DISSERTATIO IIL

(1)

N

193

DISSERTATIO IIL

P E N A T U R A D E I .

§. 1. "TJ^ T " IHIL eft ex quo animadvertere non lí- ceat eíTe Deum, opificem videlicet rerum omnium ac modeTatorem fervato- remque. Nam feu nationum , qux u- rrumque teliuris hemifpherium incolunt, mirifiqum hac in re confenfum percur- ramus t intelligimu? quamdam efle natura: vocem , quac profeflo fallí nequit: feu intueamqr motiones mundanas, earumque ordinem conftantiííimum » ílatimque fe nobis offert ¡eternus quídam fapientiífima: mentís motor guber- ratorque: feu rerum perpendamus generationes , vegeta- ciones , fenfum, mentem, & prefentilcimushauddubium ,

fieri non poíTe , quin fit prima quaedam caufa, quac vim, animam, mentem univerfi parnbus largiatur tueaturque;

feu tardem fngularem rerum mirabilem prorfos ftru&u- ram, ac infinirarum prope dixerim partium ordines , fi- nefque contemplemur ; planeque deprehendimus fuprema»

cujuídam mentís providentia & confilio eíTe omnia con- forma t a . Perfpefte ergo Tertullianus ( a ) , habet , in- fluir , D:us tejiimonia totum hoc quod fumus, Cb* in quo Jumus . Sed harc argumenta quíc ín elementis veíut in

tranfitu indigitara íunt, accuratius uberiufque hic retra- ctare cupido eft ( i ) .

Confenfus omnium gentium Dtum effe demonfirat.

§.2. A C quod fpeíht ad primüm, prardare illud ex- JTJL hibuit Cudwofthus cap. iv. fyftemaris intei- IeSúalis. Eft aufem ejufmodi. Omnes gentes ab homi-

Tom. V. N nwm

(a) Lib. 1. contra Marcionem cap. 1.

i * J *i d e Sylvanam Regia in opere de exftflentia tf attribu-

Ultge de la raifon , & de la fot tit Dei , Derham in Theologia

• ho. i. pan. 1. cap. 7. Petaviura phyfica, Niewentitium de exíiften- de l e o , Cadwir(uiB cap. iv. fy. tía & attrilmtis ©ei 4 u Jaqoelu-

«em. inteileft. SAnmeiem Oaíkiam t:am &c.

(2)

i94 D I S S E R T A T I O III.

num memoria» ac quacumque patet térra , aliquem efle reram omnium opificem ac patrem, & olim conftantilTi- me tenuerunt, oc nonc teneat. Ejus confeníionis teñes funt apud veteres Horneras in utrocjua poemate , Plato (a), Ariftúteles (¿), Cicero (r), Diodotus Siculus (d), Séneca (e), Sextus Empyricus (f) > Dio Chryfoftomus (g) . Quod pertinet ad praefentes nationes , teftatiflímum id faciunt ii omnes, qui de praefente rerum humanarum ftatu fcripferunt, teftes magna ex parte oculati ac doiti.

Quoniam igitur ómnibus locis, atque ómnibus temporibus fupremum aliquod in natura numen creditum d i , id ha.

beat caufam univerfalem neceffe eft : quar non poteft ef- fe alia, nifí aut primi alicujus homiüis traditio, autma- niferta natura vox» Nam nemo omnes: omnes neminem : fingult fingulos fallunt, inquit peracute Séneca . Itaque

hoc argumentum non eít , quemadmodum cenfent Par- ckerus, & Barlius, contemnendum . Nam feu dicamus ex uno communi fonte eam do&rinam derivatarh efle

a primo quodam generis humani párente ac propa- gatore; & eft argumentum certiífimum, coepifle aliquan- do nomines » ac proinde originem hunc raundum habere:

quod eííe nequit, nifí a potentiflima aliqua & intelligen- tiflima caufa: feu depromtam eam efle ex adfpeéto mu*- d i , argumentumqüe idem eft perfpicuüm , Deura efle .•

S

uod enim clare evidenterque ómnibus videtur , non pot-

\ id non efle, quod videtur . Quoniam ergo tam longe lateque dirrufac confenfionis aeque patens caufa fit necefle eft ; nec alia efle pofíit pra?ter eas, quas recenfuimus , earum vero altera pofita, Deum efle fieceflario conficitur;

Deum efle perfpicuüm eít.

§. 3. Dúo adverfus hoc argumentum poft Ciceronero (b) opponunt recentes quoque athei, aut potius qui ftol- te athei videri volunt. Primum, complures fuiie apud

vete- (a) De legtbus ¡ib. x.

(b) De calo Hb. 2. cap. 3.

(c) Lib. 1. de nat. deor.

(d) Lió. 11.

(e) Ep'tfl. 117.

(f) In lib.S. adverfus mathematUos, (a) Orat. 12.

(n) Lib. 1. de nit. deor.

(3)

D E N A T U R A D E I . 195 veteres, plurefque efle hodie cationes , quar in máxima I)ei ¡gnoratiooe aur vixerint, aat etiamnum vivant. Cy- clopas ia atheis habet Homerus. Polyphemus odyflea ix.

v. 27«?.

O y >*p xyxX^Tif <fi3f *iy¡o\u «k$yvrir ,

O 7 di 3*(«c (JL*X.*PCÚV - w « » *3M» ttprtpoi uf/$p.

No* fH//W Ciclopes jovem ccg'tochum curant,

Ñeque déos beatos ; quon'tam multo prxflantioresfumus . Arheos appellat Strabo Geographus Ethiopes quofdam , Caílaicos Hifpania» popólos , & an ti quos Seres. Confiden- tius Eufebius Carfarienfi in prioribus Praeparationis E- vangelicx libris contendit, prarter folem , Iunam , aftra t

homines , aliafque natura? corpórea; partes, nullum pratte- rea aliud numen gentes ad unam ufque ante narumChn- ílum aguovifle, Hebrxis exceptis . ídem Clemeas Ale- xandrinus: idem Laéhntius. Quid plura? VererumChri- íh'anorum una vox eft, vera: Deitatis cognírionem per Chrirtum gentibus propalatam fuifle . Accedit eodem , quod vetutta: ferme ornnes gentes plura numina zqualia coluerint , ut fi fuperius arguraentum quidquam valet , conficiarut etiam plures effe déos . Tam noflris tempori- bus . Caffri íncola: capitis bonz fpei, & Hurremotti, populi quídam Borai , Canadeníium plerique , atque omnes ad unnro ferioi Amerícani, déos ignorant , quod i pie agnofcit eruditos Huetios ( 1 ) : qui prarterea

N 2 quum

CO Lio. s. quaeft Alnerarta- l i , EuripiJis , Soohoclis: Herodo- rum cap. i. Bolingbroke Ejfif the ti , Thucydidis , Xenopboatis." ruin feurth fe&ton xwi. initio . Tbt Latinorum , Eanii , fiauti , Virgi-

profeffirf ef it ( ethnicifmi ) and lii , Ovidii , Horatii, Lkrii, quos the ptople in general , bsd ockne- memorant cultos adoretofqne , fue.

ilfdgtd a divine natmrt; xmicb re aliud, quam bomioes pauilo ex-

•mat bummn matute umder a dtfft- cellenriore natura . Otoñe* nato»

rene ñama, and pía ctd t» a dtf- mortaofque , eoraaqne fépalcara ftrent bmeitatien. Tbetr droinitiet, nerniañ igaota , denoo&ravefar.

from Mommi tbt fon ef nagtb , mt

te Júpiter tbt fatber ef geds and dixifec , relie fe

**e» • nvere in trmtb eeUflial and qaem •&* s» arre» .

tmmertal raen, endued tmitb unen «npaatice vocat , te «'« /úrymt ', knemledge , and witb mere mu aun a ama , Jemper mtegnnm . grester ptwers ; but vettb all tbe- fe—per eegem , autque itaarrexo*

J a*j '** manmtr of****i *nd ¿paitliie-t t inrm danttm emlitibmt divelttd neither ef buman pajjtont ( hytnno in Jovem ) ; fallé aflute- nor pf human vieet . Nec v e r o , que dubitare ditit, DiBamm ne (0- quum veten omnia monumenta nmt, mn L/emum, amando patria conraferi*. elt a l i a d , «pod iade eontroverfa fit; nsm a lii idgii h\

e c n r U i u . H o m e n , Hefiodi, JLUhj. ntmmtibmr DtBBB bominoiaque pa.

(4)

i96 D I S S E R T A T Í O IIL qaum in Demonftratione Evangélica omnes déos deafqoe

?

[uacumque vagatur Tellus ex Mofe & Sephora expreíTos uifle demonftrare nititur, eadem opera humanom efle callidumque commentum deorum opinionem oftendere vi- detur. Americus Vefpucius (i) de Atnericanis quibuf- darn fie fcripfit, exleges funt, ab jare extorres: templa nec habent, minufque idola colunt. (2) Georgius Homins hor- renda hatc haber; In Vale Nova, qux Popajanam a dfita eji , capiunt hoftium fuorum fcerninas , & prolis cay/a do- mi alunt ^ quam yix editara devorant hUcjamexem- pla omnem barbariem exbauferunt. Tamen reftant alii juxta

líbeos in Brafilia , quos tum deferibam, ubi fupra imnia- nitatem vox reperta fuerit. Hicum Aymuris bellurngerunt.

Pragnantium ventres aperiunt, ac immaturos fcetus extra- ños , flatim^ fpeftanttbus parentibus, Jfemicrudos & femi- sivos degluttunt. Hos Deum vel fufpicari credemus ? Sed funt ejufdem generis alii, quos viatores faepe memorant.

