As CORTES DE CÁDIZ E A CONSTITUCIÓN DE 1812.
Os anos finais do século XVIII e as primeiras décadas do XIX constitúen unha das etapas máis complexas e difíciles de toda a nosa Historia. España vese envolvida en numerosas guerras:
primeiro as que nos enfrontan aos revolucionarios franceses, despois aos ingleses e portugueses, máis tarde aos exércitos imperiais de Napoleón (Guerra de Independencia 1808-1814), e por último aos independentistas de Hispanoamérica. Iso sen esquecer varios conatos de guerra civil, xa que esa época é enormemente conflitiva no interior do país, dado que diversos grupos políticos, enfrontados entre si, trataban de impoñer as súas ideas e facerse co poder aproveitando a situación de inestabilidade: os absolutistas puros, os partidarios dun absolutismo moderado (despotismo ilustrado), os afrancesados, os liberais moderados e os liberais radicais ou exaltados.
En plena Guerra de Independencia as Cortes de Cádiz (1810-1814) tentaron levar a cabo un programa revolucionario, sendo a súa obra principal a redacción e aprobación da primeira constitución española propiamente dita (anteriormente, en 1808, José I Bonaparte concedera o chamado “Estatuto de Bayona”, que en realidade trátase dunha carta outorgada). Pero ademais as Cortes, dominadas pola burguesía liberal, implantaron por decreto algunhas reformas básicas para acabar co Antigo Réxime.
DESENVOLVEMENTO: CORTES DE CÁDIZ E A CONSTITUCIÓN DE 1812: A súa OBRA REFORMADORA
Durante a Guerra de Independencia, unha minoría de intelectuais liberais quixo aproveitar a situación de inestabilidade e sen carga de poder (o rei ao que recoñecían case todos como lexítimo, Fernando VII, atopábase exiliado en Francia) para levar a cabo o desmantelamento do Antigo Réxime, para o que houbo de enfrontarse cos estamentos privilexiados, contrarios a eses cambios.
A gran masa de españois, ignorantes e fanáticos, estivo totalmente á marxe deste debate político, inclinándose máis ben cara ás posicións dos absolutistas debido á influencia que sobre eles exercía o clero. Xa sabemos que polas circunstancias da guerra, a Xunta Suprema Central tivo que instalarse na cidade de Cádiz, a cal, pese ao asedio e o bombardeo que sufriu durante longo tempo, nunca chegou a ser tomada polos franceses. Cando as operacións militares organizadas por @dicha Xunta concluíron en sucesivos fracasos, a Xunta disolveuse e no seu lugar foi nomeado un Consello de Rexencia colectivo, que en teoría ía gobernar en nome de Fernando VII en tanto durase a súa permanencia en Francia.
Con todo varios meses despois chegan a Cádiz noticias da rebelión independentista que está a comezar nas colonias americanas. Este é o motivo polo que a Rexencia se decidise a convocar unha reunión das Cortes (setiembre de 1810), crendo así inxenuamente que lograrían frear o movemento separatista, pois tamén acudirían a Córtelas representantes das provincias americanas.
1.1. As CORTES DE CÁDIZ
As Cortes de Cádiz, cuxa actividade durou ata a primavera de 1814, estiveron integradas por representantes de todas as provincias tanto peninsulares como americanas, pero, debido á situación de guerra, na práctica foron moitos os deputados “substitutos” gaditanos, entre os que predominaban os membros de clases medias e burguesas, a maioría deles partidarios das reformas liberais. Os membros do clero e a nobreza, case todos contrarios aos cambios, quedaron en minoría.
As Cortes constituíronse en Asemblea Constituínte e asumiron no seu primeiro decreto a soberanía nacional (tendo en conta a ausencia do rei lexítimo e a disolución do Consello de Rexencia), á vez que proclamaba a igualdade xurídica de todos os cidadáns (incluídos os americanos, a quen se pretendía quitar argumentos secesionistas). Ambas medidas significaban un ataque frontal contra a estrutura política do Antigo Réxime.
Desde o principio as Cortes quedaron divididas en dous grandes grupos: os liberais e os absolutistas ou serviles (a maioría do clero e a nobreza). Tamén houbo un terceiro sector, o dos jovellanistas, que pretendía conciliar o respecto aos estamentos superiores coa consecución das reformas (por tanto, as súas posicións eran intermedias entre os dous grupos principais).
