Gu
ía d
idác
tic
a 2
.
La h
ist
ori
a n
o c
on
ta
da d
e B
en
ko
s B
io
hó
E
xp
lo
ra
ció
n o v
ive
nc
ia
¿S
ab
es d
ón
de q
ue
da Áf
ric
a?
U
bi
ca e
n e
l ma
pa d
ón
de n
os e
nc
on
tra
mo
s.
¿
C
uá
nto
s pa
íses
es
tán
en
el
co
nt
in
ent
e a
fric
an
o?
P
en
sa
rse y pe
nsa
rn
os
H
ac
e m
ás
d
e 5
00
año
s o
cu
rri
ó a
lg
o m
uy
im
po
rt
an
-te
p
ara
e
l m
un
do
e
nte
ro
, p
ero
fu
e a
lg
o m
uy
tris
te
y
cr
ue
l. M
illon
es
d
e p
er
son
as
co
me
nz
aro
n a
se
r se
-cu
es
tra
das
e
n Á
fri
ca
, lu
eg
o e
ra
n tr
aídas
a
A
m
éri
ca
es
cla
viza
ci
ón
?
Imag
ina
qu
e
alg
uie
n
qu
e
ha
bla
un
id
io
ma
dif
ere
nte
al
tu
yo
te
sa
ca
a
lo
s g
olp
es
de
tu
ca
sa
, te
se
pa
ra
de
las
pe
rso
na
s
qu
e
qui
ere
s,
te
ama
rra
co
n
ca
de
na
s,
te
lle
va
a
un
lug
ar
de
scon
oc
id
o,
te
ob
lig
a
a
tra
ba
jar
to
do
s l
os d
ías y s
i t
e c
an
sa
s t
e a
zot
a.
LA O
TR
A H
IS
TO
RIA
C
ol
om
bi
a
Amé
ric
a
de
l s
ur
As
ia
Eu
ro
pa
Áf
ric
a
O
cé
an
o
At
lán
tico
O
cé
an
o
O
ce
an
ía
O
cé
an
o
Amé
ric
a
de
l
No
rte Ártico
O
ce
an
ía
O
cé
an
o
Ín
dico
O
cé
an
o
O
cé
an
o G
lac
ia
l Á
rti
co
An
tá
rti
da
A
lg
o
pa
re
cid
o
pa
de
cie
ro
n
má
s d
e
15
mil
lo
ne
s
de
ho
m
bre
s
y
m
uj
ere
s
afr
i-can
os
víc
tima
s d
e
la
tra
ta
tra
ns
atlá
n-tic
a,
qu
ie
ne
s a
de
má
s n
o
te
ní
an
de
re
-ch
o
ni
so
bre
su
s p
ro
pi
os
hij
os
e
hi
jas
,
qui
en
es
al
na
ce
r e
ra
n
pro
pi
ed
ad
de
l
“am
o”
; ni
ña
s
y
ni
ño
s
era
n
arr
eba
ta
-do
s
a
su
s
ma
dre
s
pa
ra
se
r v
en
did
os
o c
am
bia
do
s c
om
o
me
rca
nc
ías
.
esc
la
viza
ci
ón
.
¿Q
ué
re
lac
ió
n
ex
iste
en
tre
la
esc
la
viza
ci
ón
y e
l
ra
cis
m
o
?
D
iál
og
o d
e s
ab
er
es
Po
r
má
s
de
30
0
año
s
las
pe
rso
na
s
es
cla
viz
ad
as
era
n
co
m
pra
da
s
y
ve
n-did
as
co
m
o
si
fu
era
n
obj
eto
s,
y
su
s
hij
os
e
hi
jas
le
s
era
n
arr
eba
ta
do
s
pa
ra
se
r
ve
nd
id
os
ta
m
bié
n
y
so
m
e-tid
os
a
lo
s
peo
re
s
tra
to
s
qu
e
te
p
ue
-da
s i
mag
ina
r.
