LATÍN II
Francisco Manzanero Curso 2016-2017
TEMAS DE GRAMÁTICA: 1. LA ORACIÓN DE INFINITIVO Consideraciones previas
El infinitivo puede desempeñar funciones nominales sin perder su naturaleza verbal. En español, cuando el infinitivo desempeña la función de complemento directo, su sujeto (tácito o expreso) suele coincidir con el del verbo al que complementa:
«Deseo aprender (yo) gramática». «Decía estar (él) seguro».
«Queríamos parecer (nosotros) contentos». «Insisto en hacerlo yo».
«Lo quiere intentar él solo». «Esto lo puede hacer Pedro».
Cuando el verbo principal comparte el sujeto con el infinitivo, decimos de éste que es un «infinitivo concertado». Pero esa coincidencia no tiene que darse necesariamente y, a veces, los sujetos del verbo principal y del infinitivo subordinado son distintos. Observa estas equivalencias:
«Venir tú (tu venida = S) nos ha llenado de alegría» = «que tú vinieras nos ha llenado de alegría». «Desde mi ventana puedo ver salir el sol (la salida del sol = CD)» = «…puedo ver que el sol sale». «El testigo declaró ser cierto lo ocurrido (su testimonio = CD)» = «…declaró que lo ocurrido era cierto».
En los anteriores ejemplos los infinitivos no son «concertados» ya que su sujeto no coincide con el del verbo en forma personal. Puede decirse que los infinitivos, con sus respectivos sujetos, constituyen «oraciones», como si fuesen verbos en forma personal, y dichas oraciones, tienen la categoría de subordinadas sustantivas (llamadas también completivas) porque equivalen a elementos de la oración principal, desempeñando principalmente las funciones de sujeto o de complemento directo. En tales casos, el sujeto de la oración de infinitivo aparece expresado en caso acusativo.
1. La oración sustantiva de infinitivo
• Oraciones sustantivas con función de complemento directo
a) Mater videt puerum venire, ‘venir el niño (lo) ve la madre’ = ‘la madre ve venir al niño’ = ‘la madre ve que el niño viene’.
b) Dux iubet milites incurrere in hostes, ‘el general ordena lanzarse los soldados contra los enemigos’ = ‘…ordena que los soldados se lancen …’.
c) Scimus te bonum esse, ‘ser bueno tú (lo) sabemos’ = ‘sabemos que tú eres bueno’.
• Oraciones sustantivas con función de sujeto
a) Romanos vincere oportet , ‘vencer los romanos es preciso’ = ‘es preciso que los romanos venzan’. b) Utile est rei publicae nobiles homines esse, ‘haber hombres nobles es útil para la República’ = es útil para la República que haya hombres nobles’.
El sujeto de los infinitivos en latín lleva caso acusativo. Se debe a que tienen una sintaxis «atípica», pues necesitan una marca de subordinación en ausencia de conjunción o cualquier otro nexo subordinativo.
En el enunciado scimus te bonum esse hay que destacar que el infinitivo corresponde a un verbo copulativo y que, en consecuencia, el predicado nominal o atributo de la oración de infinitivo va también en acusativo.
2. Modos en la traducción de las oraciones de infinitivo.
El modo empleado para traducir los infinitivos en los ejemplos expuestos viene determinado por la naturaleza del verbo principal.
• Indicativo
El infinitivo se traduce por una forma del modo indicativo cuando el verbo principal es un verbo de expresión (de los que significan «decir, contar, declarar», etc.), de percepción a través de los sentidos («ver, oír», etc.) o de pensamiento y conocimiento («creer, pensar, entender, saber», etc.).
• Subjuntivo
El infinitivo se traduce por una forma del modo subjuntivo cuando el verbo principal es un verbo «de voluntad» («querer, ordenar, recomendar», etc.) o una expresión impersonal (del tipo de «conviene, es preciso, es útil», etc.). Encontrarás ejemplos de lo dicho en el apartado siguiente.
3. Los tiempos. La concordancia temporal
El valor temporal del infinitivo es también relativo: el de presente expresa simultaneidad y el de perfecto anterioridad con respecto al tiempo del verbo de la oración principal. Esta relación entre el tiempo del verbo de la oración principal y el de la subordinada se denomina consecutio temporum, o «concordancia temporal».
• Infinitivo de presente
a) Se traduce por un presente si el verbo principal está en presente.
Mater videt puerum venire, ‘la madre ve que el niño viene’ (indicativo). Mater vult puerum venire, ‘la madre quiere que el niño venga’ (subjuntivo).
b) Se traduce por un imperfecto si el verbo principal está en un tiempo pretérito.
Mater videbat/vidit/viderat puerum advenire, ‘la madre veía/vio/había visto que el niño venía’ (indicativo). Mater volebat/voluit/voluerat puerum venire, ‘la madre quería /quiso/había querido que el niño viniera (subjuntivo). • Infinitivo de perfecto
a) Se traduce por un pretérito perfecto si el verbo principal está en presente.
Mater videt puerum venisse, ‘la madre ve que el niño ha venido’ (indicativo). Mater vult puerum venisse, ‘la madre quiere que el niño haya venido’ (subjuntivo).
b) Se traduce por un pretérito pluscuamperfecto si el verbo principal está en un tiempo pretérito.
Mater videbat/vidit/viderat puerum venisse, ‘la madre veía/vio/había visto que el niño había venido’ (indicativo).
Mater volebat/voluit/voluerat puerum venisse, ‘la madre quería/quiso/había querido que el niño hubiera venido’ (subjuntivo).
Ejercicios
1. Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse.
2. Antonius iussit Ciceronis interfecti caput sibi afferri. 3. Avarus aegre patitur vicinum suum se esse ditiorem. 4. Beatus esse sine virtute nemo potest.
5. Caesar milites pontem rescindere iussit. 6. Caesar a militibus pontem rescindi iussit. 7. Demosthenes ad fluctus maris declamare solebat. 8. Dux hostium urbem diripi passus non est.
9. Dux iuravit se nisi victorem in castra non reversurum. 10. Ego non utilem arbitror esse nobis futurarum rerum scientiam. 11. Et prodesse volunt et delectare poetae.
12. Indignati sunt patres tribunos plebis tam insolenter egisse. 13. Leges civem romanum verberari non sinebant.
14. Minime miror te tuis operibus laetum esse. 15. Naturam mutare pecunia nequit.
16. Puer paribus colludere gestit.
17. Romani credebant fore ut Galli a Caesare vincerentur. 18. Scimus naturam non mutari sed emendari posse. 19. Solem Persae Deum esse credebant.
20. Tales dixit aquam esse initium rerum.
21. Apparet nisi in bonis amicitiam esse non posse. 22. Cogor belli socius esse.
23. Dicitur Afrani toga convenisse Menandro. 24. Difficillimum est se ipsum vincere. 25. Et in pace et in bello clarum fieri licet. 26. Expedit onmibus rempublicam esse salvam.
27. Facinus est vincire civem romanum, scelus verberare, prope parricidium necare. 28. Fama est Themistoclem venenum sua sponte sumpsisse.
29. Matronae dicuntur Brutum ut parentem annum luxisse. 30. Dicitur matronas brutum ut parentem annum luxisse. 31. Galli dicuntur in Italiam transisse.
32. Dicitur Gallos in Italiam transisse.
33. Miltiades, multum in imperiis magistratibusque versatus, ad cupiditatem imperii trahi videbatur. 34. Necesse est discordia civili rempublicam interire.
35. Non te paeniteat duros subire labores. 36. Nuntiatur magnum exercitum appropinquare. 37. Prima virtus est vitio carere.
38. Respublica peritura videtur.
TEMAS DE GRAMÁTICA: 2.
El modo subjuntivo
Sistema de Presente (presente/imperfecto)
Valor y usos del presente de subjuntivo
1) Potencial: Ubi hominem invenias honestiorem quam
Socratem, dónde podrías (= se podría) encontrar un hombre
más honrado que Sócrates.
2) Exhortativo: Patriam amemus, amemos la patria. 3) Deliberativo: Quid faciam?, ¿qué debo hacer?
4) Yusivo (expresión de una orden o prohibición): Sapias, sé cuerdo. Ne facias, no hagas.
5) Desiderativo (expresión de un deseo): Utinam naves in
portum perveniant!, ¡Ojalá las naves lleguen al puerto!
6) De protesta: Ego istuc dicam?, ¿que yo digo eso? 7) De persona indefinida (sólo en la 2.ª pers. sing.; se traduce por pres. indic.): Invenias, se encuentra. A veces se confunde con el potencial de 2.ª persona: videas puede significar, según el contexto, tú verías o se ve.
8) Concesivo (empleado en el curso de una discusión): Sit
fur, sit sacrilegus…, at est bonus imperator, admitamos que
sea un ladrón, que sea un sacrilego…; pero, al menos, es un buen general.