Regiones ferme omnes hyperboreae, Tartarí, ac Samoje- d x , & Lapones , qui glacialem oceanum fpectant : tum Groelandi , ac proje&i ad Caurum Canadenfes ? tam re- ligionis intelligentes videntur, quam belluae. Vide Buffb- ni ( hift. nat. tom. vi. edir. m 8. ) hiítoriam humani generis phyficatn.

§. 4. Alterum, quod eidem argumento reponunt , eíl quod multi fuerunt philofophi, non in Graecia modo, ac Latió, fed inter ipfos Chriítianos, tum & inter Muham- medanos, qui Atheifmum pertinaciter profeffi funt, quo- rum

trem nstmm, alii in Areaiia vuU maní bu*, pertinet, non íolum haic Zavert. Tum multo etiam fallías argumento prarfidio efe nequir . rogat, TOTfpeí , m e a , rJyíu/#~>». fed totam pervertir argumenti vim . TO i utri pattr, mniiuntur * Sed Hatc depravase Poeta* ait Rato , Jr Jovit patrrm , matremque, o- diíerítque apud Tallium ia II. de mnemque adeo profapiam ad fafti- nat. dcor. Balóos . Quod fi quif dium ufque enarrat in Thcopooia perfuadeat , is primum e canone Hefiodus. Quum igitur ab Urano , paganorum theoíogorum vetulios Chrono , Jove tota illa Grxcoium poetas deleat oportet: tum doceat • Latinorumque deorum prima tur- aliud in templis coluiffe gentes * ba fit 1 quid de minoribus decerne- aliud in compitis, ac theatris ce- mas ? l a eodem coeno cubabant d a i t a poetas.

jCgyptü totius huiufcemodi íosdi. CO Apui Rainaldum in anna.

tatis párente* • Graxa igitur , in- lio. ecclefiaft. ad annum I5tp- qatont, Latinaque iraJftio, quod (1) In Hift. Univerfali pag*

ad l u a c qazftionem , q,u» eft in 462. edil. 1666. lagdaoo-Bauv.

(5)

D E N A T U R A D E I . 197 rum hiiloriam collegerunt Samuel Parckerus difput. 1. de Deo, Buddeus cap. 1. de Atheifmo & foperftitione , &

recentiíTime Reimannus in hiftoria Atheifmi. Hinc effice- re fibi videntur, verum non effe principium illud , quo tota faperior argumentatio nitebatur, confenfione omnium gentium , Deum efíe, firmari . Addunt , notitiam Dei proficifci potoifíe, aut ab aftutia tyrannideque legumlato- rum , quo in obfequia populos conrinerent; aut ex timo- re phamomenorum caelí aerifque. Ita Horatius ( « ) ,

Parcus deorum cultor f> hifrcquens, Infanientis dum fapientiét

Confultus erro y nunc rttrorfum, Vela á*tt^y atque iterare curfus Cogor reliños : namque Diefpiter

lgne coru/co nubil* drvidens, Plerumque per purum tañantes Eg'tt equos, volucremque currum.

Et Petronijus Arbiter in Satyrico,

Primus in orbe déos fecit t'tmor, ardua calo Fulmina quum caderent

Quid % quod Joannes Baptifta Vicus in Scientia nova pri- mam in gentibus Dei notionem e tonitru natam opina- tur ? Plato in Cratylo ab Aftris ingenitam humanis ani- ñáis deorum notitiam contendit difputatque: nam quum folem, lunam , ceteraque aftra peretmi curfo fefe agitare cernerent, eííe in üs aliquid emincntis fufpicari coepe-

runt. 5-wr igitur di&um exiftimat aut a >*«ir**/, /peñare aut a 5-MÍ», currere. At nubes, caelumque ipfum pluens Jovem eíTe, ex Socratis fententia difputat Ariñophanes in nubtbusy totamque Grarcam reügionem deridet . Jam veteres populos agreftes non alios habuifle déos, quam primos reges, coloniarumque ductores , diíIeruutapudSex- tum Empiricum alii (¿). Cicero 1. de nat. deor. Quid?

qu'% aut fortes & claros aut potentesvitostraduntpoft mor- tem ad déos peryeniffe, eofque effe ipfos, quos nos colere , precari, venerarte foleamus, nomte expertes funt religionum

omnium} At enim: aliam ab his diis divinitatem aguo- vere populi ac philofophi: mundi fcilicet mentem .• eam- dem effectricem , ac fervarricem omnium . Quam vero ? Vira nempe infitam materias. Stoicis, Gracorum omnium

N 3 acu- (a) lib< 1. Ode 34, (b) Lik, ix, »dv^% Matk.L cz.

(6)

198 D I S S E R T A T I O 1 I L afcutiflimis, Deus, mens mundí , pronoea, nihil eft aliud niíi ignis, natura arrificiofus, & confulror (a) , Zsu« nem- pe veterum poetarum, fervens ardenfque natum , anher.

Eurípides apud Lucianum in Jove Tragado sethera Jo- vem dki jubet

Opa; V0P v\>n, Ttpi avíipof *&tptt ;

T*ror vomCt Z*ret - - - quo fpe&afle videtur Ennius quum cecinit,

Afptce hoc fhbítme cartdtns, quem invocant omnesjo- vem.

Jam vero fubtilís ignis Deas fuit Pythagora , Heraclito, eorumque adeo fcholis •• ipfi poftremo Ariftoteli, quí nihil praeftantius quinta natura agnovit : ea vero ignis.

T r e s , ut ita dixerím, funt tranfcendendi gradus, quo vera divinitas animo comprehendatur : nam nec homines nec craffíora corpora ad ejus naturam pertinent.- nec ignis, aliaque corpora incompreheníibilia: nec ulla extenfío ad modum corporum deformata: eft enim Deus mens , nec aliud , niíi puriflima mens. Quam rem nemo Ethnico- rum attigiffe videtur. Stupidiores populi aut primos mor- tales coloere, aut aftra. Philofophi ignem, letherem , ne fcio quam aliam vim per totum mundum commeantem , aut fubtile corpus, aut ad corporum modum confi&am.

Ad fublimem hanc Dei notionem foli ex ómnibus Chri- ííiani pervenere . Confenfus igitur il!e omnium gentium huic rei demonftrandae idoneus nemini phüofophanti videbitur.

Arque his acutiolis fuperius elevare conantur argumentum .

§. 5. His autem, qua? panim feveriori philofophia in- digna funt, partim manifeflo faifa, bini« íerme verbisre- iponderi poteil: fed nos paúl lo erimus longiores, quo tota ea res Iuculentius explicetur. Ac primum quod fpe- ftat ad nationes atheas, feu ad atheos negativos, ut vo- cant, nullis certis argumentis demonírrari poteft, eos umquam extitifle, aut nunc exíiftere. Nam qua; referuntut de veteribus, partim incerta au&oribus ipíis habentur, quippe qui iis Hiftoricorum locutíonibus utuntur, quas illi adhibent in rebus dubiis, d'tc'ttur, fertur , jama, eft (i).- partim ex prejudicio originem habuerunt. Hiítorici

nem- (a) Cíe. de nat. deor. II. 21. ©• 22.

f j ) Strabo lib. 3. Geor. Enoi Cállateos quídam ptrhibent tjft if T*Í XaXXst'XííS ai^fíw <$art Atheos

(7)

D E N A T U R A ' D E I . 199 nanpe Graxi & Latirü dum Africanas aut Afianasquaf- dam nationes inviferent, nec templa, idola , immenfum- que externarum ceremoniarum apparatum habere animad- verterent, velut qua; antiquo more fub dio, fineque ulja pompa Deo ¿aerificaren*, qoemadmodum de vétuítis Par- this retulit Herodotus O) i in eam veneruut fufpicionem , millos ab iis déos coli. Áífaeti enim religionis omnímoda fuperítitione onufoe, vix fibi perfuadere poterant, gentes illas, fimpliciores , queque fortaíTis ex naturxformula Deura adorabant, quod in Latinis deíiderabar yaro (¿) , ul- los habere déos. Quid quod iidem Hiftorici ideen fece- runt cum Judañs & Chnftianis ? Nam Strabo idetn ro- tunde feribit (c) , Judíos rerum un i verfitatero' Deum agnofeere, qua re nihil infeitius dict potuit .* Juvenalts cxlum &. nubes (</) r Primos Chriftianos atheos voca- bant Ethnici, eandem fcilicet ob rationem , id quod di- fcimus ex Juíuno, Tertuliano, Minutio Felice, Amo- bio in fuis Apologeticis adverfus Gentes . Quod fi tam turpiter hailucinati fupt in earum gentiura religione de- feribenda , quibufeum familiariter verfabantur, aecuratio- res ne eíTe potuere in earum denarranda, quas vix nomi- ne tenus inaudiverant?

1 §. 6. De recentibus nationibus idem di&um voló. Ac vero nema hodie dubitat, veteres mercatores aut ignora- tioae raorum earum gentium, de quibus feribunt, aut ut pretium fuis itinerariis captarent , portentosas hujufmodi tabellas evulgafle, quas avidi, novitatis añore, ut üt , ceteri deinceps Scriptores arripuere . Enim vero Cafri ,

«juos primi Viatores Atheos fecere, magna ex parte fonc idololatraí, non parva etiam Muhammedani 0 ) . Hut- tentotti, qui partem occidentalem capitis bona; fp*i lit- colunt, & fupremum Deum agnofeunt, & minores altos habent, ut teíUficatur Andreas Kolbi in hiftoria ejus na- tionis, qua per plus anuos familiariter ufus eíl . Quin- imo gens tota , nullo ex hominum memoria aliarum gen-

N 4 tium

(a) vidé Porphyrium de abftinentia ab animantibits.