Mú
sic
os
, p
oe
tas
, sa
ce
rd
otis
as,
sa
bio
s,
re
ye
s, re
ina
s, p
rín
ci
pe
s, p
rin
ce
sa
s, e
s-cu
lto
re
s y
a
rte
sa
no
s a
fric
an
os
fu
ero
n
tra
íd
os
a A
mé
ric
a d
e e
sta
fo
rm
a: t
err
i-bl
es
pir
ata
s lo
s ro
ba
ro
n d
e s
us
ca
sa
s,
de
su
s h
og
are
s;
lo
s
ve
nd
ier
on
a
la
s
na
ve
s
m
erc
an
te
s,
pa
ra
lue
go
se
r a
rro
-ja
do
s a
l a
bis
m
o d
e la
s b
od
eg
as
de
lo
s
ba
rco
s e
scla
vis
tas
.
M
ie
ntr
as
cu
m
plía
co
n
su
tra
ba
-jo
, iba
pe
ns
an
do
en
cóm
o
es
ca
-pa
r.
D
e
re
pe
nte
, u
n
es
tru
en
do
so
go
lp
e
lo
s
sa
cu
dió
. R
áp
id
am
en
te
Be
nk
os
se
dio
cu
en
ta
de
qu
e
la
em
ba
rca
ció
n
com
en
za
ba
a
hu
n-dir
se
, s
e
in
co
rp
oró
, s
alt
ó
al
río
y
hu
yó
. É
l e
ra
un
ex
cel
en
te
na
da
-do
r
y
su
s
bra
zo
s,
de
se
os
os
de
libe
rta
d,
im
pu
lsa
ba
n
su
cu
erp
o
co
n l
a d
es
tre
za d
e u
n há
bil p
ez
.
Na
da
co
n t
od
as
su
s fu
erz
as
ha
sta
lle
ga
r a
u
na
o
rill
a,
co
rre
ta
n
rá
pid
o c
om
o p
ue
de
p
ara
es
con
de
rse
e
n la m
an
ig
ua
,
due
rm
e e
n e
l dí
a p
ara
n
o
se
r vi
st
o po
r s
us
ca
pto
re
s,
re
an
ud
a s
u
hui
da
b
ajo
la
pr
ote
cc
ión
d
e la
no
ch
e.
Du
ra
nte
d
ías
, co
n
pe
rr
os
fu
rio
-so
s,
ávi
do
s
de
la
c
arn
e
de
l f
u-Pe
ro u
n d
ía
lle
g
ó u
n h
éro
e:
la
hi
sto
ria n
o
co
ntad
a d
e
Be
nk
os B
io
hó
Ha
bí
a
na
cid
o
en
el
im
pe
rio
de
M
ali
, a
ctua
l G
uin
ea
Bis
sa
u
ub
ica
-da
al
oe
ste
de
Áf
ric
a.
En
su
pu
eb
lo
era
un
rey
qu
eri
do
y
com
o
m
uc
ha
s
ot
ra
s
pe
rso
na
s
fu
e
se
cu
es
tra
do
,
ve
nd
id
o
y
traíd
o
a
A
mé
ric
a
pa
ra
se
r e
sc
lav
iza
do
. E
ra
un
ho
m
bre
in
-te
lig
en
te
y
fu
ert
e.
Él
no
se
re
sig
nó
a
pe
rd
er
su
libe
rta
d,
sie
m
pre
te
ní
a
en
m
en
te
es
ca
pa
r d
e
lo
s “
am
os
”, e
int
en
ta
ba
inf
un
dir
es
a
id
ea
e
n
su
s
com
pañ
ero
s
y
co
m
pa
ñe
ra
s
qu
e,
co
m
o é
l, s
ufr
ían l
a e
sc
lav
iza
ció
n.
Es
ca
pa
r
era
m
uy
dif
íc
il,
pu
es
su
s
ca
pt
ore
s
le
s
po
ní
an
gril
le
te
s
y
ca
-de
na
s
en
lo
s
pi
es
, ma
no
s
y
cu
ello
pa
ra
qu
e
no
pu
die
ra
n
hu
ir.
