TítuloOs equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana

Texto completo

(1)2. TESE DE DOUTORAMENTO. OS EQUIPAMENTOS, ELEMENTOS DE COHESIÓN TERRITORIAL E URBANA TOMO 2 CRISTINA GARCÍA FONTÁN. setembro 2012. OS EQUIPAMENTOS, ELEMENTOS DE COHESIÓN TERRITORIAL E URBANA CRISTINA GARCÍA FONTÁN. DIRECTOR DE TESE XOSÉ LOIS MARTÍNEZ SUÁREZ. Departamento de Proxectos Arquitectónicos e Urbanismo Escola Técnica Superior de Arquitectura Setembro 2012.

(2) TESE DE DOUTORAMENTO. OS EQUIPAMENTOS, ELEMENTOS DE COHESIÓN TERRITORIAL E URBANA TOMO 2. CRISTINA GARCÍA FONTÁN DIRECTOR DE TESE XOSÉ LOIS MARTÍNEZ SUÁREZ. Departamento de Proxectos Arquitectónicos e Urbanismo Escola Técnica Superior de Arquitectura Universidade da Coruña Setembro 2012.

(3) 2.

(4) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. TOMO 2 1.. A Construcción da cartografía. 2.. Cartografía A Coruña Cartografía Ferrol Cartografía Santiago Cartografía Lugo Cartografía Ourense Cartografía Pontevedra Cartografía Vigo. escala 1:40.000 escala 1:40.000 escala 1:40.000 escala 1:40.000 escala 1:40.000 escala 1:40.000 escala 1:40.000. Cartografía A Coruña Cartografía Ferrol Cartografía Santiago Cartografía Lugo Cartografía Ourense Cartografía Pontevedra Cartografía Vigo. escala 1:10.000 escala 1:10.000 escala 1:10.000 escala 1:10.000 escala 1:10.000 escala 1:10.000 escala 1:10.000. Conclusións. BIBLIOGRAFÍA ANEXOS 1. Paper aceptado no Congreso ISOCAARP 2012 2. Resumen Europan 2011 - Eindhoven 3. Resumen presentación reunión CRUE 4. Poster Identidade e Paisaxe - Seminario Universidade de Louvain. 3.

(5) 4.

(6) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -219.

(7) 220-A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA.

(8) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. 6. A construcción da cartografía Coa intención de realizar unha análise comparada da implantación destes equipamentos a escala urbana, considerouse a busca de dúas escalas de aproximación, unha máis xeral que se decide como e: 1:40.000 que dá unha visión a escala urbana e que funciona en tódalas cidades. E outra escala local que será a e: 1/10.000 que aporta máis datos. 6.1 A elaboración da cartografía, instrumento e método A ausencia de cartografías comparables das 7 cidades galegas obriga a que o feito da composición da cartografía sexa un medio e un fin en si mesmo para a elaboración desta tese. Asumindo que esa cartografía aportará unha descrición do territorio que como se indica Paola Viganò (Viganò 2012) todo acto de descrición é unha tentativa de reconstrución lóxica do mundo e procede do que se ten derribado, borrado ou posto en relevo. A tese é que os proxectos descritivos e representativos son uns proxectos que non negan as características estruturais do espazo nin aspiran a transformalas, pero revelan os elementos de racionalidade e o seu propio carácter. A partir da constitución física e material do territorio, pódense reflectir prácticas e economías dotadas tamén de diferentes formas de racionalidade. O método proposto para a análise a escala territorial e urbana require formular cales son os elementos mínimos cos que se pode elaborar unha cartografía que describa dunha forma fiel á morfoloxía das cidades, e dea as claves para unha lectura dos equipamentos a escala urbana e local. A representación como un método para comprender a realidade moi complexa e que constituirá unha base de reflexión en si mesma.(Desvigne 2011) A cartografía a escala 1:40.000 está composta por 4 capas para a composición do territorio e unha capa máis coas delimitacións que se considera relevante relacionar a esa escala.1 As catro capas territoriais da escala 1:40.000 son: - A topografía, realizada cos datos extraídos do Centros de descargas do Instituto Geográfico Nacional IGN2 , e correspóndense co MTN25 VECTORIAL3 e da unha topografía con curvas cada 5 metros. Os arquivos orixinais son dgn e despois de compoñer todos os compoñentes en Autocad map, exportouse como shape file para poder A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -221.