(b) Apud Aujguft. de civit.

(c) In Geograph. lib. VM.

(d) Juvenalts. Vtde & Maetim. Tyr.

(e) Andreas Koibt m de/crip, capitis b*n<¿ fpei,

(8)

2oo D I S S E R T A T I O I I I . tium commercio erudita, binastenacifllmetraditionescom- memorat, Adamitici peccati, & Diluvii y ut agnofcere poííimus ex uno omnes ftipite nationes moféelas , origi- nemque habere hominum genos, nec niíi divinam . Jam idem conftat de Infulis ómnibus, quae per Eoum Ócea- num difleminatz funt: fcilicet idololatrx funt : faifas habent religiones .• fed habent tamen . Ac quod potiflimum eft , in tanta deorum turba , fupremam mentem mundi opificetn agnofcunt, quamquam cultum, qui illi tanrum debetur, partiuntur in plures. Nec aliud conftat de Ame- ricanis ipfís efleratioribus. in quibus nec potemilTimar mun- di caufse notio penitus deíeta eft, & jufti, ac honefti prin- cipia , fatis illa quidem preclara, ineííe f c i m u s ( i ) . Morí- bus , quidem ha?c omnia minflce depravata funt: fed funt ta- men . Quinimo virtutes quafdam exercent tanto internos minus notas, quanto illis cultiores (a). Id quodquumex alus muitis, tum nuper intellexi ex ea hiftoria , quar de tentamine Freti Hudfoni fcripfit Ellis (ó). Quid quod hiftoriar creationis mundi, peccati Adamitici, Caini, di- luvii, aliarumque, fita ut habemus in libris Hebraicis, meminere (O?

§• 7- Quod fi tantifper concedamus, ex efferatis qui*

bufdam parentibus progeniem alicubi natam efferatiorem , relig'onis & juris negligentem , id efficere nullo modo poteft, ut nullum habeat pondus prior noftra ratio, niíi adeo ftupidi fimus, ut paucorum feritatem communi cete- rorum hominum fenfui praejudicium faceré poíleputemus.

N a m quod de moribus quorumdam populorum quídam juxta ac Hornius retulerunt, id partim declamatorio mo- re exomatum eft, partim impar eft ad rem , de qua agunt, adftruendam: de opinione enim hic diflerimus , non de moribus, alioquin in cultiííimis quoque regioni- b u s , in quibus & pietas eft, & religio, ac de utraque in- gentia perpetuo cuduntar volumina, Timilia flagitia pluri- ma audiuntur videnturque. Quid, quarfo , Antropophagos a vetuftis Romanis diñare putabimus? Niíi fonafíe h o c ,

quod

(a) V'tde eumdem Kolbi. (b) Henrtcus Ellis . (c) V'tde Voyages au Nort tom. 5. Relation du MifíipipJ.

C O v>d* defcnptionem Ludovicun* Yojtgtt gu Nort tom. 5- *

La&útt l*i ntturt dt¡ [auv»ttt,

(9)

D E N A T U R A D E I . 101 quod ilü manibus & dentibos hoíles di lacera verint, hi fer- ro , & igne vaftaverint, tanto ferociores, quanto non Án- gulos finguli, fed totas nationes ftirpitus fubverterunt - Unus Cajus Julios C*far exemplo fit, qui in bello Gal- lico plus quam decem myriades interfecit, totidemque ve- nundedit mancipio, quod fubiratus animadvertit Plinius

\a). Mitto autem hoc in loco fingularem Eufebii opi- nionem: in ea enim, nifi plebem fpe&et, manifefte fal- fus eft. Nam patrem heminumque diyumque, eumqne to- tuvft an'tmum , totum animi, ut loquitur Plinius, pratterea incorporeum & immortalem, omnes, quacumque Graxo- rum, & Latinorom imperium patutt, gentes agnoverunt, agnoícuntque hodie Perfac, Indi, Sinenfes, Japonenfes . Non repugno admixta cum hac notione & a populis , &

a philofopnis, qua? nequeant non eam corromperé, tota ro- que Dei naturam evertere, praefertim a poetis. Atfi femel conftituamus inter atheos eos referre, qui nec plene, nec ut Dei perfeftiffimam naturam decet, de Deo opinantur , aut loquuntur , quum fit fuprema illa natura incompre- henfibili, ignoreturque mtl'tus, qutm fciatur, ut Augufti- nus loquitur.- nimium ac ftulte atheorom hiftoriam auge- bimus, nec veteres tantum paganos, recentefque, fed Muharamedanos quoque, totamque chriílianam plebecu-

lam ad atheos amandabimus. Quamquam eft id caufz atheorum alienum. Non enim hoc in loco quxrimus, quam recle nomines de Deo fentiant, fed fentiant quidquam, necne. Quum poftremum hoc conftet inter omnes, idque aut natura, ut diximus, duce , aut primi alicujus i nfti uniones; inviclum eft argumentum, cur Deum eííe credamus. Ignorarunt enimvero qualis habendus eflet .*

habendum omnes conftanter tenuere.

$. 8. Jam illud perridiculum eft & ineptifíimum, ex aílo- tia Legislatorum , aut caeli aerifque phamomenis, primum inter nomines Dei notionem informaram . Id enim fi ef- fet, vetuftiííimse nationes ad unam omnes fine religione fuiííent, eoque magis, quo vetnftiores. Quum nunc contra nationes omnes, quo primis mundi cunabulis vici- niores, eo magis religiofac fujfle comperiantur y quo ii

ignorare poflunt, qui in antiqua hiftoria omnino funr hofpites. Prima gentium omnium memorata hiftoricis

anas (a) lib. v i i i . cap. 25. Btltus inD't&tonar.Art.Ctfar.

(10)

ioi D I S S E R T A T I O UL aetas deoram perhiberur, imperio civili, ac Legislato- ribus ómnibus aotiquior . Nulla natío JEgypriis &

Chaldaeis vetuttior habetur, nec ulla religioíior, fea po- tius fuperftitiofior, Ac in reliquiis veterum genrium h>

ítoria? nihil religione antiquijs occurrit. Livius perfpefte:

datur h<tc venia anúquttaú, ut mtfctndohumanad'/vinis,

Í

>rimordia urb'ium anguftiora fac'tat: nam nulla gens in bcieratem fine Deo & religione coaluit, nullaque non ab aliquo Deo non modo fui rurelari, fed párente & fun- darore aufpicata eíl. Quamquam quz exempla fufpicionis fuá: proferunt athei noltri ? Lycurgi, puto, Minois, Nu- ma», qnibus tamen ómnibus antiquiores funt poeta; theo- logi, Orpheus, Linus, Homerus, Hefiodus, qui theo- gonias fcripfere. Prudenter igitur, non mendaciter : Le- gisladores egerunt, qui religione uíí funt pro fulcro rei- publicz.- quandoquidem nullum eiTe poteíl majus ut af- feftuum frenum, ila focietatis vinculum, quam reli- gio. Quod autem ajunt de aeris phacnomenis, iifdem ar- gumentis refellitur: nullum enim tempus conftituere nobis poíTunt, quod inter homines ex moru folis, aut tonitru Dei notio fit excitara ; nam xtrreXoytxf, hic platónicas va- lere jubeo. Quamquam ne fieri quidem potuiííet, ut o- mnes, quacumque patet tellus , ex fole aut tonitru in u- nam eamdemque notionem venirenr, niíi informatam ani- mo qualemcumque Dei notitiam haberent. Quid enim fibi efiíngere voluifle dicemus? Accedit, quod íi commentitia tantum harc notio fuiííet, yix potuiííet efle diuturna.*

cammenta enim delet dies, verttatem confirmat« Similisfuif- fet ranuncularum Deo, quod eft in üifopicis fabellis. Sed demus ( videant quam de jure nollro concedemus ( barba- ros homines folis curfiíj aut tonitru exciratos fuifle, ut Deum imaginarentur quemdam potentiílimum natura; re- rum preeííe, quid afheorum caufae accedet? non plus , quam fi dicimus, homines ex mundi afpeétu duci ad Deum intelligendum & contemplandum. In quo íi o- mnes confenferunt, argumentum eft veri .• efle enim deber in mundo aliquid verum ac permanens , quod tantam, tara- que conflantem in omnium animis ingenerat notionem.

§. 9. Veniamus ad atheos fecundi gencris, ideft theo- reticos, faltem fcepticos, qui quum in religione nati e- ducatique eííent, gigantum in morem, in eo colluctari diu eífc videntur , ut ex animo extirparent pietatem f

quam

(11)

D E N A T U R A D E L 203 quam in eo impreflerat natura ipfa; nam fuifle hujufmo- di aíiquos, aut nunc etiarn efle, t'altem, ut dixi, ice- óticos , haud negare eft animus. Principio pauciores hu- jufmodi funt, quam effe íeruntur. Nam Gracorum ilii philofophi 1 qui populares déos cantemferunt, aut omnes , aut aliquos, athei habiri funt, quamquam de fupremo mundi opifice nihil dubitarent, veluti Anaxagoras, Só- crates, Frotagoras* Ariftoteles, Evhemerus, quemad- modum preciare obfervat Clemens Alexandrinus. Tu ne Anaxagoram, qui diferte mundum a perfe£r.iíTtma men- te fabricatum docuit, inter atheos referes, quod folem ex deorum canone abraferit ? Evhemerum, quod deo- rum Graecia? popularium ortum, & fepulcra indicavexit?