U
na
ve
z
a
Be
nk
os
Bio
hó
lo
lle
va
ro
n
a
tra
ba
jar
com
o
bo
ga
en
una
em
-ba
rca
ció
n
qu
e
re
co
rría
el
río
M
ag
-da
le
na
. E
l b
og
a
era
el
en
ca
rg
ad
o
de ma
ne
jar l
os r
em
os
.
C
Á
TE
D
R
A D
E E
ST
U
D
IO
S A
FR
O
C
O
LO
M
B
IA
N
O
S
gi
tiv
o,
m
uc
ho
s ho
m
bre
s lo
pe
rs
i-gui
er
on
po
r
se
lva
s
y
m
an
gla
re
s.
Ca
ns
ad
o
y f
am
élic
o,
Be
nk
os
pe
r-dió
s
us
fu
erz
as
y
fu
e
ca
ptu
ra
do
.
Co
m
o c
as
tig
o po
r s
u r
eb
el
día
fu
e
az
ota
do
, pe
ro
é
l, e
n v
ez
d
e d
ob
le
-ga
r su
vol
un
ta
d,
en
c
ad
a l
at
ig
az
o
re
avi
vó
la
fu
erz
a d
e s
u s
an
gre
y l
os
de
se
os
de
re
cu
pe
ra
r s
u li
be
rta
d.
En
su
vid
a c
om
o e
sc
lav
iza
do
ca
m
-bi
aro
n s
u no
m
bre
y
pre
te
nd
ie
ro
n
ca
m
bia
r s
u
pe
ns
am
ie
nto
, pe
ro
a
pe
sa
r d
e q
ue
la
vid
a n
o e
ra
n
ad
a
fá
cil,
B
en
ko
s s
ab
ía
qu
e l
os
a
nc
es
-tr
os
y
an
ces
tra
s
aco
m
pa
ña
ba
n
a
su
s h
ija
s e
h
ijos
af
ric
ano
s e
n e
sta
s
nu
ev
as
tie
rra
s,
pu
es
a
é
l lo
vi
si
ta
-ba
n e
n
su
eñ
os m
ie
ntr
as
do
rm
ía.
En
las
n
oc
he
s, c
ua
nd
o l
os
e
scl
avis
-tas
n
o le
s v
eía
n, m
uj
ere
s y
h
om
bre
s
escl
avi
za
do
s se
re
un
ían
p
ara
to
ca
r
lo
s ta
m
bo
re
s y
ca
nta
r s
us
mem
ori
as
co
n
el
pro
pó
sit
o
de
m
an
te
ne
r s
u
he
ren
ci
a, su
cu
ltu
ra y
su
vida
m
ism
a.
C
on
uní
son
o
cla
mo
r
y
co
m
pa
rti-da
s
pe
na
s
inv
oc
aba
n la
prot
ec
ció
n
de
su
s
oris
ha
s:
C
ha
ng
ó,
oris
ha
de
l
tr
uen
o
y
de
lo
s ta
m
bo
re
s;
Ele
gg
uá
,
el
ori
sha
ni
ño
qu
e
ab
re
y
cie
rra
lo
s
ca
mi
no
s;
O
gg
ún
, in
ca
ns
ab
le
gu
e-rre
ro
du
eñ
o
de
l hi
err
o
qu
e
viv
e
jun
-te
ra
y d
e la
caz
a;
Ye
m
ay
á, l
a d
ue
ña
de
l m
ar,
y su
h
erm
an
a O
sh
ún
q
ue
viv
e
en
lo
s
río
s
y
cui
da
de
lo
s
pa
r-to
s;
O
ba
ta
lá,
el
du
eñ
o
de
la
bo
n-da
d
y
de
l pe
ns
ami
en
to
; y
el
po
de
-lo q
ue e
xis
te e
n e
l m
un
do
.