Valor y usos del imperfecto de subjuntivo
1) Irreal de presente: Plura tibi scriberem, te escribiría más cosas. 2) Potencial de pasado (se traduce por plusc. de subj.): Es frecuente en expresiones impersonales del tipo crederes, hubieras creído (= se hubiera creído); videres, hubieras visto (= se hubiera visto); quis crederet?, ¿quién lo hubiera creído?; vix
quisquam crederet, apenas lo hubiera creído nadie. También es
frecuente con este valor en oraciones condicionales en la época preclásica: si haberem, darem, si hubiera tenido, habría dado. 3) Exhortativo y yusivo, referido al pasado; la traducción más frecuente en español es el infinitivo pasado: caperes
fustem!, ¡haber cogido un palo! Otras veces se traduce por
pluscuamp. de subj.: diceret!, ¡que lo hubiera dicho! 4) Deliberativo y de protesta: Se puede traducir al español por el giro «iba a» + inf.: quid facerem?, ¿qué iba yo a hacer? 5) Concesivo y de suposición: Se puede traducir por un pluscuamp. subj.: Dares hanc vim Craso…, supongamos que hubieras dado este poder a Craso.
6) Regido por cum, el imperfecto de subj. recibe el nombre de «CUM HISTÓRICO» e indica, a la vez, «tiempo» y «causa». Se puede traducir por «como» e imperf. de subj., por un gerundio simple o por al e inf. pres.: Cum Caesar
Traducción
1. Valeant cives mei, sint incolumes, sint beati; stet haec urbs.
2. Amemus patriam, pareamus senatui, consulamus bonis, praesentes fructus neglegamus, posteritatis gloriae serviamus.
3. Ornamus corpora, ornemus etiam animos. 4. Cedant arma togae.
5. Caveant consules.
6. Bene rem geras et valeas, dormias sine cura (epitafio). 7. Di a nobis funestum hoc omen avertant.
8. (Consejos de Catón) Haec erunt vilici officia. Feriae serventur. Alieno manum abstineat, sua servet diligenter. Familia ne algeat, nec esuriat. Vilicus ne sit ambulator, sobrius sit semper. Familiam exerceat. Ne plus censeat sapere se quam dominus. Amicos domini habeat sibi amicos. Opus rusticum omne curet. Primus surgat, postremus cubet.
9. Sit Scipio clarus ille...; ornetur alter (el segundo) eximia laude Africanus...; habeatur vir egregius Paulus ille...; sit aeterna Gloria Marius...; anteponatur omnibus Pompeius... (valor concesivo) 10. In tanto discrimine quid agamus? Quem appellemus? (valor deliberativo)
11. Ubi amicum quaeram? Quo me vertam? Ubi amicum fidelem inveniam? (valor deliberativo) 12. Ne audiantur improbi cives.
13. Iis qui in nos peccaverunt indulgeamus, neve utilitatem nostram communi utilitati praeponamus. 14. Senes a iuventute honorentur.
15. Valeas, tibi habeas res tuas, reddas meas (valor yusivo)
16. Unus furiosus gladiator... contra patriam... gerit bellum. Huic cedamus, huius condiciones audiamus, cum hoc pacem fieri posse credamus? (valor de protesta)
17. Sint sane liberales...; at ne sanguinem nostrum largiantur (valor concesivo)
18. Ab omnibus deserebar; quid facerem? A quo auxilium peterem? (valor deliberativo) 19. In illo periculo quid faceret? Quo modo ex insidiis se expediret? (valor deliberativo) 20. Remota amicitia, quae vita iucunda esset?
21. Utinam a bonis amaremur!
22. Diligentius enim valetudini tuae consuleres! 23. Nonne te iuvaret Athenas visere?
24. Utinam homines colerent iustitiam!
25. Quis negare auderet hunc hominem bonum civem esse.
26. Romulus eiusque socii, cum uxores non haberent, mulieres Sabinas rapere statuerunt. 27. Cum victoriam non speraret, tamen Leónidas usque ad mortem pugnavit.
28. Coriolanus, cum a matre sua imploraretur, ab Urbe castra movit.
29. Regulus, cum suo iureiurando teneretur, Africam repetere non dubitavit.
30. Cum apud Aegyptios condirentur mortui, Pharaonum cadavera etiamnunc integra remanent. 31. Cum oppidum a nostris undique oppugnaretur, tamen hostes legionum impetum facile sustentabant.
Sistema de perfecto (pretérito perfecto/pretérito pluscuamperfecto)
P
RETÉRITO PERFECTO DE SUBJUNTIVO.—
C
ARACTERÍSTICA MODAL-
TEMPORAL:
-eri-P
RETÉRITO PLUSCUAMPERFECTO DE SUBJUNTIVO.—
C
ARACTERÍSTICA MODAL -TEMPORAL:
-is-se-Valor y usos del perfecto de subjuntivo: 1) Valor de potencial y de atenuación:
Aliquis dixerit, alguien podría decir. Pace tua dixerim, con tu permiso, yo diría. 2) Orden (raro) y prohibición (con ne, cave):
Ne/cave feceris, no hagas.
Oderint, dum metuant, que odien, con tal que teman. 3) Optativo (raro):
Bona te Venus iuverit, que Venus propicia te ayude. 4) De protesta:
Tu mecum fueris?, ¿qué tú has estado conmigo? 5) Con la conj. cum equivale a una oración causal.
Valor y usos del pluscuamperfecto de subjuntivo: 1) Irreal de pasado: plura tibi scripsissem, te habría escrito más.
2) Optativo irreal de pasado (con utinam o utinam ne): utinam prudentior fuisses, ojalá hubieses sido más prudente; utinam… istam calliditatem hominibus ne dedissent, ojalá no hubiesen dado a los hombres esta habilidad.
3) Concesivo de pasado: vicissent improbos boni; quid deinde?, supongamos que los buenos hubiesen vencido a los malos, ¿y después, qué?
4) Con la conjunción cum expresa a la vez causa y tiempo.
Traducción
1. Hoc sine ulla dubitatione confirmaverim, eloquentiam esse rem omnium difficillimam. 2. Bona te Venus iuverit.
3. Tu mecum fueris?
4. Audierit nostras tot Cytherea preces.
5. Venerit iste si furor, optarim non habuisse manus. 6. Quis enim celaverit ignem?
7. Orator sit enim mihi tinctus litteris, audierit aliquid, legerit, ista ipsa praecepta acceperit. 8. Ne falsum testimonium dixeris; ne fraudem feceris; turpia ne dixeris; nihil iniuste feceris. 9. Ne cessaveris, opus tuum perage.
10. Neminem nec accusaveris nec laudaveris cito. 11. Utinam Catilina omnes secum copias eduxisset! 12. Atque utinam res publica stetisset quo coeperat statu! 13. Vicissent improbos boni; quid deinde?
14. Utinam ne tibi id suadere in mentem mihi incidisset! 15. Utinam omnes M. Lepidus servare potuisset.
16. Restitisses, repugnasses, mortem pugnans oppetisses.
17. Eadem me ad fata vocasses; idem ambas ferro dolor atque eadem hora tulisset.
18. Fuerint cupidi, fuerint irati, fuerint pertinaces; sceleris vero crimine, furoris, parricidii liceat carere. 19. Cum numquam punitus sim a magistro, a patre nunquam vituperatus sum.
20. Cum ignis sacer exstinctus sit, Vestales nunc puniuntur. 21. Hostis urbem nostram cepisset, eamque delevisset. 22. Corvus vocem ostendit stultus: quanto rectius tacuisset! 23. Utinam prudentior fuisses!
24. Polyphemus Ulixem omnesque eius socios facile voravisset. 25. Utinam domo mansissem!
26. Utinam ne mihi ullus fuisset unquam filius neve servi! 27. Utinam ne unquam natus esem!
28. Utinam cives urbi celerius succurrissent! 29. Utinam ne Horatius sororem suam interfecisset.
30. Hannibalis milites, cum magnis itineribus defatigati essent, tamen Romanos vicerunt.
31. Cum Hasdrubalis copiae apud Metaurum a consulibus victae essent, senatus supplicationem decrevit. 32. Cum bellum Troianum confectum esset, Graeci in patriam redierunt.
TEMAS DE GRAMÁTICA: 3. Morfología y valores del modo imperativo
E
L IMPERATIVO PRESENTE Y FUTUROEl imperativo de presente, como ocurre en español, sólo se usa con segundas personas. Se forma sobre el tema de presente: puro en la segunda persona de singular, es decir, sin desinencia, y con la desinencia -te en la segunda de plural.
El imperativo de presente, es poco usado. Subsistió en fórmulas legales, en recetas culinarias y médicas.
