martin de Aguirre en el termino de Arangueta jurisdiccion de la misma Anteigª..., 1819-08-30; BFAA.: k-0941/007.)
Calzadas, Las: 1854, (...ensolicitud de un terreno del Comun para edificar una Casa denuevaplanta enel barrio delas Calzadas, ó, Alangoetas..., 1854-06-12; BAHP.: iac-pro.).
Algorta, 1918.
Alangoeta
(Kalea)
Antzinako auzoaren erdigunean dagoen kaleska. Ikus Alangoeta auzoan esaten dena.
r Dokumentazioa:
Alangüetas: 1923 (...Acuerdo relativo a la designación de las calles Sarriñe, Chominchu, Alanguetas y Arechetas. r-Idem con el nombre de Calle Alangüetas la que partiendo de la plaza frente de la estacion de Neguri termina en la Carretera frente a la Iglesia de San Ignacio... (1923-08-08; GUA.: 2301-8.) Alangoeta: 1999 Alangoeta (GU.: EZ.)
Alboika
(Etxebizitza)
Areetan eraikitako txaleta.
r Barrutia: Areeta r Dokumentazioa:
Alboika: 1965 (...Expone que deseando proceder al derribo del Chalet "Alboika" enclavado en la confluencia de las calles Andrés Isasi y Tomás Urquijo de ese municipio y del barrio de Las Arenas..., 1965-08-11; GUA.: 4199-14.)
Aldabena, -a
(Kalea)
r Dokumentazioa:
Aldabena: 1959 (...Albadena: Comienza en la calle Lañalanguena, atravesando las calles Villamonte, Iturguicho o Iturribarri hasta las proximidades de la Campa del "Cucu"..., 1959-09-23; GUA.: 4225-3.)
Aldabera (Ormatak) (Etxebizitza)
Larrañazubi kalean, Larrañazubi eta Aiboa institutuaren artean.
r Barrutia: Baserri r Dokumentazioa:
Aldabera: 2002 (...Aldabera geituten dotze Ormatak esan dotzuten etzeri nik... (AHOZ.: 04.) Ormatak: 2002 (...Ormatak, las parades esaten da euskara, Ormatakok... (AHOZ.: 04.)
Aldaibarrak, -ak
(Soroa)
Aita Luis Villasante euskaltzainburu izan zenak behin idatzi zuen legez, elipsia ei da euskararen arima eta inon ere nabarmena baldin bada, toponimia dugu honetan eredu. Aldaiko ibarrak esan beharrean, Aldai ibarrak aukeratu zuen herriak. Izen txiki honek erabiltze-arazoak ematen dizkigu arautzean, izan ere, Aldaibarrak espero behar baitugu eta, ondorioz, hitz batean esan, baina dugun lekuko bakarrean -i bi aldiz ageri zaigu. Holakoetan, eta egungo lekukoen urriaz, ohiko bidetik jo eta hitz bakar batean ematea erabaki dugu.
r Dokumentazioa:
Alday Ybarrac: 1775 (...peonadas de tierra de pan sembrar en el parage llamado Alday Ybarrac... (1775- 12-01) (BAHP.: jbaa-pro.)
Aldapa
(Soroak eta kalea)
Ibar zelai eta urtsu batek aldapa izena hartzeak gauza bitxia dirudi, ohiko esanguraren kontrakoa ematen baitu. Kontraesan honen arrazoia azaltzea, hala ere, erraza da, aldapak ibilbide maldatsuaz gain, eskualdean "soroa" ere esan nahi baitu, 1870eko aipu batean ongi ikus daitekeen bezala: “aldapa o costera”.
Aipagarria da, halaber, 1612an "aldapea" era mugatu jatorra agertzen dela. 1969an etxaldea amaitu zenean
aurkintzaren izena zuen Aldapas S.A. enpresak bertan eraikitako kale izen berri biri jatorrizko izena ematea
proposatu eta Udalak onartu egin zuen. Tamalez, enpresak bertako izena hartu bazuen ere, erdaraz
gaineratzen den erdarazko -s zuen eta horrela ofizialdu zen. 1999an Udalak zuzendu eta -s arrotz hori kendu
zuen.