G
ra
cia
s
a
es
to
s
qu
ilo
m
bo
s
,
a
su
s
an
ce
str
os
y
an
ce
str
as
,
y
po
r
su
-pu
es
to
a
su
s
oris
ha
s,
lo
s
hij
os
e
hi
jas
de
la
diá
spo
ra
af
ric
ana
so
brev
ivie
ro
n
el
ho
rro
r
de
la
tra
ta
tra
ns
at
lán
tic
a
y
de
la
es
cla
viz
ac
ió
n,
po
rq
ue
en
ello
s
en
co
ntr
ab
an
la
fu
er-za
y
es
pe
ra
nz
a
pa
ra
sa
lvag
ua
rd
ar
su
vid
a.
A
sí
era
co
m
o
Ben
ko
s
ma
nte
ní
a
su
es
pí
ritu
y
su
de
se
o
de
libe
rta
d
in
qu
eb
ra
nta
ble
.
Es
ta
ve
z h
izo
u
n p
lan
: d
ura
nte
la
s
jo
rn
ada
s
de
t
ra
ba
jo
c
om
o
bo
ga
ap
rov
ec
ha
ba
c
ua
lq
uie
r
de
sc
uid
o
de
l c
ap
ata
z p
ara
o
bs
erv
ar
el
ho
-má
s
ve
ge
ta
ció
n,
y di
bu
jaba
e
n s
u
me
nte
la
s
po
sib
le
s
ru
ta
s
de
e
s-ca
pe
. P
en
sa
ba
h
ac
erl
o
de
n
oc
he
pa
ra
q
ue
la
o
sc
uri
da
d
y e
sp
es
ura
de
l m
on
te
lo
p
ro
te
gie
ra
n
de
la
s
mi
ra
da
s
de
s
us
ca
pto
re
s.
an
ce
str
as
,
y
po
r
su
-oris
ha
s,
lo
s
hij
os
e
diá
spo
ra
afrfrf
ica
na
el
ho
rro
r
de
at
lán
tic
a
y
de
ón
,
po
rq
ue
en
ab
an
la
fu
er-nz
a
pa
ra
su
vid
a.
Ben
ko
s
sp
íri
tu
y
be
rta
d
e.
m
ira
da
s
de
su
s
ca
pto
re
Su
ím
pe
tu
y d
es
eo
d
e li
be
rta
d e
ra
ta
n
gr
an
de
qu
e
co
nta
gió
a
s
us
co
mp
añe
ra
s
y
co
mp
añe
ro
s
y
le
s
co
mp
art
ió
su
p
lan
. S
ol
o
fu
e c
ue
s-tió
n
de
tie
m
po
p
ar
a e
nco
ntr
ar
la
op
or
tu
nid
ad
d
e
es
ca
pa
r:
en
m
e-di
o
de
la
n
oc
he
, c
on
si
gi
lo
, e
m
-pre
nd
ie
ro
n
la
hu
id
a.
C
ua
nd
o
lo
s
“a
m
os
” s
e
die
ro
n
cue
nt
a com
en
-za
ro
n a
p
ers
eg
uir
lo
s, p
ero
la
s y
lo
s
ci
ma
rro
ne
s
, pa
ra
evi
ta
r s
er
ca
ptu
-ra
do
s, s
e p
erd
ie
ro
n e
n p
an
ta
no
s y
ci
én
ag
as
q
ue
bo
rr
aro
n s
us
hu
ell
as
y
co
nfu
nd
ie
ro
n s
u
ra
str
o.
Co
rrie
ro
n
po
r
ho
ras
,
ale
ján
do
-se
ta
nto
com
o
pu
die
ro
n
de
lo
s
do
m
in
io
s d
e
su
s c
ap
to
re
s.
En
la
s
no
ch
es
su
bía
n
a l
os
á
rb
ol
es
p
ara
pro
te
ge
rse
d
e
lo
s
an
im
ale
s;
s
e
tu
rn
ab
an
la
v
ig
ila
nc
ia
y,
an
te
s d
e
qu
e s
alie
ra
e
l s
ol,
co
nti
nu
ab
an
su
ca
m
in
o
ca
da
ve
z m
ás
a
de
ntr
o
en
la
e
sp
es
ura
d
el
m
on
te
.
Lo
s
pe
-rro
s d
e c
az
a lo
s b
us
ca
ro
n p
or
día
s
pe
ro
n
o l
os
e
nc
on
tra
ro
n.