Sed ne Democritos quidem & Epircureos inter manifefta- rios Atheos retulerim, etfi minus recia de Deo fenferint, cui mundi procurafionem abftulerunt. Nam aliud eft, ut dixi, non re&as de Deo habere fentenrias, aliud fundí- tus auferre. Tota certe vetus hiftoria agnitos a Democri- to & Epicuro déos perhibet, ut conjeclurce potius illa íint Ciceronis & Plurarchi epiphonemata, voce quidem tenus illis déos pofitos, refublatos, quod populi judicium vere-

rentur. Quid, quod Epicurei ( tanta eft natura; vis? ) tantum abeft, ut religionem omnem ccntemnerent, ut potius omnta fig'tllavenerarentur (1), quod tradit Cicero in primo de natura deorum . li ipfi, qui magis impii inter Gre- cos habiti funt, quumquidadverfiaccideret, aut actas ingra- vefceret, tum tándem Deum agnofcebant, quod notarum Platoni. Preclarum eft quod narrar Laertlus in Bione. Hic a Theodoro atheo inftitutus eruditufque erat. Qijum autera in gravem morbum incidiíTet, non folum palinodiam re- cinit, fed nullam fuperítirionem adfpernatus eft. ídem di- éhim voló de iis, qui inrerChriftianos, Mnhammedanos, Sinenfes athei recenfentur. Scilicer plerique, qui fortaííc ex naturali tan rom ratione religionem metiebantur , ex- temafque ceremonias negligebant, viris minus perfpicaci- bus facile impofuerunt. Plerique vero alii affe&ibus fuba- gitati violentis effecere, ut fcriptores ex animo magis

eorum

( l ) locas Tullii ef! c ?:>. : tío lego: aut in omnta figilia in- nové ero Eptcurear emnia figtUa bianta, cun Dav.s .

vcntranres . :¿ru.sntts cura Mano.

(12)

* o4 D I S S E R T A T I O I I I . eorum moribufque, quam ex mente & ratione de eorum religione cenferent. Qui fuperfunt, quos nihil defendat , vereor ut fibi ferio perfuaferint, nullum efle D e u m : mi- hi enim fíe videtur, hanc notionem deleri ex animo non poíle, nifi tota extirpata ratione mundique notitia .

§. 10. Deinde demus fuifle pauculos, quantula ii pars funt generis humani, ut confenfionem omnium hominum omniumque temporum, nec plebis modo , fed eruditifll- morum & doftiflimorum , in dubium revocare poflint ? Pra?fertim quum ii , quod Baconus animadvertit, ex eorum fere fint numero, qui vix primis labiis fublimes difcipli- nas deguftaverunt. Prseterquamquod ipfis ceteri omnes cre- dere debeamus, ut ab ea períuafione dimoveamur , an eorum raticnibús adduci? Primum indicium eííet magnas ftoliditatis, paucorum au&oritatem au&oritati omnium , aut do&iorum, aut ( agam liberaliter ) seque do&orum, praeferre. Radones vero, quas effutire folent, omnes ex brevitate mentís humana* proficifeuntur , funtque partim deridiculae , partim paralogifmi.

§. I I . Ac vero huc omnes atheorum conclufiunculae , quas copiofe Sextus Empyricus laudato loco, &Cudwor- thus retulit, redeunt. Primum quod qaaedam de natura di- vina pr.Tdicentur, quae in eadem re non videntur poíTe componi, ut efle eum immutabilem & liberum, immen- íum nec extenfum ac diviíibilem , & quas funt ejufdem generis. Deinde quod inteliigi non poífit , unde fint tot m a l a , íi Deus íit: nam quum íit ille omnifeius , omni- potens, optimus, qui fciat, poífít , & velit mala aufer-'

re , videtur aut ille non efle , ubi hxc funt ; aut nul- lam rerum humanarum habere procurationem . T á n - dem quum Deus íit immenfus, materiam omnem per- meet neceííe eft. Eft autem totus a f t i o , atque ut per fe

neceflario exiftens, ita neceflaria aftio y totum ergo mun- dum per fe totus ac neceflario pervadit. Ita fit ut mun- dus tándem íit D e u s , ex immenfo corpore , immenfaque mente conflatus. Huc , inquam, atheorum omnes argura- tiunculz conferri poffunt , faltem prarcipuar. Namplerar- que alias, quas Cudworthus jufto curiofius protulit , vix funt illa* digna; anicularum lucubratione.

§. ra. Sed ha?c talia funt, ut vel parum cogkanti perfpí- cuumfit, ex-defeftu adarquatarum Dei finiomque univerfi,

idea-

(13)

D E N A T U R A D E I . 205 ídearum, nafci omnia, atque idcirco adverfus perfpicuas rationes nullum habere pondus. Nam tutn demum barc, quae ego negativa argumenta vocare foleo, locura babere poffent aliquem, quum nullae rationes fuppeterent, quibus Dei natura adftrueretur. Nunc autem quum tot adfint , eaeque clarifíimae, ut mox oftendemus, turpe eft ex iis , quae minus intelligimus ea velle oppugnare, quae funt manifefta. Quamquam ne pugnare quidem illa videntur , quae ifti opponunt, ñ accurata ratione exputentur. N a m , ut id paucis demonftrem, non video quid repugne:, na- turam tmmutab'tlem efle, íimul tamen & íiberam : fcilicet non mihi videntur hujufmodi homines juftamlibertatisno- tionem fibi informafle. Mihi potentia , quae ratione re- gitur, tanto videtur liberior, quanto minus errori, haefi- tationi, ac propterea mutationi obnoxia. Atque in hoc Deum íiberrimum efle dico. Non Ule externo íato fub- jicitur .• nec aut praejudicatis opinionibus, aut mentis brevitate & imbecillitate, aut affeSibus tranfverfum agitur, ut voluntates fuas emendare cogatur. Sui juris eft: a ratione tantum fuá movetur. Eadém illa femper : ídem li- le femper. Itaque immutabilis íimul & liberrimus. Nam íi quidquam prima illa atheorum conclufiuncula valet, videant quo ferpat: efficitur enim hominum qui funt ftul- tiores, quippe qui faepius confilia mutant, eos magis etiam efle liberos ac fui juris: minus fapientes , quorum hoc proprium conftituit Séneca , ídem femper velle, ídem nol-

le. Sed in eo funt perridiculi, quod de natura humana fortaflis etiam de fuá , cetera metiri ftudent.

§. 13. Eodem modo , non pugnat , omnifcium efle Deum, omnipotentem, optimum, atque una efle & mala , quae dicuntur. Nam harc, quae, ut dixi . dicuntur naturas mala, ex noftri fenfu & utilitate talia aeftimantur , non ex finium univerfi ratione ; nec pugnare cum Dei boaitate poffunt, nifi fi eadem opera dicamus , totam Te- rum univerfitatem unius hominis ergo, quae noftra eftad- rogantia, adornatara efle . Quid fi haec, quae vocantur mala, vero hominis fini confentanea fint ? Quid fi divi- nae fapientiae ragulae exigebant, ut haec efíent í etiamne tum cum Dei bonitate pugnabunt ? Nam mala, quae mo- taita appellantur, ut ne effent, Deus aut ex confequtnte non poteft, aut non deber., qoemadmodum inferius expli- caturi fumus. U t vero ne eííent mala phyfica, quae mora- lium

(14)

2o¿ D Í S S E R T A T I O I I I . lium fuot poena; ae emenda t iones, jpfa Dei prohibet bo- nitas , ac in genus humanum benevolentia. Sed tota hxc res paullo poli difputabitur.

§. 14. Jam illud iijepiifíimum eft, incorpoream remnon p^ofle eíTe immenfam nmul & indivifibilem , quum nobi- Jiores phiiofophi nosdoceant, fpatium vacuum & immenfum eflé, & fimplex atque indiviíibile. Sedquí, inquiunt immeníus Deus & ínexteofus ? Nempe quia torus mens in qua nihil coagmentatum eft & dúplex: qui igitur expan- dí diffundique ad modum corporum intelligi poreft ? Quod autem pervadit Deus omnia, feu potius continet, qua ra- tione vetifTOiipteToeee illum appellamus, id efficere nequit, ut fit materia? & mundi vis genitalis, & anima. Primum non eft ille extenfus corporum ínftar, ut mifceri penetra- rique, ac unum cum corporibus efficere íir necefle. Plu- rima fupperunt fubtiiium corporum exempla, qua; quum craíTicra permeent, impermixram tamen ac conftantem naturam fuam retinent, quemadmodum lux, ignis, aether, quibus exempíis paffirn veteres theologi utuntur. Ac funt ifta non omni ex parte rei noftra? idónea .• fed funt tamen ralia , ex quibus facile licet conjicere, nihil pugnare in- corpoream naturam, quarque nullam dimenfivam, ut ajunt, extenfionem habet, per omnia liberrime permeare, nec interim unam cum illis rem ac fubftantiam efficere. Illud vero, quod poífremo addunt, totum eíTe mentem aclio- nemque Deum , ex quo conficere fibi videntur, eíTe eum necefiariam mundi mentem & aclionem, totum eft pefli- me conclufum. Nempe tota eft quidemDei natura mens, tota a d i ó , ac neceiTario mens actioque: fed fe ac natura fuá ea mens & a&io tenninatur. Scilicet non ex fe illa effluít, ut quemadmodum neceiTario mens eft & a£tio, íir etiam necefíaria adió & mens mundi. Quum enimílt in fe perfecliiTima, nulla nec extrinfeca neceflfitate, nec intrinfeca indigentia in extema ferrur , ferrique indiget.