Algunos imperativos bisilábicos de la 3.ª conjug. pierden su e final en la 2.ª persona singular: dic, duc, fac. Las formas plenas, dice, duce, face, se encuentran en autores arcaicos. Lo mismo ocurre con los compuestos de duco, dico (educ, maledic, etcétera) y los compuestos de facio que conservan la -a-de la raíz (calefac).
Expresión de la exhortación, la orden y la prohibición
1. Exhortación: Presente de subjuntivo (1ª persona plural):In rebus prosperis superbiam fugiamus, en la prosperidad huyamos de la soberbia. Ne difficilia optemus, no aspiremos a cosas difíciles.
2. Orden.
• Modo imperativo (2ª persona singular/plural)
Lauda parce, vitupera parcius, alaba con moderación, vitupera con mayor moderación aún. Mittite legatos circa omnes Asiae urbes, enviad legados a todas las ciudades de Asia.
• Presente de subjuntivo (3ª persona singular/plural)
Qui desiderat pacem bellum praeparet , quien desea la paz, prepare la guerra.
3. Prohibición
• Ne + pretérito perfecto de subjuntivo (2ª persona singular/plural) Ne transieris Hiberum, no pases el Ebro.
• Noli/nolite + infinitivo (2ª persona singular/plural)
Contra verbosos, noli contendere verbis, contra los charlatanes, no rivalices con la palabra. • Cave/cavete + presente de subjuntivo (2ª persona singular/plural)
Caesar, cave eum ignoscas, César, no lo perdones = guárdate de perdonarlo. • Ne + presente de subjuntivo (3ª persona singular/plural)
Haec erunt vilicae officia: vicinas ne invisat, neve ad se recipiat, estos serán deberes de la mujer del grajero: que no visite a las vecinas, ni las reciba en su casa.
Traducción
1. (Consejos atribuidos a Catón.) Parentes ama. Cum bonis ambula. Magistratum metue. Diligentiam adhibe. Rem tuam custodi. Libros lege. Liberos erudi. Litteras disce. Pugna pro patria. Aleam fuge. Familiam cura. Iracundiam rege. 2. Fac officium, dic veritatem, duc caecos.
3. Assuesce et dicere verum et audire.
4. Pascite, pastores, oves: arate, agricolae, agros. 5. Ora et labora. Substine et abstine.
6. Fac multa, dic pauca.
7. Egredere ex urbe, Catilina, libera rem publicam metu, in exsilium proficiscere. Educ tecum etiam omnes tuos; purga urbem; ... confert te ad Manlium; concita perditos cives; secerne te a bonis; infert patriae bellum; exsulta impio latrocinio. 8. Subvenite misero mihi, ite obviam iniuriae.
9. Moriamur, milites, et morte nostra eripiamus ex obsidione circumventas legiones. 10. Nostra vitia in oculis habeamus, a tergo aliena.
11. Qua re secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, muro... secernantur a nobis; desinant insidiari domi suae consuli...
12. Regio imperio duo sunto iique consules appellantor, militiae summum ius habento, nemini parento, illis salus populi suprema lex esto.
13. Ignoscito saepe alteri, numquam tibi.
14. Estote aequi boni semperque officio servitote.
15. (Consejos de Quintiliano a los maestros.) Tu, qui discipulos ducturus es, clarissimi magistri haec consilia audi: «Ante omnia, sume parentis animum erga tuos discipulos. Memento te succedere in eorum locum qui tibi suos liberos commiserunt. Tristis austeritas aut nimia comitas a te pariter absit: metue enim ne (que) illinc odium, hinc contemptus oriatur. Saepe admonitioaibus utere, rarius castiga. Esto minime iracundus; tamen ne ea, quae emendanda erunt, dissimulaveris. Praesta te in docendo simplicem ac patientem. Discipulis interrogantibus libenter responde; non interrogantes percontare ultro. In laudando ne parcus fueris neve effusus. In emendando fuge acerbitatem et contumeliam, quae multos a studendi proposito avertit.»
16. Ne transieris Hiberum; ne quid rei tibi sit cum Saguntinis. Nusquam te vestigio moveris. 17. Ne aliena bona cupiveris.
18. Cave iniuriam feceris.
19. Impius ne audeat placare donis iram deorum. 20. Nolite despicere pauperes.
21. Noli me tangere.
22. Nolite, agricolae, dum flat Boreas, agros arare. 23. Tu ne cede malis, sed contra audentior ito.
24. Expergiscimini aliquando et capessite rem publicam. 25. Ferte auxilium, subvenite inopi.
31. Vos autem, Adherbal et Hiempsal, colite, observate talem hunc virum, imitamini virtutem, et enitemini ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse.
26. Catilina, perge quo coepisti; egredere aliquando ex urbe; patent portae; proficiscere. Educ tecum etiam omnes tuos; si minus, quam plurimis purga urbem.
27. Consulite vobis; prospicite patriae; conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras; populi Romani nomen salutemque defendite.
28. Consules militiae summum ius habento, nemini parento, illis salus populi suprema lex esto. 29. Fuge, nate dea, teque his eripe flammis.
30. Fac cogites in quanta calamitate sis, et memineris te virum esse. Consideres quid tuae rationes postulent; auxilium petas ab omnibus, etiam ab infimis.
31. Ne transieris Hiberum.
32. Nolite id velle, quod fieri non potest.
33. Nolite existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. 34. Cave credas! cave ignoscas! cave eum defendas!
Ejercicios: voz pasiva
1. Dolores mitigantur vetustate. 2. A falso amico accusabar.
3. Dei providentia mundus administratur. 4. ludicabor, sed non damnabor a iudicibus. 5. Senes a iuventute honorentur.
6. Pares cum paribus congregentur. 7. Laudaris carmine nostro.
8. Oppidum ab hostibus oppugnabatur, sed ab oppidanis strenue defendebatur. 9. Bellum crudelissimum a me sedabitur.
10. Frangar, non flectar.
11. Gutta cavat lapidem, consumitur anulus usu, et vomer aduncus humo teritur. 12. Dianae simulacrum colebatur a civibus, ab omnibus advenis visebatur. 13. Nostri milites a duce et a fortuna deserebantur.
14. Studio gloriae omnes trahimur. 15. A perito patrono defendebaris.
16. Eo libro a nobis Philosophia defenditur. 17. Nunc audiantur improbi cives.
18. Poetae audiuntur, leguntur, ediscuntur.
19. Urbs validis munitionibus atque natura loci muniebatur. 20. Classis a praedonibus capitur.
21. Invidetur praestanti florentique fortunae. 22. Auxilia mittentur.
23. Ex tota urbe in forum concurritur.
24. Dum Romae consulitur, Saguntum expugnatur. 25. Te praetore, populi Romani classis a piratis victa est. 26. Anco Marcio rege Ostia ad ostium Tiberis condita erat. 27. Domitiano principe, Stoici Roma pulsi sunt.
28. Bellum adversus hostes gerebatur.
29. Ego primam partem tollo, quia nominor leo. 30. Qui erant cum Aristotele Peripatetici dicti sunt. 31. Honestissimus inter suos numerabatur.
32. Rex atque amicus appellatus erat. 33. Camillus dictator dictus est.
34. Ancus Martius rex a populo creatus est.
35. Avari homines non solum mali, sed etiam miseri iudicantur. 36. Existimantur boni beati, improbi miseri.
37. Ab Epaminonda omnis civilis victoria funesta putabatur.
38. Iuppiter Optimus Maximus appellatur, non quod iustos et sapientes efficiat, sed quia salvos, incolumes et copiosos nos efficere potest.
39. Ab Ennio sancti appellantur poetae. 40. Damnati in carcerem ducti sunt. 41. Audentes a Fortuna iuvantur.
42. Omne malum nascens facile opprimitur. 43. Legati a Saguntinis missi sunt auxilium orantes. 44. Nostris neque terra neque mari effugium dabatur victis. 45. Homines laborantes a Fortuna faventur.
TEMAS DE GRAMÁTICA: 6. La oración adjetiva o de relativo
La oración de relativo recibe tal nombre por ir encabezada por un pronombre relativo, es decir, por un elemento subordinante que tiene la peculiaridad de tener flexión.
Las oraciones subordinadas de relativo se unen a la principal mediante un pronombre o un adverbio relativo. Se llaman «de relativo» porque en el tipo más frecuente el pronombre o adverbio hace referencia a un sustantivo o un pronombre que figura en la oración principal, el llamado «antecedente», al que la oración de relativo sirve de complemento. La oración de relativo equivale tanto por su función como por su semántica a un adjetivo. El pronombre relativo debe concordar obligatoriamente en género y en número con su antecedente; pero el caso depende de la función, que no es la misma necesariamente para el relativo y para su antecedente.
1. 1 Oración de relativo con el anafórico IS como antecedente
El anafórico is, ea, id es a menudo antecedente de un relativo en correlaciones del tipo is qui
(‘aquel/el que’):Is est amicus qui in re dubia iuvat, ‘un amigo es aquel que presta ayuda en una situación difícil’.