Aldapa:1868, (...Una tierra huerta, con parte de viñedo y pan sembrar, llamada Aldapa,..., 1868-04-8;
BAHP.), 1868, (...Otra heredad labrante, llamada Aldapa o Costera,..., 1868-03-13; BAHP.: iac-pro.), 1868, (...Una tierra huerta, con parte de viñedo y pan sembrar, llamada Aldapa,..., 1868-04-8; BAHP), 1870 (...Otra tierra heredad labrante llamada Aldapa o Costera,de la medida..., 1870-09-1; BAHP.: iac-pro.), 1871, (...una tierra heredad labrante conocida con el nombre Aldapa..., 1871-07-04; BAHP.: iac-pro.),1875, (...hipotecando para su seguridad unatierra heredad labrante nombrada Aldapa delos pertenecidos dela Caseria Arane enesta Jurisdiccion..., 1875-07-06; BAHP.: iac-pro.),1881, (...Una tierra heredad labrante conocida con el nombre de Aldapa, de los pertenecidos de la caseria Arene..., 1881-02-22; BAHP.: pjvv- pro.),1886, (...Unas tierras contiguas labrantes nombradas Aldapa..., 1886-07-18; BAHP.: pjvv-pro.) Aldapas: 1860 (...las heredades pertenecientes y contiguas ala indicada casa de Padrena, llamadas Aldapas..., 1860-11-20; BFAA.: k-3714/009.), 1870 (...Unas heredades que siguen a continuacion dela misma Casa, llamadas por su orden Aldapas, oguetabi-guiselena, Amairu-guiselena, oguetabi-guselena, Luquitegui-alde y Armuru-alde..., 1870-09-30; BAHP)
aldapea: 1612 (...en una heredad llamada aldapea pertenecyente..., 1612-09-1; BAHP.: pi-pro.) Aldapas: 1969 (...En sesión celebrada el 26-11-1969, se acordó: Designar con la denominación de Aldapas, a la comprendida entre el camino de Zubilletas y la calle que se denominará Fadurazo..., 1969- 12-03; GUA.: 4008-2.), 1969 (...Inmobiliaria Aldapas, S.A. Y Javier Mtz. de Aguiriano como Consejero Delegado expone: que habiendo terminado la urbanización de las calles centrales del polígono y la colindante o pegante al río Gobelas, ambas calles sin nombre, es por lo que sugiero a ese Ayto. para d a r n o m b r e a d i c h a s c a l l e s , y
conociendose dicho lugar de siempre por la zona de Aldapas y Fadurazo, el dar el nombre de Aldapas a la calle central del polígono y el de Fadurazo a la clindante al del rio Gobela..., 1969-11-07; GUA.:
4008-2.)
Aldapa: 1999 (Aldapa, GU.: EZ.)
r Ahozkoa:
Algorta: 2002 (...negun egota san Algortan eta uden Areatan... (AHOZ.: 03.)
Algorta
(Etxebizitza)
Beste izen askorekin gertatzen den bezala, Algorta auzo izena ez ezik etxe izena ere bada.
Aldekoena, -a
Ikus Amorotoenabarri.
Algorta
(Auzoa)
Izen hau ardi eta gorta hitzekin lotu bada ere, Mitxelenaren ustez izen hau eta Alkorta bat bera dira eta osagaiak harri, konposatuetan ar-, eta gorta lirateke. Algorta hau ez da Euskal Herriko bakarra, esate baterako, Orozkoko Odoriaga mendiko maldan ere badugu Algorta izeneko leku bat.
Hona hemen El Noticiero Bilbaino izeneko egunkarian Antonio de Truebak 1881ean idatzi zuen Algortari buruzko testua:
”A todo el forastero que dirije la vista a la desembocadura del Ibaizabal en el mar, llama extraordinariamente la atención aquel pueblo cuyo blanco y numeroso caserío se dilata en la ribera dicha sobre las rocas...; Algorta: aprisco de ganado situado en lugar alto; no suena para nada, hasta el siglo XVI en que se nombra aquella localidad como puertecillo ó surgidero donde habitaban algunos mareantes que se dedicaban a la pesca y al practicaje de las naves que atravesaban la barra. A principios del siglo siguiente la anteiglesia hizo muelle y dársena en Algorta, y empezó a poblarse la cañadilla por donde se bajaba al puerto”.
r Barrutia: Algorta r Dokumentazioa:
Algorta: 1609(...y otorgada en el lugar de algorta deladha anteygleisa de guecho..., 1609-04-23; BAHP.:
pi-pro.), 1612, 1620, 1623, 1629, 1677, 1756, 1757, 1757, 1758, 1758, 1759, 1760, 1760, 1760, 1760, 1760, 1760, 1761, 1761, 1761, 1761, 1761, 1761, 1762, 1763, 1766, 1766, 1769, 1769, 1770, 1771, 1771, 1772, 1772, 1773, 1774, 1776, 1777, 1778, 1784, 1785, 1785, 1785, 1786, 1787, 1787, 1791, 1791, 1791, 1791, 1791, 1791, 1791, 1793, 1793, 1794, 1794, 1795, 1795, 1795, 1795, 1795, 1795, 1795, 1795, 1796, 1797, 1797, 1798, 1798, 1799, 1799,