Quocirca quod extrinfecus agit, id liberrime agit: volun- ratis eft & bonitatís, non naturas ipfius neceífitatis ,

Deí exJiftenUa argumenth phyficis demonflratur.

§• '5* A Ccedamus nunc ad argumenta alterius generis, X\, qua* ipfa fcilicet rerum natura fuppeditat. Ma- nifeftum exfiftentiaz Dei argumentura prarbent rerum mun-

daña-

(15)

D E N A T U R A D E I . 207 danarum ordo, pulchritudo, fines, conftantia . Adhibent hoc argumentum elegantiflTime veteres juXta & novelli philofophi. Cicero lib. I L de nat. Deorom cap. V. Clean- tem inducit Stoicurri obfervantem aqualitatem motus, con- verftonem cali \ folis -9 ¡una, (ydttumque omnium difiin&io- ntm , varietatem , pulchritud'tnem, ordinem^? quorum rerum a/peiius ipfe jfatis indicare^, non ejfe ea fortuita * Ut fi quis in domum altquam , aut ingymnafium^y aut forum venerit, quum v'ideat omntum rerum rátionemt modumy difcipli- nam , nonpoffit eafine caufafieri/udicare, fed ejfe alt quera sntelligat ?. quiprafit, & cu* pareaiur : multo magis ¡n tan- tis mot'ionibus, tantifque victjfttudinibus tam multaruru r»- rum , atque tantarum ordinibus,^ inquibus nih'tl numquam immenfa O infinita veiuflas mentitafit, flatuat necejfe efi , ab a ligua mente tantos natura motus gubernari\ ídem et- iam argumentum Boetius in tertio de confolatione , pro- fa i2i fíe baucis comprehendit: mundumhic extamdiver- fis contrariifqu» partí bus__ in tan tam formam minime conve-

n'tffet, nifi unus ejffet, qui tam diver/a con/ungeret: conjunta vero naturarum ipfa d'tverfitas invicem difeors diffociaret , at- que divclleret, nifi ejfetunusy quiquodnexuit¡vontineret.

§. 10*. B. quoqueThomas in 1. lib. contra Gentiles ex Averroe, acutiflimo Arabum metaphyfico, paucis, atque preflius ex fcholae more idem argumentum condudit: Im- poffibile efi aliqua contraria & diffbnantia in unum ordinem concordare femper vel pluriesy^ nifi alicujus gubernatione , ex qua ómnibus & fingulis tribuí tur, ut ad certum finen*

tendat; fed in mundo videmus res naturarum d'rverfarum in unum ordinem concordare , non ut raro & cafu, fed ut femper, vel inmajori parte, oportetergoeffealiqued, cujus ptovtdentia mundus gubernetur, & hoc dicimus Deum. Idem- que perfpicaciflimus theologus addir, nulla res effe, quae cum pluribus modis efle poflmt, ut hoc modo potiu?, quam alio exfiftant, fuapte natura determinare fefepofle, fed indigere caufa determinante .• at diftantía globorum car- feftium, ut alias taceamus, efle poteft infinite varja, ut eíl per fe patens.- ergo utharcpotiusíit, quam alia, cau/ain- diget determinante, $c confervante. Cujus argumenti íi- mile protulit Ifaacus Newtonus in Óptica ad guarir. 13.

Pa8« 345- Nam dum, inquit, cometx moventur m orbibus valde eccentricis^} undique, & quoquo modo verfum in omnes partes cali, uttque ullo modo fieri potuit, ut caco fato-

tri-

(16)

íes» D I S S E R T A T I ' O I t L

tribuendum fit, quod planeta in orb'tbus concentric'ts mot»

eonfimili ferantur omnes. Tam m'tram univerjit atem inpla- vetarum fyftemate , neceffario fatendum eji , intelligentia &

cónfilio fuijfe effe&am . Quae do&rina confirman poteft ex altera ejufdem philolophi (*). Planctarum denfttates ejfe fe reciproce, ut dijiantias planetarum a /ole duttas in ra~

dices diametrorum apparentium, denjiores igitur funt pla- neta , ceteris paribus, qui funt Soli priores, Júpiter Sa- turno , & Terra Jove ; diverjis utique dijlantiis a Solé collo- candi erant planetar, ut quilibetpro gradu denfitat'ts valore folis majori vel mincrí frueretur. Aqua nojira ,Ji Terra lo-

caretur in orbe Saturni, rigefceret: Ji in orbe Mercurii, in vapores fiatim abiret. Nam lux Solis, cui caler proportio- tiaíts eji, feptuplo denjior eji in orbe Mercurii, quam apud nos : & thermometro expertus fum, qmdfeptulo Solis ajiivi calore aqua ebulítt. Dubium vero non eji , qu'tn materia Mer- curii ad calorem accommodetur , Úr propterea denjior Jit ac no- Jira \ quum materia nonniji denjior ad opsrat'tones naturales

ebeundas majorem calorem requirat. Quis non intelligat totum hocfapientia & ratione faftum ettzi Ñeque enim conftan- tiflima haec proportio fme ulla admetiente omnia, mode- ranteque ratione, folis mechanicis legibus obtineri potuit.

§. 17. At enim , ii natura fotderibus fa&ura , ait Lucre- tius. Pluries, inquit, id atomi pertentarunt, credendum- que eft pluries aberraíTe, abortionefque edidifle: quoufqué vi ponderis plenum, integrum, omnibufqueabfolutum nu- meris opus tándem aliquando perfeclum eft. Sed movet copia fímilium: quafi pluris íit multos circa Solem planetas gy- Tare, quam unum, aut alterum : naturoc enim, nec vis

deeft, neemateries, nec tempus. Movet conftantia : harc tamen , quum legibus mareri-ae, ac neceffariis, rerum pon- dera aequilibrata funt, tam eft neceííaria , quam corporum illa: leges: id quod in ceteris natura torporibus videmus ómnibus, quorum nul'um eft, quod non conftanter naturae legibus obediat. Quae ft quis, ne tacuifle pudeat, dicit , eum nihilominus & impudentem & inconfí- deratum viri omnes rerum naturas prudentes fatebun- t u r . Principio quaerent, quum neceffario natura agat , eodemque modo iemper, qui foedera illa natura aborti- vos unquam fcetus edere potuerint ? Vis nedefuit, mate- ries

O } Kewtontu lü. til. priniip. prop. 8. coroll. 3. 4.

(17)

D E N A T U R A D E I . 209 ríes, an tempus? At fi pertentant, nec, nifi tándem ali- quando, ac forte forruna collimant, necefíario certifque legtbus non agunr . Deinde quem non moveret & fimi- lium rerum copia una Iege praeforrnatarum , & perpetua conftantia? Sed illud in primis expoftulabunt, qui in rebus e chao tanta fortuna erumpentibus , tanta coníllii , rationifque perfeftae veftigia cemerentur? Sed haec paullo poft copiofius.

§. 18. Illud accedit, quod ex mente & ratíone riomi- nis, mentem rationemque aliquam toti mundo praefidere vel ca?ci viderint. Qui efle poteft in homine ratio , nifi eterna aliqua fit , eaque mundo imperet, cujus eft horno partícula? Nam aut ex nihilo ha?c repente exftititnoftra, aut ex inanima incogitanteque materia : quorum utrum- vis dixeris, jure excors perhiberis ( 1 ) . Cui íimile eft , quod ex animantium fenfu, ac deformatione quadam rationis eflicitur: eft enim in iis tanta folertia , ut neceífc íít aut rationem efle in belluis aliquam , aut in mundo , aut in ea caufa , quse mundura procreavit , eumque tue- tur. Quum conftet mundum non per fefe efle , fempiter- numque , led aliquando coepiíTe ,• nequit nec in brutis tanta efle folertia, nec in mundo toto, quin major quoque fit in caufa , a qua genitus eft. Quare mundi caufa intelligens eft : nec vero intelligens eíTe ppteft , nifi quod corpore vacat ,• fempiterna ergo eft mundis caufa ,

& intelligens, & ab omni corpore fegregata, mundum- que confilio & ratione procreavit, tueturque. Ac vero

Tom. V. O fi quis

C 1 ) Eft hoc , ut ego quidem puto o«ffoí«XT/x6» , frendaot licet fcioli. Sócrates apud Xenophontem mentor ab. 1. r«» it fj.onr apa a í * .

«*urapra<r»/ ; Quse fpeítaus Cicero

¡n III. de nat. deor. cap. n . At enim , inquit , quterit apud Xeno- phontem Soerattt , unde animum adtipuerimuí , fi nullut fuerit in mundo ? Preciare prorfus -• nam ex nihilo nihil . Si eíl erao mens in mundo aliqua , G animus aliquis vígens fentienfque : mens fit «ter- na , ex quo bic (it , necefle eft . Kevellere h*c Corta fatis fubfrigi-

de geftit. Et ego, inqmt, quero , unde orationem , unde números , unde rantus . Quafi fcilicet necef- lariurn fit , rem efle ab atento o- rantem , ac poética diírantem, aut totum id efficere mundum , fi país ulla efñciat. Nam vis animi ioge- niique eft , qua oratio, ac poefis exfiftit.- quo modo vis aliqua «ter- na fentiens, qua mundi partes fen- tientes vegetxque procreanmr. Nifi ea fit , nihil in mundo efle ejufce- modi poteft. At quum femel «terna illa intelligeníque ratio cnnttitit . de illo haec fonte funt celera .