A veces el anafórico is se encuentra pospuesto a la oración de relativo:
Quod sensus ostendit id credit animus, ‘lo que muestra el sentido lo cree el alma’.
1. 2 Oración de relativo sustantivada (sin antecedente)
Lo mismo que un adjetivo, la oración de relativo se puede sustantivar; en este caso, como no desempeña función adjetiva, no hay antecedente. Esto suele ocurrir allí donde se esperaría como antecedente el anafórico is. Estas oraciones, pues, son equiparables a un sustantivo o a una oración sustantiva y tienen, sobre todo, función de sujeto o de complemento directo.
Qui multum habet (sujeto) plus cupit, ‘quien tiene mucho desea más’.
Facile credimus quod volumus (c. directo), ‘fácilmente creemos lo que deseamos’.
En las oraciones anteriores la función del relativo dentro de su oración es la misma que la que desempeña toda la oración de relativo sustantivada dentro de la oración principal, y suele ser lo normal, pero esa coincidencia de funciones no tiene que darse necesariamente:
Cui fortuna favet (sujeto) multos amicos habet, ‘a quien la fortuna favorece tiene muchos amigos’.
En el ejemplo anterior, la oración de relativo está sustantivada y es sujeto, pero el pronombre relativo dentro de su oración es un complemento indirecto. Esto es parecido a lo que ocurre en español con dichos como «al que le pique que se rasque».
1. 3 Oración introducida por un adverbio relativo.
Los adverbios relativos se utilizan como equivalentes de los pronombres relativos precedidos de una preposición y que, por tanto, desempeñarían la función de un complemento circunstancial de lugar en su oración.
ubi = in + ablativo = ‘donde’ quo = in/ad + acusativo = ‘a donde’ unde = ex/ab + ablativo = ‘de donde’ qua = per + acusativo = ‘por donde’
In montem Sacrum plebs secessit, ubi (= in quo) novam civitatem condere temptavit, ‘la plebe se retiró al monte Sacro, donde intentó fundar una nueva ciudad’.
Cuncti cives intra saepta manebant, unde (= ex quibus) singuli exibant ad suffragium, ‘todos los ciudadanos permanecían en el interior de un recinto, de donde iban saliendo de uno en uno para votar’.
Senatus erat locus quo (= in quem) sola nobilitas accedebat, ‘el Senado era un lugar a donde sólo accedía la nobleza’.
Fauces Caudinae, qua (= per quas) Romani transire nequiverunt, in Samnio sunt, ‘las Horcas Caudinas, por donde los romanos no pudieron atravesar, se encuentran en el Samnio’.
1.4 Oración de relativo con el verbo en subjuntivo.
La oración subordinada de relativo con el modo subjuntivo adquiere matices circunstanciales, identificables en el contexto:
Legati mittuntur qui nuntient pacem, ‘se envían legados que anuncien la paz’ = ‘… para anunciar la paz’. Stultum me, qui id antea non viderim, ‘tonto de mí, que no lo he visto antes’, = ‘… por no haberlo visto antes’. Nemo est tam vecors qui non sentiat deos ese, ‘nadie es tan insensato que no se dé cuenta de que los dioses existen’.
1. 5 El relativo como adjetivo
El relativo puede funcionar también como adjetivo. En este caso su antecedente, o, mejor dicho, su consecuente está dentro de la oración de relativo: quam urbem statuo, vestra est, en lugar de urbs, quam statuo, vestra est, ‘la ciudad que fundo es vuestra’.
1. 6 Casos de atracción del pronombre relativo
El pronombre se puede ver atraído por el género y el número del atributo o del complemento predicativo de la oración subordinada de relativo.
Roma, quod (en lugar de quae) Italiae caput est, a Gallis expugnata est, ‘Roma, que es la capital de Italia, fue asaltada por los galos’.
1.7 El relativo de enlace o «falso relativo»
En latín son bastante comunes los pronombres relativos en principio absoluto de oración (después de un signo de puntuación fuerte), haciendo referencia a una persona o cosa que aparecía en la anterior oración). Lo más sencillo es traducirlos un pronombre demostrativo o personal, que tienen independencia sintáctica:
Centuriones vocibus hostes vocare coeperunt; quorum progressus est nemo, ‘los centuriones comenzaron a provocar a voces a los enemigos; ninguno de ellos se adelantó.
Traduce
1. Ab iis postulant iusiurandum, quod signatum ad cives perferant. 2. Arbores serit agricola, quarum fructus ipse aspiciet nunquam. 3. Caesar equitatum, qui sustineret hostium impetum, misit. 4. Caesar Helvetios in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit.
5. Caesar iter in ea loca facere coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat. 6. Coriolanus Romam rediit, unde antea abierat.
7. Cum Alexander Magnus in Sigeo ad Achillis tumulum adstitisset, «o fortunate», inquit, «adulescens, qui tuae virtutis praeconem Homerum inveneris».
9. Fuere item ea tempestate qui crederent M. Licinium Crassum non ignarum eius consilii fuisse. 10. Hae tragoediae non satis dignae sunt, quae iterum legantur.
11. Haec qui dicat, nonne plane desipere videatur? 12. Haec qui videat, nonne cogatur confiteri deos esse? 13. Hoc qui videat, nonne confiteri deos esse cogitur? 14. In quem primum egressi sunt locum, Troia vocatur. 15. Infelices ii sunt, quibus cupiditates imperant. 16. Ipse (Caesar) eodem, unde redierat, proficiscitur.
17. Is Ascanius, ubicumque et quacumque matre genitus, urbem matri seu novercae reliquit, novam ipse aliam sub Albano monte condidit.
1. Is bonus est medicus qui sibi sua vulnera curat. 2. Is dives est, cui id satis est, quod habet.
3. Lacedaemonii devictis Atheniensibus triginta viros imposuere, qui rem publicam eorum tractarent. 4. Maior sum et ad maiora genitus, quam qui (= quam ut) mancipium sim mei corporis.
5. Miseret tui me, qui hunc tantum hominem facias inimicum tibi. 6. Multa sidera sunt, quae oculis videre non possumus.
7. Multa sunt sine quibus hominum vita beata esse non potest. 8. Nemo est qui te non metuat, nemo qui non oderit.
9. Non is bonus est, qui se ipse laudat, sed is quem optimi laudant homines. 10. Non is sum, qui (= ut ego) mortis periculo terrear.
11. Nonnulli sunt, qui aut ea quae imminent non videant, aut ea quae vident dissimulent.
12. Nulla enim est natio quam pertimescamus, nullus rex qui bellum populo Romano facere possit.
13. Omnes homines, quicumque sunt, fratres nostri sunt; quos nobis neque contemnere neque in rebus adversis destituere licet.
14. Quas scripsisti litteras, placuerunt mihi.
15. Qui potest esse tam aversus a vero, qui neget haec omnia deorum immortalium potestate administrari? 16. Qui se morti ultro offerant, facilius reperiuntur, quam qui dolorem patienter ferant.
17. Quidquid enim iustum sit, id etiam utile esse censent, itemque quod honestum, idem iustum; ex quo efficitur, ut quidquid honestum sit, idem sit utile.
18. Quis est, qui C. Fabricii, M. Curii non cum caritate aliqua benévola memoriam usurpet, quos numquam iderit? 19. Quos fortuna erexit, saepe fortuna demittit. Quos perdet fortuna caecat.
20. Quos volunt perdere dei, prius dementes reddunt.
21. Refertae sunt orationes Catonis, quas quidem adhuc invenerim et legerim, et verbis et rebus illustribus. 22. Reperti sunt complures nostri milites qui in phalangas insilirent et scuta manibus revellerent et desuper vulnerarent. 23. Rex, cui omnes cives oboediunt, ipse legibus oboedire debet.
24. Romulum Remumque cupido cepit urbis condendae in iis locis, ubi expositi ubique educati erant. 25. Sic locutus (Scipio) cum litteris Iugurtham, quas Micipsae redderet, dimisit.
26. Sunt qui ita dicant imperia Pisonis iniusta, superba, crudelia barbaros nequivisse pati. 27. Tu non adfuisti, qui semper solitus esses obire.
TEMAS DE GRAMÁTICA 7: Las circunstancias de lugar
Para la expresión del complemento circunstancial de lugar, la lengua latina se vale de diversas formas casuales, solas o con preposición. En el siguiente cuadro te ofrecemos todas las posibilidades, clasificadas de acuerdo con el adverbio interrogativo al que responden las distintas variantes del complemento de lugar (ubi?, unde?, quo?, qua?).
Cuestiones Caso/preposición y caso
UBI? DONDE? (situación) ‘en...’