Lle
ga
ro
n a
u
na
s t
ie
rra
s a
lta
s y
m
uy
ap
art
ada
s,
d
on
de
de
cid
ie
ro
n q
ue
-da
rse
y
co
ns
tru
ir s
u n
ue
vo
h
og
ar.
El
S
an
B
as
ilio
d
e P
ale
nq
ue
lo
lla
m
a-ro
n,
ho
ga
r d
e l
os
p
rime
ro
s a
fric
a-no
s
lib
re
s
de
A
mé
ric
a, e
m
plaz
ad
o
za
ro
n
a
pe
rse
gu
irlo
s,
pe
ro
las
y
lo
s
ci
m
arr
on
es
,p
ara
evi
ta
r
se
r
ca
ptu
-ra
do
s,
se
pe
rd
ie
ro
n
en
pa
nta
no
s
y
qu
e
sa
lie
ra
el
so
l,
co
nti
nu
ab
an
su
ca
m
in
o
ca
da
ve
z
m
ás
ad
en
tro
en
no
s
lib
re
s
de
A
mé
ric
a,
em
plaz
ad
o
C
Á
TE
D
R
A D
E E
ST
U
D
IO
S A
FR
O
C
O
LO
M
B
IA
N
O
S
en
la
s
ag
re
ste
s
tie
rra
s
ca
lie
nte
s
de
lo
s M
on
te
s
de
M
arí
a.
El t
errit
ori
o q
ue
lo
s p
ro
te
gí
a e
ra d
e
di
fíci
l
ac
ce
so
,
de
scono
ci
do
p
ara
ello
s, e
xtr
an
jer
os
en
un
m
un
do
ex
-trañ
o.
Y
p
ara
e
nco
ntr
ar
el
ca
m
ino
y n
o p
erd
erse
en
tre
lo
s m
an
gla
re
s,
ci
én
agas
y
bo
sq
ue
s,
las
m
uje
re
s
dib
uja
ro
n
lo
s
m
ap
as
d
e
la
lib
er-ta
d e
n sus
ca
be
za
s.
¿Có
m
o l
o h
i-ci
ero
n?
Tr
en
za
ro
n las
ru
ta
s c
on
su
ca
be
llo
s,
en
u
n tr
az
ad
o
qu
e s
ol
o
lo
e
nte
ndí
an
la
s y
lo
s ci
m
arr
on
es
,
afri
cano
s y
af
ro
de
sc
en
di
en
te
s q
ue
ha
bía
n
con
qu
ista
do
su
lib
ert
ad
.
Er
a
com
o
si
dib
uja
ra
n
un
m
ap
a,
pe
ro
e
n v
ez
d
e lá
piz
y
pa
pe
l, u
sa
-ro
n s
u c
re
at
iv
ida
d p
ara
p
lasm
ar l
os
ca
m
ino
s e
n sus
p
ein
ad
os
.
Be
nk
os
y
su
ge
nte
no
se
co
nfo
r-ma
ro
n
co
n s
u
hui
da
: rá
pi
da
m
en
te
com
en
za
ro
n
a
ay
ud
ar
a
ot
ra
s
pe
r-so
na
s a
re
cu
pe
ra
r s
u
libe
rta
d.
Tra
-zó
ca
mi
no
s s
ec
re
to
s p
or
el
m
on
te
;
en
las
no
ch
es
so
co
rría
a
qu
ien
es
in
te
nta
ba
n
hu
ir
y
lo
s
gu
iaba
ha
cia
su
lug
ar
se
gu
ro
; po
co
a
po
co
fo
r-m
ó
una
co
mu
ni
da
d
e
hi
zo
pla
ne
s
pa
ra
libe
ra
r a
má
s y
má
s pe
rso
na
s.