(18)

2io D I S S E R T A T I O III.

fi quis roílrum duobus ferme ab hinc fcculis Cairi Pauli Bigi naviculam infpexiífet, omnes, qua? in navibus ceteris, a gubernatoribus artis fieri folenr, motus ipfam per fefe nulla informata ratione cientem, qtii dubitare potuitfer, non fine tamen ratione aliqua fieri? Eam remíic enarrat Profperus Alpir.us Rerum iEgyptiarum lib. i. c. vi. Cai- ri ad ¿{¿fon* -dEgypti proregem naviculam parvam auream fecerat, qu¿e borologiontm, ut dixi , opera , omnes motus

cvjuslibet navis /ponte obibat , nobi/que primum , quam fuiffet abfvlttta, eam o/iendit; ipfa enim /ponte ante, r¿-

troquey& in gyrum movebatur: in ip/a vela expandeban- tur, atque claudebantur : anchors extrahebantur : ¿crea tor»

menta /ponte explodtbantur : tubicinorum/oni audiebantur , O reliqua fingida/aciebat, qux in navibus fieri/olent. Hoc machinamentum fugit (uthocdicam u< v> nau-Su ) Petrum Bíclium , quum in art. Rorarius pene fimili navis exem- plo harmoniam Leibnitii pradtabilitam cailide elevat.

§. 19. Sed contemplemur paullo vicinius rerum natura- lium fines, qui aperte praedicant Deum omnia gubernan- tem. In tota natura tam mira eft rerum feries, quarum alia? alus nexa? mutuo inter fe cfficia reciprocant, ur hoc folum oílendat peripicue , cura fuprema? alicujus mentís harc omnia & elle architeclata, & liare. Si quis atiento oculo plantarum ftru¿turam intueantur, arque infinitarum partium , quibus illa? conltant, non folum mirabilem ne- xum , verum eriam officia & fines , qua? iilar conítantiííi- me tuentur fervantqne : ut vafa , quibus nnrriuntur : quibus fuccus nutritius prseparatur : quibus efiiagitur ac for- matur, ut etumpat aut in frondes, aut in iructus : quibus idem fuccus redit ad radices , & quaíí,u: in animante fanguis, circulum abfolvit: tum vero ftrufturam A fines parrium animalium , quum omnium , tum pra?fertim hominis, ut nulla fit ex tot , tamque diverfis particulis, qua? fini fuo non apte refpondeat; is aut truncus fit,aut prsrtantiíTimam mentem hcec omnia fabrican , moveré , regere intelligar necefie eft. Unam íi ocuii humani archite&ationem introfpiciamus, túnicas, earumque figuram , humores, reticulum, nervum opticum mufculos mulipli- ces : tum munimenra exteriora , fuperciiia , palpebras , o- mnia ad id conformata , ut externarum rerum imagines reflexione jcfra&ioneque luminis in ocuii fundo depingan- tr.r, non poíTumus a&ionem natura? ir.tdligentiílLma?, qua?

(19)

D E N A T U R A D E f. 2tt hsec omnia architeérerur , non oculis ipfis cerneré .

§. 20. ídem vero & in ceteris humani corporis partibus animadvertere poíTumus. Corporis noítri finís vira : ea nec fine parrium integritate, nec fine motu confiare nobis poteít . Ac parres quidem motu continuo atceruntur

& debilitanrur . lis reparandis confolidandifque cibus &

potus neceífaria funt. Mine gignuntur fanguis, lympha, humores, quibus corpus ftutritur vigetque . Jam quot e- rant neceífaria , ut & cibum primum nobis parare pofle- rnusy deinde concerpere & incidere; tum moleré, & ira deglutiré, ut fimul refpiratb non impediretur? Ad hasc , concoquere arque per totum Corpus diseminare ? Excer- nenda? hinc erant partícula» fingulis corporis humani membris aut nurriendis , aut movendis . Pars nutririoni inepta fequeítranda, ac emitténda extrinfecus . Praeterea nifi extrinfecus quoque adjumentum motui fanguinis , ci- borum concoftioni , vita» denique arceíferetur, brevi rota haec moles velut fuffocata conciderer. Itaque in auxilium adfcitus aer, qui pulmones pervaderer, quique vi fuá ela- ftica non corpus modo fuilentaret, fed ~ partiuffl fingula- rum officium adjuvaret, ac vitam ipíam viralem eíicerer.

Inde oculi circumfpeíhndis fingulis, brachia corripiendis atimentis, canini dentes defeerpendis , molares contunden- dis, lingua volvendis, exophagus deglutiendis, venthculus cpncoqnendis , apta . Exophagi autem & ventriculi ftru- flura quam varia, & mirabilis? Quam m i rabiles fibra rum ordines , qui velut elateres alii alios fuftinent ac juvant ? Quot his parribus varié commovendis adeommodati muf- cuii i Tum vafa alia dufhndo per corpus fanguini, alia lymphatica humefrando; ac in primis vaforum hujufmodi válvula?, ne pondere retrorfum unde venit , redeac jam cor impeliendo: Cordis autem mira prorfus fabrica . Quot enim fibrarum ordinibus inítfu&üm, qoo contrahi, aut diííendi poííet ? Arteria? diffeminando, venar fevehen- do. Quis paucis poffit comprehendere omnes partes, quibus vita efficitur & continerur ? Quis glandularum ufus

& urilirates? Quis pulmonurn ? Quis praeterea membra- narum, cartilaginum, oífiom? Sed una nervorum propa- garlo ac contextura omnem menrem humanam excedit . Ha?c, qua? nos cogimur attingere , magnis voluminíbus explicata funt. E(t vero quifquam qui harc omnia, quorum unus finís , vita nempe , cui iila conformara , &

O 2 ad

(20)

212 D I S S E R T A T I O I I I .

ad quam fpe&ant , nullo ullius mentís artificio fabricata.

fateri audeat ? Mirífice hace illuftrat Niewentitius in ope- re praeclaro de exfiflentta & attribuút Det part. i.

§. 21. Dúo opponunt adverfus hoc argumentum profani . Primum acternum efíe mundum , numquam ortum , numquam interiturura : quod nos argumentum fatis fuperius occupavimus, ut neceflarium non fit quidquam ei rei hoc in loco addere . Alterum cafu quodam hace omnia fa$a eíTe , dum atomi aliae alus occurrerent, ficque im- plicarentur , quac Epicureorum fuit infania . Mundus , inquiunt , mechanicis legibus regirur . Hace funt /ade- ra natural Democriti \ quac fíagitia repetit Lucretius .

Ex iis legibus ita omnia poíTunt provenire connexa, &

(iru£ta , ut videantur ratione & confilio faña \ prafer- tim , quum infita fit toti materia» natura quídam acti- va , natura gubernans , ut idem vocat Lucretius. Ma- teria; igitur particular , natura illa genitrtce agitante , infinitis modis neSi copularique potuere y quibus hic profe&o, quoque nunc ftat ordine, mundus comprehende- batur . Quid ergo mirum fi tándem aliquando emerfit ? U t ecce ( nam hoc exemplo utitur recens quidam impiac caufae patronus (a) in poíTibilibus eft Homeri Iliada ex.

fortuito literarum ja&u tándem aliquando prodire.- in infinita certe literarum coagmentatione ea ineft. Quod autem poffibile eft, mirum non eft, fi aliquando ex poífibi- lium numero quafi enatet.

§. 22. Sed nihil unqoam minus confidente penficulate- que diclum fuit. Scilicet hace eft profani generis ars, qua tegitur paucis ad vulgi captum res máximas non fubver- t e r e , fed falfo lumine velle opprimere . In eoque ii faciunt aftute ac malitiofe . Eft enim hace hominis natura , ut fubtili & longa rerum maximarum meditatione defati- getur: facili, ac brevi, ad fenfum & imaginationem ac- corrimodata oratione, capiatur. Hiñe quac acri rationis in- dagine indigent, primum velut ardua practereunt: mox con- temnunt: tándem efle pernegant, parabili, & in medio , ut ajunt, ómnibus pofita fcientia contenti . Itaque hoc quale fit videamus. Atomi, inquiunt, infinitas numero ex infinito tempore poífibiles omnes pertentarunt coagmenta- tiones. Demus hace tantifper : liberaliter enim agere mihi

con- ( a ) Auftor l'tbri penfées philofophiques pag. 66*

(21)

D E N A T U R A D E I . 215 tonftitutum eft. In infinitis, pergunt, atomonim machi-

nationibus praefens mundi ordo inerat. Demus & hoc alterum tantifper, ut dixi, rnox refumpturi. Quid ergo, in- quiunt, mirum , fi tándem aliquando prodiit ? Sed quum ita concludunt, primum illud praetereunt, quod in quaeftione eft pofitum . Non id nunc agitur , in poíTibilibus aromorura copulationibus hic ne mundus contineatur: fed hoc alterum , fortuita ne harc fit pracfens univerfi conformatio ? Uno ver- bo , non quid poflibile fuerit, fed id quod fa&um eft. U- tamur recepto exemplo. Quum de Iliadis au&ore difleri- t u r , non id inquiritur , potuerit ne hoc poema fortuito nafci, fed hoc, natum ne fortuito fit. Demus potuifTe : id non etficit, ut ita faftum fit. Lucretii carmen potuit efe fortuitum : ñeque tamen id probat, non efle Lucretii . Venus Coa ab alio fculpi potuit: an idcirco non a Pra- xitele fuit ? Potuit mundus fortuito nafci: demus. Id non efficit, ut fortuito natus fit. Q u o , inquiunt, argumento confiéis, non fortuito natum , quod fortuito fieri potuit ? Scilicet eodem, quo ifti, etiam fi nihil aliunde reícirent^? non fortuitam ene divinam Homeri Iliada, nec Virgilii JEneida affirmarent, quamvis inter poflibilia fortuita agnof- cerent. Nempe artem, rationem ? confilium non tantum ín prima mundani operis origine intelligo adhibita fuiíTe, fed perpetua ea efle cerno; iifdem progredi legibus, Quibus ccepit: id quod fine prafenti numine fieri nequit. Ut e- nim nobis perfuadeamus, ea, quae mirabili ordine,& in- credibili fapientia, nec raro, fed conftantiflime fiunt, cafu fieri, tota rationis humana? occonomia fubvertenda eft . Quis alioquin intelligat in cafu faftis non modo perfeftif- fimae rationis regulas, fed perpetuam conftantiam ? Ut ecce. In poíTibilibus motionum feriebus eft, ut Pfittacus pri- mara Newtonianorum principiorunp definitionem pronunciet . Erit ergo in iifdem ut pronunciet & fecundum.