• Locativo: para nombres de ciudad de la 1ª y 2ª declinación, sustantivos domus, humus rus: domi/ruri/Romae/Tarenti maneo, ‘me quedo en casa/en el campo/en Roma/en Tarento’.
• Ablativo solo: nombres de ciudades e islas pequeñas de la 3ª decl. y plurales; sustantivo locus: Carthagine/Athenis/loco aperto erat, ‘estaba en Cartago/en Atenas/en un lugar descampado’.
• IN + ablativo: nombres comunes y de países: in urbe/in Italia sumus, ‘estamos en la ciudad/en Italia’.
UNDE? ¿DE DÓNDE? (origen o punto de partida) ‘de/desde...’
• Ablativo: para nombres de ciudad, domus y rus: domo/rure/Roma venio, ‘vengo de mi casa/del campo/de Roma’.
• AB/EX/DE + ablativo: ab urbe discedo, ‘me alejo de la ciudad’; ex urbe proficiscor, ‘me voy de la ciudad’, de muro desilit, ‘salta del muro’. QUO?
¿A DÓNDE? (dirección o destino) ‘a, hacia, hasta...’
• Acusativo: nombres de ciudades e islas pequeñas y los sustantivos domus y rus: Romam/domum/rus eo, ‘voy a Roma/a mi casa, al campo’.
• IN/AD + acusativo: nombres comunes y nombres de países: ad rivum venerunt, ‘llegaron hasta el río’; In Italiam ibo, ‘iré a Italia’.
QUA? ¿POR DÓNDE? (tránsito) ‘por, a través de...’
• Ablativo: lugares de tránsito habitual, pons, via, porta: via Appia profectus est, ‘se marchó por la vía Apia’.
• PER + acusativo: per fines Sequanorum iter faciunt, ‘viajan a través del territorio de los Sequanos’.
Traduce:
1. Asdrubal ex Hispania decedit. 2. Vis domi ese.
3. Pyrenaei Hispania a Gallia seiungunt. 4. Nihil humanum a me alienum puto. 5. Porta patefacta intravit.
6. In propinquis urbi montibus Hannibal castra ponit. 7. Antiqui Romani vitam ruri agebant.
8. Trans flumen venit ponte.
9. Hannibal per Hispaniam Galliamque in Italiam pervenit. 10. Cicero ex Asia rediens, Athenis mansit.
11. Consul via Appia Romam rediit.
12. Senatores in senatum non venerunt et domi manserunt. 13. Cicero saepe rus ibat et libenter ruri vivebat.
TEMAS DE GRAMÁTICA: 8. Preposiciones y casos
La función de un nombre dentro de la oración se expresa por medio de los casos. Cada uno de ellos indicaba, en un principio, una serie de valores y oficios, mediante las desinencias. Ahora bien, un mismo caso podía servir para indicar relaciones sintácticas diversas y, por otra parte, la misma relación podía ser expresada por casos diferentes. Esto, unido a la tendencia a confundir las desinencias (dat. y abl. plural; gen. y dat. sing. 1.ª decl.; etc.), hizo necesaria la aparición de las preposiciones para precisar la relación sintáctica expresada por un caso. Su empleo se redujo en latín al acus. y abl. Pero, poco a poco, las preposiciones fueron reemplazando a las antiguas desinencias hasta llegar a ser el único sistema utilizado por las lenguas derivadas del latín.
Preposiciones
• Preposiciones de acusativo
AD.- a, hacia (con desplazamiento) // junto a, delante de, ante (sin desplazamiento). ADVERSUS.- enfrente de // contra.
ANTE.- delante de, frente a // antes de.
APUD.- junto a // entre (con gentilicios), en casa de (con nombres de persona). CIRCA, CIRCUM.- alrededor de.
CIS, CITRA.- de este lado, del lado de acá. CONTRA.- enfrente de // contra.
ERGA.- respecto a, para con. EXTRA.- en el exterior de, fuera de. INFRA.- por debajo de.
INTER.- entre // en el espacio de, durante. INTRA.- en el interior de, dentro de. IUXTA.- junto a.
OB.- delante de // a causa de. PER.- a través de // durante. POST.- detrás // después de.
PRAETER.- delante de, a lo largo de // fuera de, excepto. PROPE.- cerca de.
PROPTER.- a causa de // cerca de. SUPRA.- por encima de.
TRANS.- al otro lado de. ULTRA.- más allá de.
• Preposiciones de acusativo y ablativo
IN a) con acusativo: a, hacia (local) // hasta (temporal).
b) con ablativo: en, dentro de, en el interior de // en, durante, en el curso de. SUB a) con acusativo: bajo, al pie de // inmediatamente antes, después.
b) con ablativo: debajo, al pie de // durante. SUPER a) y b): sobre, encima de // sobre, acerca de.
• Preposiciones de ablativo
A (ante consonante), AB (ante vocal y h), ABS (ante q, t): de, desde // por (agente). CORAM.- en presencia de, ante.
CUM.- con, en compañía de, al lado de.
DE.- de, desde, fuera de // de lo alto de // sobre, acerca de. E, EX.- fuera de, de, desde, a partir de, a causa de, según. PRAE.- delante de, en comparación de // a causa de.
PRO.- delante de (dando la espalda) // en favor de, en defensa de, en lugar de, por. SINE.- sin.
VALORES DE LOS CASOS LATINOS
NOMINATIVO
1. Sujeto de las formas verbales personales Exercitus rediit.
2. Atributo Pater est agricola.
3. Predicativo del sujeto Pater venit laetus
VOCATIVO 1. Identificación o llamada de atención a la persona con que hablamos. Vale, mi suavissime et optime frater!
ACUSATIVO
1. Complemento directo. Dux urbem cepit
2. Dirección (quo) Ire ad urbem Ire in Africam Ire Romam Ire domum 3. Exclamativo Me miserum!
4. Extensión (tiempo y espacio)
Ducentos passus ambulavit. Hasta sex pedes longa. Multos annos vixit.
5. Adverbial Magnam partem ‘en gran parte’
Nimium bibit
6. De relación Laniatus pedem.
Manus post terga revinctus
7. Doble acusativo.
O.D. persona + O.D. cosa (verbos ‘enseñar, ocultar, pedir, preguntar’)
Senatum sententiam rogavit
O.D. + Predicativo
(verbos ‘considerar, juzgar, estimar, nombrar, designar, llamar)
Populus Romanus Ciceronem consulem creavit
O.D. + Complemento de lugar
(verbos compuestos de trans- y circum-) Caesar exercitum flumen traduxit
GENITIVO
1. Posesivo Domus Caesaris
2. De cualidad Homo magnae virtutis
3. Explicativo Virtus iustitiae
4. Partitivo
Nemo vestrum Satis eloquentiae
Altissimus omnium montium
5. Subjetivo y objetivo (con sustantivos verbales) Adventus Caesaris
Cupiditas regni
6. Complemento verbal
Memoria y olvido Vivorum memini
Judiciales Proditionis accusatus est
Impersonales de sentimiento. Miseret me fratris
Estimación y precio Magni facere. Parvi aestimare
Con sum iuducis est iudicare
DATIVO
1. Interés
Do panem pauperi. Tibi, non mihi erras
Liber est mihi. (dativo posesivo) Veritas dicenda est tibi. (agente)
2. Finalidad Auxilio currere.
3. Doble dativo (dativo de interés + dativo de fin) Tarentinis auxilio venit Pyrrhus
Caesaris adventus militibus gaudio fuit
ABLATIVO
1. Propio (separativo)
a. Punto de partida Roma venio. Ex Asia navigavit. Doctior Petro
b. Separación, alejamiento Aristides expulsus est patria
c. Origen Nobili genere natus
2. Instrumental
a. Instrumento Cornibus tauri se tutantur
b. Causa Hostes metu oppidum deseruere
c. Precio Emi virginem triginta minis
d. Compañía Caesar omnibus copiis proficiscitur. Cum patre veni
e. Cualidad Vir summo ingenio
f. Modo Cum virtute vixit. Incredibili celeritate venit
g. Qua (lugar y tiempo) Ibam Via Sacra. Paucis diebus urbem cepit
3. Locativo a. Ubi (lugar y tiempo) Athenis vivo. In Italia manebat. Die septimo pervenit
Traducción (preposiciones y casos)
1. A meridie ad solis occasum pugnatum est.
2. Aeneas, ex Venere et Anchisa filius, Troiae natus erat et pro patria multos annos strenue pugnavit. 3. Aesculapii templum V milibus passuum ab Epidauro distat.
4. Aggerem latum pedes trecentos triginta, altum pedes octoginta exstruxerunt.
5. Alexander Babylone mortuus est, anno trecentesimo vicesimo tertio ante Christum natum, tres et triginta annos natus.
6. Aliter amicitiae stabiles permanere non possunt.
7. Alliensem cladem Galli victores Romam contenderunt. Cum in urbem pervenissent, iuventus 8. Alter frenis eget, alter calcaribus.