Se
o
rg
an
izó
u
n e
sc
ua
dró
n d
e c
i-ma
rro
na
s
co
nfo
rm
ad
o
po
r
15
0
T
ran
sf
or
m
and
o
real
id
ad
es
Bu
sc
a imá
ge
ne
s e
n p
eri
ód
ico
s,
re
vis
ta
s e
In
te
rn
et
q
ue
re
pre
-se
nt
en
ex
pre
sion
es
, p
rác
tic
as
y
apo
rt
es
d
el
pu
eb
lo
pa
le
nq
ue
-ro
a
la
cu
ltur
a
colo
m
bian
a.
¿
C
uá
les
fue
ro
n
lo
s a
po
rte
s d
e
la
s
m
uje
re
s
pa
len
que
ras
a
su
pu
eb
lo
y c
uá
les
d
e es
to
s a
po
r-te
s
co
ns
id
eras
q
ue
d
eb
em
os
ap
re
nd
er?
R
ec
on
str
uy
en
do
sa
be
re
s
D
ise
ña
un
a h
isto
rie
ta q
ue
na
rre
la
s h
az
añ
as
de
Be
nk
os
B
io
hó
.
Po
r m
ed
io
d
e l
a a
ctu
aci
ón
, d
e
un
pr
ogr
ama
d
e r
ad
io, u
na
c
an
-ci
ón
, u
n p
le
ga
ble
, u
n f
ris
o, e
tc.;
dif
un
de
la
h
isto
ria
d
e P
ol
on
ia y
su
ej
ércit
o d
e
ci
m
arr
on
as.
mu
je
re
s
pa
le
nq
ue
ra
s
lid
era
da
s
po
r la
le
ge
nd
ari
a
Pol
on
ia,
qui
e-ne
s
sa
lía
n
a
los
ca
m
ino
s
po
r
don
de
tr
an
sit
ab
an
lo
s e
sp
añ
ole
s
pa
ra
re
sc
ata
r a
las
y
lo
s e
sc
lav
i-za
do
s, y
q
ue
e
n 1
58
1, d
err
ota
ro
n
en
M
ala
m
bó
a
l e
jér
cit
o d
e h
om
-br
es
d
el
ca
pit
án
P
ed
ro
O
rd
óñ
ez
C
eb
allo
s.
Be
nk
os
, ju
nto
a
su
e
spo
sa
, W
iwa
,
vivi
ó lib
re
en
A
mé
ric
a d
ura
nte
m
ás
de
ve
int
e a
ño
s; l
ib
era
ro
n a
ta
ntas
pe
rso
na
s q
ue
la
Co
ro
na
e
sp
añ
ola
les
p
ro
puso
u
n p
ac
to
d
e n
o a
gre
-sió
n. E
ste
co
ns
istí
a e
n pe
rm
itir
a s
u
pu
eb
lo
viv
ir lib
re
y
en
p
az
a c
am
-bio
d
e q
ue
su
ejé
rcit
o ci
m
arr
ón
no
ata
ca
ra
las
po
se
sio
ne
s e
sp
añ
ola
s
en
A
mé
ric
a.
Pe
ro
e
n 1
62
1,
la
Co
-ro
na
tr
ai
ci
on
ó
el
pa
cto
, y
B
en
ko
s
en
ga
ña
do
po
r s
us
e
ne
m
ig
os
, fu
e
re
ca
ptu
ra
do
y e
jec
uta
do
en
la
s c
a-lle
s d
e C
art
ag
en
a.
A
un
qu
e p
re
te
nd
ie
ro
n a
ca
ba
r co
n
su
vi
da
, e
l e
sp
írit
u
de
B
en
ko
s vi
ve
en
s
u
pu
eb
lo
, y
O
rik
a,
su
h
ija
,
pr
in
ce
sa
d
el
A
rca
bu
co
, y
su
m
a-dr
e,
W
iw
a,
re
in
a d
el
pri
m
er
te
rri-to
rio
lib
re
d
e A
m
éri
ca
, e
l P
ale
n-qu
e
de
S
an
B
as
ilio,
co
nti
nu
aro
n
su
le
ga
do
q
ue
se
m
an
tie
ne
h
as
ta
nu
es
tro
s
dí
as
.
LA O
TR
A H
IS
TO
RIA