Quidni, ut omnes? ítaque & in poíTibilibus fit, ut totum fyftema recitet. Quid fi id fepe efficiat? Quid fi i t a , ut verba quidem immutet . rerum vero eundem fervet ordinem? Quid fi faepe turbare videarur, eaque mox pertur- batio mirabilem cum toto fyftemate ordinem efficere de- prehendatur ? Quid tándem fi tam confidenter , tantaque dexteritate difficillimas res& intricatiflimas pertra&et, d¡- fputet, compendifaciat, diducat , ut nemo queat ratione melius? Harc efle in poíTibilibus negabunt? At nihil eft,

O 3 quod

(22)

2 i4 D I S S E R T A T I O I I I . quod a ratione fit, u t , quemadmodum ifti docent, fieri ne- queat a fortuito atomorum ooncurfu; tamen fi id totum fortuito revera fieri atheorum quifquam dixerit , fortuito eum quoque loqui neceffe fit. Quot ego huiufmodi poííi- bilia congerere pofíum; quae tamen fortuito fieri pudeat vel impudentiífímosatheosdicere? Quid, inquiunt, ita? Quia funt quaedam argumenta , feu potius vefligia, criteria , in- fignia, quibus fine ullo ratiocinio intelligat quis, ratione id fieri , etiamfi in poílibilibus, & fortuiris contineantur.

Ea veftigia in fenfus & rarionem decurrunt •• eos perpetuo laceffuot, ut ron fit necefle longius arceífere. Qua ex re fit, ut ii facilius ea perfenrifcant, quifimplicius dererum natura fentiunt, quique minus a phantaiticis fyrtematibus aliorfum diftrahuntur. Inde certe eít, ut in his rebus idio- f.e & judicent tanto verius, quantofimphcius, Scconñan- tius naturas adhaereant, a qua tantopere raetaphyfici Ion- ge aberrant. Stultum autem eft fibi perfuadere parva opera fine arte & ratione non fieri, fieri vero máxima.

§. 21. Deinde negó prarfentem mundum ínter fortuitas atomorum confociationes contineri, utcumque illas infinitas ponamus.* ñeque enimin infiaities etiam infinitis ejufmodi copulationibus mens & ratio continentur, quxnunc in mundo funt. Quemadmodum enim fi nihil ab srterno fuifTet, non fpatium , non materia, nonDeus, nihil pra?- rerea aliud ; psrfpicuum eíl & nihil poffibile, & nihil deinceps futurum fuiífe: ac fi nihil fuiífet , nifi materia immota & iners , numquam poífibiiem, nec futurum fuif- fe motum: eodem modo, fi non fuere ab setenio, nifi inane, & atomi, pondere tantum & motu praeditae, infinitis etiam earum copulationibus negó mentem & rationem procrean potuifie, ac inde repente prodire, ubi nec erat uila , nec ulla ejus fufficiens ratio caulaque. Sed tol- lamus paulifper omnem de mundo mentem ac rarionem, quam certum eft non potuiííe a fortuita atomorum con- junftione progigni, ac videamus, utrum faltem reliqua fortuitus hic , quem predicant, atomorum concurfus effi- core potuerir. Indefinita eft mundi extenuó, in eaque , quantum intelligimus , infinita fyftemata planetaria eífe opor- t e t , apte omnia ínter fe cohserentia . Non dubito, fi ut corpus noítrum , ita totum univerfum animo comple£H comprehe ndereque liceret, eamdem in e o , atque in corpore, obfervaturos artem, ac prsfítantiflTime rationis may

china-

(23)

D E N A T U R A D E L 215 chinationem & artificium. N a m & univerfumexmaximis corporibus coalefcens aprifTme totum coha?re:, ut humana ratio nihil effingere poífit ordinatius; & máxima h.« corpora omnia funt ex infinitis, ut ira dicam , machinulis, tanta induÜria conítruíra, ut qure inrer nomines funt an- tis proporriones ac regula» , inde omnes natas videantur.

Atomi ut fortuitis concurfibus hoc totum tam affabre ftruerenr, non modo eas regulas ac proportiones fe&ari in primis corpufculis coagmentandis debuere , fed in fingulis deinde rrujoribus acmajoribusmachinis: una in parte fi a regula difTiIiiíTent, totum, ut perfpicuumeft, con- turba íTent¡ ac quides potius , quamtam do£fcum opus per- fecifíet. T u iguur tantam in cafu conftantiam ac tamdiu reperire potes* Egcr ne in effbrmando quidem plántula femine efle poíTe mihi umquam perfuaferim. Semen enirn hoc totam ¡n fcdiiüncliflime delineatam plantam comple»

ftitur, ac (funt quibus id placet) ejus planta? femina alia innúmera , horumque feminum plantas alias , atque fie por- r o . Ea debuit eíTe fortuiti atomorum concurfus conítan- t i a , ut nulla in parte infinitaran! illarum, quibus h.rc machinatio abfolvttur, vel hilum claudicaren:: minimum enim fi ab arte vagata? fuiílent, tu id emeere potuifTe pu- rés , quod eft effeétum i Valeant itaque, qui hanc in ca- fu regularum conftantiam deprehendere poífe confidunt . Quocirca quamquam hic mundus in poffibilibus fuir , priufquam oriretur ( nam fa£lus numquim fuiflet, nifi fuiflet

poííibilis ) ; tamen talia in eo arris, fapientiat, rationis, ac tanta veltigia cerno, ut jure negem , fuifíe in poífibi- libus & fortuitis atomorum concurfibus. Quomodo quum horologium confidero , in poffibilibus illud fuifcagnofeo , priufquam eííet; ñeque enim alias umquam extitiííet.

negó in poíTibijibusfodinarum metallicarumfermcntarioni- bus ac copularionibus umquam extitiíTe. Quid ita ?^c cet quia harc tum tándem po/Tibilia funr, (\ data alia &

confiituta fuerint, in quibus ratio infit ac intelligentia : qua? qui non ponit, fimilitcr facit , ac C\ quis pronu generatim , ex qualibufeumque tribus lineis triangnlum confici poíTe , quum id tum tantum obtineat, ubi dua:

uomodocumqne furnia? fint tertia majores . Eodem mo- o mundus hic , qui tam admirabiii arte & fapientia confiaras eft, ita quidem in entibus poffibilibus eft , ubi aut data fit mens fapientiífima ac prarpotentiífíma , aut in

O 4 atomi s

(24)

n6 D I S S E R T A T I O I I Í . atomis ipfis fit irílta: hoc ubi datum non fit, eadem ra- tione negó mundum hurte, in quo ars inefi <> fapientia , elfe in poíTibilibus atomorum conjun&ionibus, qua negó, ex tribus lineis, quarum dua? fint tertia minores, vel ei arquales, triangulum naíci pofle . Eodem modo, quum quis dicir, eííe poffibile ab homine fieri Farnenfem Tau- rum, is ita profefio intelligit, ubi artiflci inílt efficiendi ars .* qua fuhlata , non magis poíTibile ert, quam a prae- flantiífcmo artífice fine ulla materia fieri.

§. 24. Sed larg-'ori jam utamur liberalitate . Mundus ex fortuito atomorum difeurfu , an vi & ratione divina primum prodierir, id runc ínter nos & Epicúreos difee- ptatur. Fortuno ratum docent illi: nos mentís fupremac numine architeflatum. Erar, inquiunt illi, in poíTibilibus atomon.m copulationibus: demus. Quid igitur, pergunt, prohibet ciiecre, potuifle inde emergeré? Et hoc demus, potuiííe: videant qusm benigne agamus . Inteliigant autem, nos dilputare, non an potuerir He fieri." fed an fa- fius ita fit. Potuiííe, id damus: fa&us ne ita fuerir, id difeeptamus. Nam non ítatim confequitur , potuit id ita le habere; id igitur ita eft,- quod vel pueri in Dialeérica roverunt. Nordum igitur confiar, ita, necne, natus fit mundus, uf illi contendunr . Nos contra docemus, efle fupremam quamdam mentem, cujus confilio & numine Su creatus. Ejus in ram vallo opere clara veítigia inrueri exiflimamus . Agant & Epicurei eadem nobifeum inge- ruirate, ac nobis vicifTim dent, mundum ira fieri potuif- fe , ut docemus . Ñeque enim video quid pugnet, ta- Jem mentem exfiírere, ejufque vi ac numine procrea- tuna elíe & ftare univerfum. Sinr ergo harc dúo poiribi- lia fyOemata, quorum altero ponatur, fortuito mundum nafci pctuiíle ; altero a mente divina fabrican. Exigit ratio, ur id verum putemus, quod ómnibus perpenfis, fi- mlius vero reperitor, prarfertim, quum res fit non parvi momenti, fed ejufmodi, qua rota hominum vira conrine- t u r . Itaque in utrumque inquiramus , acquale ílt expen- da mus; odio & amore, fpe & metu , fi per profanum genus fieri poteft , parumper femotis: amice rerum tran- figamus.