9. Amor et melle et felle est fecundissimus. 10. Ancum Marcium regem populus creavit. 11. Ancus Martius rex a populo creatus est. 12. Antiochus rex permulta ex auro pocula habebat. 13. Antiqui Romani gravitatem modestiae miscebant. 14. Apollo e Vulcano natus erat.
15. Arbores crassas pedes duos, altas pedes novem.
16. Ars longa, vita brevis est; verae amicitiae sempiternae sunt.
17. Atticus non liberalis, sed levis arbitrabatur polliceri quod praestare non posset.
18. Audi, Iuppiter, et tu, Iane Quirine, diique omnes caelestes, vosque, terrestres, vosque, inferni, audite. 19. Auro vitam hospitis vendidit.
20. Beatus ille, qui procul negotiis, paterna rura bobus exercet suis, solutus omni faenore. 21. Belgae proximi sunt Germanis.
22. Britanni interiores lacte et carne vivunt.
23. Caelum ipsum, quod extremum atque ultimum mundi est. 24. Caesar exercitum Rhenum traduxit.
25. Caesar fuit vir excelsa statura nigrisque oculis. 26. Caesar omnibus copiis ad Ilerdam profectus est. 27. Caesar totam noctem ad exercitum manere decrevit. 28. Caesar tres legiones praesidio castris reliquit.
29. Campani semper superbi bonitate agrorum, urbis salubritate ac pulchritudine erant. 30. Catilina fuit magna vi et animi et corporis, sed ingenio malo pravoque.
31. Catilina iuven tutem mala facinora edocebat.
32. Catilinae bella intestina, rapinae, discordia civilis grata fuere. 33. Cato Siciliam plebis Romanae nutricem nominabat.
34. Ciceronem Minerva omnes artes docuit.
35. Commoda, quibus utimur, lucem qua fruimur, spiritum, quo vivimus, a deis nobis data sunt. 36. Concordia parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur.
38. Cuiusvis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare. 39. Deos semper pura, integra mente veneremur.
40. Di, probos mores docili iuventae, di, senectuti placidam quietem date. 41. Diogenes Cynicus aliquamdiu miseram servit servitutem.
42. Diversis duobus vitiis, avaritia et luxuria Romana civitas laborabat. 43. Docebo te quoque causas et signa morborum.
44. Domus pulchra dominis aedificatur, non muribus. 45. Dux circumduxit exercitum urbem.
46. E corporis vinculis, tamquam e carcere, supremo die animus evolat. 47. Eam tanti quanti poscit vendidit.
48. Ego primam partem tollo, quia nominor leo. 49. Ei nomen erat Petrus.
50. Est in Sicilia fons, cui nomen est Arethusa.
51. Est proprium stultitiae aliorum vitia cernere, oblivisci suorum. 52. Est urbe egressis tumulus templumque vetustum.
53. Ex animo constamus et corpore.
54. Facite non quod vobis libeat, sed quod vobis deceat. 55. Flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant.
56. Fortis animi et constantis est non perturbari in rebus asperis. 57. Fugae formidinisque hostes implevit.
58. Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae. 59. Gallia referta negotiatiorum erat.
60. Graecorum classis triginta navium erat. 61. Gyges repente annuli beneficio rex exortus est. 62. Hac via Romam pervenit.
63. Haec via Capuam ducit.
64. Hannibal ab Druentia flumine campestri itinere ad Alpes pervenit. Tunc, priusquam in primos clivos agmen duceret, castra inter montes in lata valle locavit, ibique totum diem mansit. Die insequenti hostes fraude ex montibus in valles elicuit, atque iis ipsis in montibus, quos hostes antea tenuerant, consedit. 65. Hannibal adversum femur ictus cecidit.
66. Hannibal princeps in proelium ibat.
67. Hic quisquam mihi mansuetudinem et misericordiam nominat. 68. Homerus multis annis fuit ante Romulum.
69. Homines contentionis cupidiores quam veritatis.
70. Homines... ab odio, amicitia, ira, timore vacuos esse decet. 71. Homo aut ob avaritiam aut misera ambitione laborat. 72. Homo infimi generis ad me venit.
73. Homo maximi corporis terribilique facie. 74. Hostem qui feriet, mihi erit Carthaginiensis. 75. Hostes legatos Romam ad senatum miserunt. 76. Hostes scalis vallum ascendere coeperunt.
77. Iam sextum decimum annum in Italia bellum gerebat Hannibal, cum Carthaginem a civibus 78. Id tibi ducis laudi, quod alteri opprobrio das.
79. Impendimentis castrisque dux noster potitus est.
80. In insula Melita, lato mari a Sicilia disiuncta, est eodem nomine oppidum, quo advenae raro accedunt. Non procul ab eo oppido, in promuntorio quodam Iunonis fanum est. Cum quidam nautae ad eum locum appulissent, dentes eburneos e fano sustulerunt eosque in Africam, ad Masinissam, suum regem, attulerunt. Sed rex ad fanum eos statim referri iussit.
81. In occultis ac reconditis templi secessit. 82. In oppido Antiochiae fuimus.
83. In sacrario signum erat Cupidinis ex marmore.
84. Interfecto amico, irae suae Alexandrum maxime paenituit. 85. Invadunt urbem somno vinoque sepultam.
86. Ipse honestissimus inter suos numerabatur. 87. Is multis vitiis servit, qui corpori servit.
88. Locus qui nunc saeptus descendentibus inter duos lucos est. 89. Luce sunt clariora nobis tua consilia.
90. M. Cato municipio Tusculo ortus erat. 91. Magno dolori fuit Germanis Ariovisti mors. 92. Magno usui est memoria rerum gestarum. 93. Maxima pars vatum decipimur specie recti. 94. Medicus mortem regis omnes celavit. 95. Mene incepto desistere victam!
96. Mercator ab urbe Arimino Romam Via Flaminia iter fecerat. 97. Mesopotamiam fertilem efficit Euphrates.
98. Mihi amicitia est cum Caesare.
99. Milites ex veteribus legionibus erant relicti praesidio castris.
100. Milites galea, lorica, clipeo in acie se tutantur, gladio et pilo adversarios petunt. 101. Miseret nos paupertatis tuae.
102. Montes et maria omnibus pollicebatur. 103. Mulieres manus supplices caelo tendebant. 104. Multa dolo, pleraque per vim facta sunt. 105. Multae istarum arborum mea manu satae sunt. 106. Multis cum lacrimis obsecrare coepit.
107. Multo sanguine ac vulneribus ea Poenis victoria stetit. 108. Namque erit ille mihi semper deus.
109. Neminem huic praefero fide, constantia, magnitudine animi, in patriam amore. 110. Nemo errat uni sibi.
111. Nero suae dignitatis oblitus, currus in circo dirigere ausus est. 112. Non armis opus est, non moenibus altis.
113. Non omnibus idem mos est.
115. Nos hic te ad mensem Ianuarium exspectamus. 116. Nube candentes humeros amictus augur Apollo. 117. O festus dies!
118. O frustra suscepti labores! 119. Officium deseruit mollitia animi. 120. Orationes Catonis antiquitatem redolent.
121. Pallida mors aequo pulsat pede pauperum tabernas, regumque turres. 122. Pars stupet donum exitiale Minervae.
123. Patriae aut parentibus irasci nefas est.
124. Per Hispaniam Galliamque in Italiam iter feci; cum Romae sex menses fuissem, Neapolim profectus sum; ex hac urbe Syracusas atque inde Brundusium navigavi, ex quo portu tribus diebus in Graeciam perveni.
125. Per quattuor horas continenter pugnatum est.
126. Pisistratus ingentem librorum copiam Athenis collegerat. 127. Plateenses mille armatos Atheniensibus subsidio miserunt. 128. Poeni Hannibalem imperatorem fecerunt.
129. Pompeius Luceria proficiscitur Canusium atque inde Brundusium. 130. Populo ludorum magnificentia voluptati est.
131. Praestat per virtutem emori, quam miseram vitam per dedecus amittere. 132. Pro veteribus Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello repetit. 133. Pruinae nocent vitibus.
134. Pudet me tui.
135. Pulcherrimo vestitu et ornatu regali in solio sedentem eum vidimus. 136. Punico bello duodecimum annum iam Italia urebatur.
137. Quaestor fuisti abhinc annos quattuordecim.
138. Quam multi sunt qui superstitionem imbecilli animi atque anilis putent. 139. Qui currit stadium, eniti debet ut vincat.
140. Qui erant cum Aristotele, Peripatetici dicti sunt.
141. Quid de illis dicam quae cum ipso homine nascuntur: linguae solutio, vocis sonus, latera, vires? 142. Quidam homines malitiam sapientiam iudicant.