Os liberais, apoiados pola prensa, constituíron o grupo máis numeroso, polo que mediante diversos decretos puideron impoñer medidas cuxo obxectivo era acabar coas vellas estruturas do Antigo Réxime, tales como:
-A liberdade de imprenta, suprimindo a censura, salvo para os escritos relixiosos.
-O fin dos señoríos xurisdicionais, sistema que durante séculos supuxera a dependencia de moitos pobos e cidades respecto a a nobreza e clero.
-Derrogación dos gremios, unha estrutura de orixe medieval que supoñía un obstáculo para a industrialización.
-Supresión da Mesta, institución tamén medieval que prexudicaba o desenvolvemento dunha agricultura moderna.
-Abolición da Inquisición, asunto que provocou os debates máis tensos, pola forte oposición que ofreceron a maioría dos deputados da nobreza e o clero.
-Desamortización das terras municipais, o que non chegaría a materializarse debido á situación de guerra e o posterior regreso de Fernando VII en 1814.
1.2 A CONSTITUCIÓN
Foi aprobada no 19 de marzo de 1812 foi a obra máis transcendente das Cortes de Cádiz, (bautizada polo pobo como “A Pepa”). O seu extensísimo texto (384 artigos) constitúe un resumo das ideas do liberalismo español na súa primeira época. Paradoxalmente esta Constitución de 1812, feita por xente que estaba a loitar contra os franceses, inspírase en moitos principios que proceden de Francia (por exemplo, a definición da lei como expresión da vontade popular parte da idea do
“contrato social” de Rousseau; ou tamén o principio de separación de poderes atribúese a outro filósofo francés: Montesquieu).
As ideas principais da Constitución son:
-O principio da soberanía nacional, cuestión polémica como poucas (art. 3). Corresponde á nación (é dicir aos españois, e non ao rei, como ata entón) o dereito para establecer as leis polas que rexerse.
-O principio da división de poderes. O poder lexislativo corresponde “ás Cortes co Rey” (art. 15).
As Cortes estarán formadas polos representantes dos cidadáns, elixidos por estes, e reuniranse nunha soa cámara (unicameralismo). As eleccións celebraranse por sufraxio censitario masculino, pero só poderán presentarse como candidatos aqueles que posúan una certa renda, co que as Cortes serán case monopolizadas pola burguesía propietaria, ademais do clero e a nobreza. Ningún campesiño ou persoa procedente das clases baixas conseguiu ser deputado. O poder executivo pertence ao Rey, quen nomea ao seu goberno formado por sete secretarios de despacho (máis tarde chamados ministros). A figura do Rey cambia por completo respecto ao sistema de monarquía absoluta, pois agora está sometido á Constitución e só ten os poderes que esta lle outorga (monarquía constitucional). O poder xudicial corresponde aos tribunais de xustiza, co cal a nobreza e o clero perden definitivamente as súas competencias tradicionais respecto diso.
-Nace a institución do Tribunal Supremo. A Xustiza (poder xudicial) ha de actuar con total independencia do Rey (poder executivo) e das Cortes (poder lexislativo).
-Regúlanse as funcións das Deputacións Provinciais e dos Concellos.
-O art. 12 proclama a catolicidade do estado e non establece a liberdade relixiosa. Pretendíase así contentar aos sectores máis tradicionais (e por tanto máis favorables á defensa do catolicismo), aínda que esta idea sexa contraria aos principios do liberalismo.
-Igualdade xurídica dos cidadáns (art.248). Iguais dereitos e deberes para todos os españois, idea que choca coa estrutura estamental tradicional.
-Sistema fiscal unificado para todo o territorio, sen privilexios para ningún grupo ou estamento (art.
339), o que tamén choca cos dereitos tradicionais da nobreza e o clero.
-Supresión das aduanas interiores, baseándose no principio da unicidade do estado.
-Creación do Orzamento Nacional como forma de control dos ingresos e gastos do estado.
CONCLUSIÓN:
A situación de guerra e a posterior volta de Fernando VII (quen se apresurou a suprimila nada máis chegar a España) fixeron que a Constitución de Cádiz non chegase a ter vixencia real desde que se aprobou en 1812 ata 1814. Con todo é unha constitución case mítica para a doutrina liberal, cun enorme prestixio non só no noso país senón tamén noutros, tanto de Europa como en América (as colonias americanas, unha vez convertidas en estados independentes, tomaríana como modelo para elaborar as súas respectivas constitucións). Nos períodos 1820-23 e 1836-37 os liberais españois conseguirán repoñela..