§. 25. Ut fyftema quodvis unum fit ? fibiqueconflet, dúo reqoiruntur .• primum principia evidentta, quarque e pugnan- tibus notionibusminime coalefcant: alterum plena ac fuapte

na tu-

(25)

D E N A T U R A D E I . 217 natura inde flueos phamomenorum , quorum caufa? per- quiruntur , ratio , ut fcilicet natura , non arte inde de- fiuere videantur. Quocirca perfpicuum eit, nec ftare pof- fe fyftema ullum , cujus principia aut ita obfcura funt , ut non intelligantur * aut funt Ínter fe pugnantia ; nec , ctiam fi principia clara fuerint &aperta, ubi nullam habent explicandorum phamomenorum vim naturalem, ple- mmque, atque ubmimam efficientiam . In pugnantibus principiis nullum insedificari poteft fyftema , nifi fi quis fibi perfuadeat, cjus, quod eft, caufam efle id, quod efle nequit. In perfpicuis vero inaedificatum fi nullum habeat explicandorum phamomenorum vim ac eflBcientiam , &

quidem naturalem, fuaque fponte fluentem , quidvis potius ell, quam eorum, quorum rationes & caufar quae- runtur , fyftema. Conveniant ha*c ínter partes neceffe eft, nifi a tota ratione aberrare velimus. Videamus autem , utrum harc dúo, qu* procul dubio in Theiftarum doctri- na conftant, in Epicureorum fyftemate reperiantur ab ullo.

§. 26. Rerum natura infinita ordinis, artis , fapientiae pharnomena exhibet .• rationem & in beítiis aliquam , &

in homine iuculentam nobis oilendit. Eonim caufam in-

Í

^uiro. Ea ftatim prarftonon fit: in eoenim fuperius con- enfimus. Dúo ecce autem mihi deferuntur fyftemata, CM- fus, & Dei. Ut in cafum inquiram , primum perpendo, qua? fit fortuita: plurium rerum coagmentationis natura . Nempe, ut eadem facillitate diflUire poífint, qua conve- liere: ut partes fie jun&ae minime fint conftantes, prat- fertim per longum tempus : ut difficillime feries ex íerie- bus ordinatiftimas , partí bus ac toti confentientes, progi- gnat: magis .idhuc difficile, ut nulla in parte umquam mentía tur ; poli remo ut nihil prarftare poífit , cujus efS- cientia deftituatur. Harc fyftema cafus ¿\fíic\\e & incre- dibile mihi faciunt. Prasfto eft alterum, Dei. Nihil, in eo harum dirfkultatum . Nam Deus fi eft, ut eft profe&o, nequit efle, nifi abfolutiíTimaerationis& pontentiac;

tum conftant i (Timar voluntatis . Itaque quum hace omnia in univerfo obfervem, mirum rerum omnium concentum, perennem conftantiam, in qua tanta vetuftas, quanta eft apnd homines memoria , nihil umquam mentira eft : conftantiam pnterea tot ferierum, quar perpetuo gignun- t u r , queque cum toto ipfo exaétiíTime confentiunt; quae me caufa impeliere poteft, fi non affeéhi, fed veri amo-

re phi-

(26)

218 D I S S E R T A T I O I I I . re philofophari voló, ut non huic potius doctrino! adha?- ream, fcd ut videns ac prudens inextricabiiibjs iilis Epi-

cureorum tricis me ipfe hnpíicem? Rep. reratio:

nam huyus fyfiematis dtvtnl'principia in prcrnptu pofita funt

& clara : facilifque explican do rum ph;r: a rario : illius, Epicurei, obfcura minirppque inteJiigibilia princi- p i a , minus cjuoque clara expediendorum tantorum phamomenorum ratio & via.

§. 27. Sed ut his me extricem tricis, preño ;am funt alia: ac majares. Rationem & mentem inmundi partibus inefle video. Ex motu atomorum eatn natam, cui um- quaro perfuadeant Epicurei ? Ut lciiicet ex nou mente fit mens ? quod tantumdem eft, atque ex n'th'tl ejff'e al'iquid . A t nullo negotio comprehendo, a fuprerna illa & poten- tiífima mente mentes alias procrean poruiíTe. porro ex- cipiet me írarim alia, atque inextricabilior quoque qua:- llio. /Eterna: illa? atomi nec femina funt, quibus conti- nemtur planta?, & nec ova, unde prodeunt animanria: íeá potius feminum , & ovorum elementa , quae quum co- eunt, & femina, & ova progignunr . Etiamne vi vege- tante & animante praedita erficiunt? Etiamne conílantif- íime femper eadem , eodemque modo, progignere pergunt?

Nullane umquam harum copulationum dilíociabitur ut planta?, aut aniroantis alicujus totum genus perear? Dif- ficile, credo, fibimet ipfí perfuadebunt Epicurei. Qu id autem ? Vis illa vegetatrix & animalis in omnibu? inerat atomis, an in parte? Qui non omnia animanria, íi ino-

mnibus? Qui tam dofie fecretae, ac tot, quot neceífariíe, fi in parte? Nihil ego horum iutelligo j quum Epicurei de cafu rationes promunt.- contra, curam fupremi nomi- nis binis verbis explico. Sed infinita futura eííet oratio

•ubi omnia perfequi eííet animus.

%. 28. Accedo nunc ad totius uoiveríí ordlnem : mire me & in hoc implicanc Epicurei : clara omnia funt in theologis. Temperatioae arquabiii virium centrípeta! &

centrifuga! planetarum circa tolem totum ftar í y flema no- ílrum circa ítellas fingulas fortaífis alia. Id fortuitus ato- morum difeurfus fecit, ac nunc confervar? Quid ? Unum ne omnes in locum pondere fuo gravitabant atomi ante- quam tam do&um opus machinaren*ur, an in diverfas plagas ? Non illud: alioquin unum eífet earum omniura centrum , quod oe Epicurei quidem dixerunt . Si alte-

rum,

(27)

D E N A T U R A D E I . 219 rum, quum omnes arque aeterna:, aeque ab aeterno motu perrito? , qui in plagas diverfas diílerminatx ? JElemum enim ac neceffarium non poteft ni/i unurn in modum effe áeterm'tnatum: nam1 in aeternis & neceííariis nihil effepo- teít SwxfJbu, potentia: totum i«p>e<«, aBu eíl., quod pe- racute vidit Arifloteles. Hujus ergo variationis in átomo*

rum natura astenia nullas eíTe caufas video . Extrinfecus ergo acceflere. Nugatur autem Epicurus , qui atomorum declina tionem & mutuum accefTum fine ulla caufa fingir:

pugnat hoc cum tota ratione . At enim , vi attractrice prarditae funt atomi: inde atomorum decíinatio . Nam arripiunt hoc avidiflime ex Newtonianorum philofophia novelli Epicuri patroni: nec intelligunt. Newtono attra-

¿tionem non caufam baberi , fed effeíhma . Caufam ergo ab Epicureis quiero mutui hujus acceflus. In atomorum pondere vim centrifugam reperio . Centripetaní unde quaeram ? unde utriufque ncquilibritatem ? íncompre- heniíbilia ergo mihi praedicant . Sed demus hoc iliis , u- traque ea vi ab aeterno praediras fuifle átomos . Quum copularentur , ac magna corpora conficerer/t, neceffarium fuit, ut tot atomi una jungerentur & in fole, & in iis planetis, quae circum folem aguntur, ut vires projecTÍonis planetarum omnium sequales eííent attracrionis folis, quo ordo contare pofíet . Mínimum fi hanc proportio- nem exiílent, ut altera alteri vis praeponderaret, totum funditus mundanum fyftema conturbatumfuiííet. Quaero ergo , quum infinita; numero eííent atomi, cur non plures convenerint ? Cur nullibi variaverint ? Ego hic exitum non reperio. Nec nunc ea, quae fuperius , iterum inter- rogabo, cur tanta conftantia perfeverent . Exempli harc loco promfi, ut intelligant Epicurei , quam non incom- prehenfibile modo' totum fit fyftema cafus , fed etiam etiam quam abfurdum, quam infcite excogiratum , quam fvcum pugnans, ut pudere debet nomines ratione praedi- tos in his dumetis rationes inveftigare velle ad impietatis caufam patrocinandam.

§. 29. Hafc genérica, ac magnis ingeniis adcommodata.

Attingamus aliquid peculiare, in medioque pofitum, aut exinfinitis delibemuspotius. Ánimantium oeconomia plura ac perpetua divinae mentís ac pronoeae argumenta vel in oculos ingerit. Eurn locum, qui eíí ex ánimantium folertia, quum

^éteres alii plures Graeci , latinique theologi , tum