143. Quis poterit aut corporis firmitate aut fortunae stabilitate confidere? 144. Quod auri in urbibus Siciliae fuit, Verres abstulit.
145. Quod est oppidum primum ab Aetolia incipienti. 146. Rebus adversis animosus atque fortis appare.
147. Reminisceretur et veteris incommodi populi Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. 148. Res tuae mihi maximae curae sunt.
149. Romae imperatores triumphantes Via Sacra per forum in Capitolium ascendebant. 150. Romae rus, ruri Romam desidero.
151. Romulus septem et triginta regnavit annos. 152. Romulus urbem Romam a suo nomine vocavit. 153. Ruit Oceano nox.
154. Saepius divitiae nobis dolori sunt quam voluptati.
155. Saltus haud sine clade, maiore tamen iumentorum quam hominum pernicie superatus est. 156. Salve, primus omnium parens patriae appellate, primus in toga triumphum merite. 157. Sapiens nunquam voluptatibus servit, invidet nemini.
158. Saturni stella triginta fere annis cursum suum conficit. 159. Scopuli herbis algae vestiuntur.
160. Senes praeteritorum libenter reminiscuntur.
161. Senex in patriam revertor, unde puer profectus sum. 162. Signum petenti tribuno dedit optimae matris.
163. Socrates capitis damnatus est et in carcere veneno necatus. 164. Socrates triginta dies in carcere mansit.
165. Stellae celeritate mirabili suos orbes conficiunt. 166. Suevi maximam partem lacte et carne vivunt.
167. Suis se armis omnes bestiae defendunt, cornibus tauri, apri dentibus, morsu leones; aliae fuga se, aliae occultatione servant; multae etiam venatorem odore intolerabile depellunt.
168. Summo ingenio, summa virtute filium perdidit. 169. Sunt quaedam bestiolae quae unum diem vivunt. 170. Sunt quidam homines non re, sed nomine.
171. T. Manlius Torquatus fuit vir priscae ac nimis durae severitatis. 172. Te avaritiae et audaciae accuso.
173. Temeritas a sapientia dissidet plurimum.
174. Terribili facie sunt Britanni atque procera statura. 175. Tertiam iam aetatem hominum vivebat.
176. Themistocles Athenienses belli navalis peritissimos fecit. 177. Trium fratrum minimus ad exercitum proficiscitur.
178. Troia a Graecis capta, ex ea urbe cum patre filioque aufugit. Primum in Thraciam, deinde in Cretam vento secundo navibus advectus est, sed mox ex ea insula profectus est, quia ibi saeviebat gravis pestilentia. Iuno dea, Troianis infesta, Aeneam ab Italia arcebat tempestatemque movit saevissimam. Aeneas tempestate in Africae litus reiectus Carthaginem venit ad reginam Didonem, sed Carthagine non diu mansit, nam deorum iussu Carthagine mox proficisci debuit. Tandem in Italiam pervenit, ubi, post multa egregia facta, urbe Lavinio in Latio condita, in proelio apud Numicuni flumen pugnans cecidit. 179. Ubinam gentium sumus?
180. Ulixes vir summae fortitudinis summaque calliditate fuit. 181. Urbs a flumine pedes trecentos aberat.
182. Vagamur egentes cum coniugibus et liberis. 183. Vere aestimandi Aetolicum magis bellum fuit. 184. Verres nec furti nec sacrilegii absolvi poterat. 185. Vilius argentum est auro, virtutibus aurum. 186. Voluptatem virtus minimi aestimat.
187. Xerxes suorum numero plus quam virtuti credebat. 188. Zama quinque dierum iter a Carthagine abest.
TEMAS DE GRAMÁTICA: 9. Morfología y sintaxis de los participios (2ª parte)
Participios de futuro, el supino
1.1. Participio de futuro activo (o gerundivo)
Es un adjetivo verbal formado sobre el tema de supino, sustituyéndose en éste la terminación –m por la terminaciones -urus, -ura, -urum, declinadas como los adjetivos de la primera clase: las formas masculina y neutra por la 2ª declinación y la femenina por la 1ª.
• Verbos regulares amo 1ª supino amat-um moneo 2ª sup. monit-um rego 3ª supino rect-um audio 4ª supino audit-um capio M. supino capt-um que ha de amar
amat-urus, -a, -um
que ha de avisar monit-urus, -a, -um
que ha de dirigir rect-urus, -a, -um
que ha de oír audit-urus, -a, -um
que ha de coger capt-urus, -a, -um • Verbos irregulares sum tema fut- fero supino lat-um eo supino it-um que va a ser
fut-urus, -a, -um
que va a llevar lat-urus, -a, -um
que va a ir it-urus, -a, -um
El participio de futuro activo se usa como un adjetivo con el significado de «que ha de.., que va a…, que está dispuesto a…, que está a punto de…» + el infinitivo del verbo.
Pervivencia en español del participio de futuro activo.- Los únicos participios de futuro que han dejado adjetivos derivados en nuestra lengua con el mismo valor que tenían en latín son, por una parte, el del verbo sum, futurus, -a, -um, de donde viene el adjetivo «futuro» («que va a ser, que va a suceder»), utilizado también como sustantivo, «el futuro» («lo que está por venir, lo que ha suceder»), y, por otra, el del verbo venio, venturus, -a, -um, de donde viene el adjetivo «venturo» (en desuso, pero con el mismo significado que «futuro»). Sin embargo quedan numerosos sustantivos que designan acciones y efectos o resultados de dichas acciones, cuya etimología remonta a antiguos participios de futuro latinos: armadura, basura, cesura, cintura, cochura, comisura, factura, fisura, hechura, herradura, ligadura, limadura, mesura, mondadura, picadura, quemadura, ralladura, etc.
El participio de futuro activo en la Conjugación perifrástica activa.- Combinado con una forma del verbo sum, el participio de futuro activo sirve para formar perífrasis verbales; p. e.
moniturus sum, ‘he de avisar, voy a avisar, estoy dispuesto a avisar, estoy a punto de avisar’; monituri eramus, ‘habíamos de avisar, íbamos a avisar, estábamos dispuestos a avisar, estábamos a punto de avisar’, etc.
1.2. Participio de futuro pasivo
El participio de futuro pasivo o gerundivo es un adjetivo verbal formado sobre el tema de presente, al que se agrega un morfema -(e)nd-, declinado como un adjetivo de la primera clase, con las terminaciones -us, -a, -um.
amo 1ª tema ama- moneo 2ª tema mone- rego 3ª tema reg- audio 4ª tema audi- capio mixta tema capi- fero (irr.) tema fer- que debe ser amado
ama-nd-us,-a,-um … avisado mone-nd-us... …dirigido reg-end-us... …oído audi-end-us... …cogido capi-end-us... …llevado fer-end-us... El participio de futuro pasivo se usa como un adjetivo con el significado de «que ha de ser …, que debe ser…, que puede ser…» + el participio de pasado del verbo. A veces equivale a un adjetivos «de posibilidad» en -ble, p. e., amandus, ‘amable’.
Pervivencia en español del participio de futuro pasivo.- En nuestra lengua hay algunos adjetivos y sustantivos que derivan de este participio latino, y que, en algunos casos, conservan el sentido que tenían en la latín. Entre los adjetivos podemos citar estupendo, horrendo, pudendo, reverendo, tremendo; entre los sustantivos, agenda, arriendo, atuendo, componenda, dividendo, hacienda, leyenda, minuendo, molienda, multiplicando, ofrenda, reprimenda, sumando, sustraendo.
El participio de futuro activo en la Conjugación perifrástica activa.- Combinado con una forma del verbo sum, el participio de futuro pasivo forma perífrasis verbales, generalmente con un matiz «de obligación»; p. e. monendus sum, ’he de ser avisado, debo ser avisado, tengo que ser avisado’, etc.; monendi erant, ‘habían de ser avisados, debían ser avisados, tenían que ser avisados’, etc. En tercera persona, con la forma neutra, la perífrasis tiene un valor impersonal, p. e., monendum est, ‘hay que avisar’.
Ocasionalmente, con estas perífrasis puede aparecer la persona que tiene la «obligación» de que se trate o que tiene algún interés en que ésta se cumpla (se suele hablar de «sujeto agente» de la conjugación perifrástica); dicha persona aparece expresada en dativo.
Nobis delenda est Carthago, ‘para nosotros Cartago debe ser destruida’ = ‘debemos destruir Cartago’.
Caesari omnia uno tempore agenda erant, ‘para César todas las cosas debían ser hechas al mismo tiempo’ = ‘César debía hacer todas las cosas al mismo tiempo’.
1.
El gerundio
En ausencia de declinación del infinitivo, para expresar funciones sintácticas distintas de la de sujeto o atributo el latín se vale del gerundio.
La declinación del gerundio está formada por una serie de casos tomados del singular del participio de futuro neutro sustantivado.
Caso amo 1º moneo 2ª rego 3ª audio 4ª capio mixta fero (irr.) Ac. amand-um monend-um regend-um audiend-um capiend-um ferend-um G. amand-i monend-i regend-i audiend-i capiend-i ferend-i D./Ab. amand-o monend-o regend-o audiend-o capiend-o ferend-o
2.
Construcciones con el participio de futuro pasivo (o gerundivo) y con el gerundio
El participio de futuro pasivo (o gerundivo) funciona sintácticamente como un adjetivo y el gerundio como un sustantivo. El participio de futuro pasivo es un complemento del sustantivo con el que establece concordancia de género número y caso; el gerundio, dado su carácter nominal, suele aparecer sólo como un sustantivo, aunque es susceptible de llevar su propio complemento directo si pertenece a un verbo transitivo.Las construcciones de participio de futuro pasivo y de gerundio tienen un sentido análogo, pero, aunque puedan ser intercambiables, cuando hay un sustantivo la lengua latina prefiere las construcciones concertadas con el participio.
Este tipo de giros al español se traducen con el infinitivo del verbo que se presente en forma de participio de futuro pasivo o gerundio, aunque en algunos casos no se excluye la traducción mediante un sustantivo.
3.1 Construcción en acusativo
Las construcciones de participio de futuro pasivo y gerundio, precedidas de la preposición ad forman giros con valor final.
Signum dedit ad arma capienda, ‘dio la señal para tomar las armas’ (= ‘para las armas que deben ser tomadas’).
Materies facilis est ad ardendum, ‘la madera tiene facilidad para arder’.
3.2 Construcción en genitivo
Las construcciones de participio de futuro pasivo y gerundio sirven de complemento a diversos sustantivos y adjetivos.
Tempus est fructus colligendi = tempus est fructuum colligendorum, ‘es tiempo de recoger los frutos (= ‘de los frutos que deben ser recogidos’)
Forum est lites exercendi locus = forum est exercendarum litium locus, ‘el foro es el lugar de/para resolver los pleitos’ (= de los pleitos que deben ser resueltos).
3.3 Construcción en ablativo
El ablativo solo se utiliza como instrumental y para expresar circunstancias que acompañan a la acción, con un valor próximo al de un participio de presente concertado, y por eso es fácilmente traducible mediante un gerundio. Con preposiciones (ab, de, ex, in, pro) puede expresar diversos complementos, traducibles a veces por sustantivos.
Consules populando usque ad moenia venerunt, ‘los cónsules llegaron saqueando hasta las murallas’.
Caprae olivam lambendo sterilem faciunt, ‘las cabras lamiendo el olivo lo vuelven estéril’. Scribere scribendo, dicendo dicere disces, ‘Aprenderás a escribir escribiendo, a ser elocuente hablando’. Voluptatem ex legendo capio, ‘obtengo placer de leer / de la lectura’.
Galli sunt mobiles in consiliis capiendis, ‘los galos son volubles en lo que atañe a tomar decisiones’ (= ‘en las decisiones que deben ser tomadas’) / en la toma de decisiones’.
Traducción
1. Naves ad navigandum paratae erant.
……… 2. Homo ad duas res, ad intelligendum et agendum, natus est.
……… 3. Milites parati erant ad omnia pericula subeunda.
……… 4. Flagitiosum est ob rem iudicandam pecuniam accipere.
……… 5. Nec mihi iam patriam spes ulla videndi est.
……… 6. Nonnulli milites missi sunt ad explorandum hostem.
……… 7. Ad discendam musicam te incito magistroque optimo te docendum trado. Non omnes apti sunt ad hanc artem discendam. Qui autem discendae musicae facultatem habent, vituperandi sunt nisi eam exerceant.
……… ……… ……… 8. Caesar quattuor legiones in hibernis Labieno ducendas dedit.
……… 9. Artem dicendi scribendique colamus.
……… 10. Equitandi peritus es.
……… 11. Nonnulli gentes bellandi cupidi sunt.
……… 12. Sensum videndi habemus acutum.
……… 13. Cupiditas belli gerendi multos populos capit.
……… 14. Germani in castra venerunt purgandi sui causa.
15. Aegyptum proficiscitur cognoscendae antiquitatis.
……… 16. Vestis frigoris depellendi causa reperta primo est.
……… 17. Multi sunt cupidi bellorum gerendorum.
……… 18. Inita sunt a Catilina consilia urbis delendae, civium trucidandorum, nominis Romani exstinguendi. ……… 19. Caesar finem loquendi fecit.
……… 20. Dux proelii committendi signum dedit.
……… 21. Apta natando ranarum crura sunt.
……… 22. Habemus exercitum bonum ferendo labori.
……… 23. Quaedam anni tempora demetendis fructibus et percipiendis accommodata sunt.
……… 24. Decemviri legibus scribendis lecti sunt.
……… 25. Comitia magistratibus creandis indicta sunt.
……… 26. Consul placandis deis habendoque dilectu dat operam.
……… 27. Omnibus hibernis Caesaris oppugnandis dictus erat die.
……… 28. Mons bonus alendo pecori erat.
……… 29. Hodie a scribendo prorsus abhorret animus.
……… 30. Iugurtha modestissume parendo et saepe obviam eundo periculis in magnam claritudinem brevi
pervenerat.
……… ……… 31. Lycurgi leges laboribus erudiunt iuventutem, venando, currendo, esuriendo, sitiendo, algendo,
aestuando.
……… ……… 32. Multa de bene beateque vivendo a Platone disputata sunt.
……… 33. Loquendi elegantia augetur legendis oratoribus et poetis.
……… 34. Vigilando et consulendo prospere omnia fiunt.
……… 35. Aestate cicada vitam agit canendo.
36. Nunc de erudiendis pueris loquimur.
……… 37. Ab oppugnanda Neapoli Hannibalem absterruere conspecta moenia.
……… 38. Hasdrubal pro ope ferenda sociis pergit ire ipse ad urbem oppugnandam.
……… 39. Amicitiam colere debemus magis dandis quam accipiendis beneficiis.
……… 40. Bellum scripturus sum, quod populus Romanus cum Iugurtha gessit.
……… 41. Helvetii frumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, comburunt.
……… 42. Is, qui imperaturus est omnibus, eligi debet ex omnibus.
……… 43. Vigilate, milites; mox cum hoste pugnaturi sumus.
……… 44. Penuria mulierum hominis aetatem duratura Romae magnitudo erat.
……… 45. Nihil petas, quod negaturus sis; nihil neges, quod petiturus sis.
……… 46. Discipuli lecturi sunt historiam Graeciae.
……… 47. Tota Asia potiturus erat Alexander, cum milites eius parere abnuerunt.
……… 48. Catilina urbem incensurus erat.
……… 49. Ave, Caesar, qui morituri sunt te salutant!
……… 50. Themistocles, ad Salaminam pugnaturus, Graecos Persarum classem victuros esse existimabat. Ceteri autem duces, cum putarent se a Persis facile superatum iri, iam fugituri erant. Dicebant enim milites Graecos facilius suam patriam pedestri proe lio defensuros esse. Graeci tamen in pugnam navalem ierunt, ubi Persas victuri erant.
……… ……… ……… ……… ……… ………
Textos para traducir. Repaso de las construcciones de participio
• Participios con valor nominal51. Et praeterita et futura delectant nos.
……… 52. Multae bestiae insectantes depellunt.
53. Ut omittan levitatem temere assentientium.
……… 54. Audentes fortuna iuvat.
……… 55. Quo distet... timens a timido postea dicam.
……… 56. Male parta, male dilabuntur.
……… 57. Bene facta male locata male facta arbitror.
……… 58. Navigantibus moveri videntur ea quae stant.
……… 59. Nimium longa properanti omnis mora est.
……… 60. Lucius Catilina alieni appetens, sui profusus fuit.
……… 61. Sequere viam sequentem ad virtutem.
……… 62. Pisistratus Homeri libros, antea confusos, in ordine disposuit.
……… • Participios concertados
1. Homini nihil agenti dies est longus.
……… 2. Consul hostes flumen transgredientes aggressus est.
……… 3. Aristidem, expulsum patriae, exterae gentes receperunt.
……… 4. Dux hortatus suos proelium commisit.
……… 5. In Olympo sedet Iuppiter, nubibus cinctus.
……… 6. Homini laboranti dei favent.
……… 7. Hosti vulnerato barbari non parcebant.
……… 8. Magistro imperanti discipuli parent.
……… 9. Graecia capta Romam victricem ipsa cepit.
……… 10. Scipioni in Africam advenienti Masinissa se coniunxit.
……… 11. Atheniensibus victis Lysander triginta tyrannos imposuit.
……… 12. Hannibal laudatos Tarentinos oneratosque ingentibus promissis domum redire iussit.