(10) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. traballalo coa plataforma GIS. -. A hidrografía está extraída da fonte anterior e exportada como unha capa shape á que houbo que completarlle as capas correspondentes á liña de costa e algúns ríos.. -. As infraestruturas proceden de diversas fontes, do M TN25 VECTORIAL, das cartografías municipais, e actualizáronse manualmente as últimas infraes truturas construídas e proxectadas e contrastáronse coas wms da web do SIT GA4. Tamén se compuxo no Autocad Map e se foi exportando como diferentes capas de shape file dependendo de cada tipo de infraestrutura, autovía, ferro arril, autopista. Inclúense as principais infraestruturas a escala territorial pero non se grafías os camiños nin vías locais.. -. A edificación procede da cartografía vectorial á que se accede a través da Sede Electrónica do Catastro5 e seleccionouse a edificación de urbana e de rústica, o formato tamén é shape file e foi directamente tratada no programa de SIG Arc Map. 6Completando as edificacións que se detectou que faltaban e as que se construíron máis recentemente.. -. As delimitacións de Hospitais e Universidades. Atendendo ó planeamen to vixente tanto xeral como de desenvolvemento que é de aplicación fixé ronse as delimitacións correspondentes a estes dous equipamentos en Auto cad Map sobre os planos en pdf e jpeg obtidos na web de planeamento da Xunta e os que se obtiveron nas oficinas técnicas das dos distintos organis mos. A esta capa tamén se engadiron as delimitacións dos cascos históricos por consideralos un lugar de referencia fundamental de cada núcleo urbano e que son tomados como puntos de maior centralidade histórica.. Esta cartografía sobre a que se ensaiou o efecto de outras capas, se deixou así limpa porque se considera que así non hai elementos que enturben ou distraian a atención, o importante é a identificación da morfoloxía dunha forma inmediata. Ver a dimensión que toma cada un dos equipamentos e a relación coas principais infraestruturas, a localización na cidade, central periférica, segregada, etc. Da análise desta cartografía extráense importantes conclusións e vese a diversidade e a complexidade que ten analizar estes dous equipamentos (hospitais e universidades) ós que non se lles prioriza da mesma maneira en tódalas cidades ou áreas metropolitanas.. A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -223.

(11) Ourense. Pontevedra. Vigo. -. Topografía -. Hidrografía -. Infraestruturas -. Edificación. -. Delimitacións.

(12) Delimitacións Edificación Infraestruturas Hidrografía Topografía -. Capas da cartografía escala 1:40.000. A Coruña. Ferrol. Santiago de Compostela. Lugo.


(14) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. Esta cartografía aparece acompañada dunha imaxe do PNOA do ano 2010 que se obtivo da web do Instituto de Estudos do Territorio7 e que se tratou tapando a edificación e as infraestruturas como unha capa de color branco para que quedase visible a trama verde, o que non está construído. Considérase clave poder ver con total precisión as áreas agrícolas e as forestais ademais de identificar as zonas verdes a escala metropolitana. Para iso non se atopou nada máis preciso que unha foto aérea de alta definición. Esta imaxe serve para identificar as grandes descontinuidades e fragmentacións territoriais provocadas polas infraestruturas, e a relación tamén dos equipamentos obxecto de estudo coa trama verde. Nesta foto tamén se resaltou a hidrografía para ver as descontinuidades moi evidentes cando os ríos se introducen nas tramas urbanas. A cartografía a escala a 1:10.000 representa outro orden de cousas, as relacións directas do equipamento co seu entorno máis inmediato e está composta polas seguintes capas: -. Topografía , neste caso foi necesario crear unha topografía detallada a partir dos MDT do IGN( MDT05/MDT05-LIDAR)8 para obter unhas curvas de nivel continuas cada metro e que deixasen ver con todo detalle a pegada das infraestruturas na topografía.. -. Hidrografía, un pouco máis detallada completada manualmente nalgúns casos obtida do MTN25 VECTORIAL do IGN.. -. infraestruturas requiren unha maior definición e tómase a capa ELEMEN LIN da cartografía shape da sede electrónica do Catastro e complétase coa obtida do MTN25 VECTORIAL. Aquí foi necesario completar moitas das infraestruturas recentes que non estaban nas cartografías como o AVE ou a Terceira Ronda da Coruña, infraestruturas periféricas de Vigo, Santiago, Ourense, Lugo e Pontevedra. Aparecen xa as redes camiños e estradas locais e vese toda a capilaridade do sistema.. -. Parcelario, a esta escala xoga un papel fundamental para entender os procesos para ver a forma dos fragmentos urbanos planificados en contraste cun parcelario miúdo, aínda agrario que se mantén intacto aínda que o rodee a masa urbanizada. Obtense da capa PARCELA do Catastro combinada no urbano coa capa MASA do mesmo.. -. Edificación obtense na súa meirande parte da capa CONSTRU da cartografía A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -227.

(15) Ourense. Pontevedra. Vigo. -. Topografía e hidrografía -. Infraestruturas -. Parcelario. -. Edificación. -. Delimitacións.

(16) -. Topografía e hidrografía. Capas da cartografía escala 1:10.000. A Coruña. Ferrol. Santiago de Compostela. Lugo. -. Infraestruturas -. Parcelario. -. Edificación. -. Delimitacións.

(17) A CORUÑA solo urbano solo industrial Hospital Universidade Ferrol. 230-A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. casco histórico.

(18) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. FERROL solo urbano solo industrial Hospital Universidade casco histórico. Lugo A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -231.

(19) SANTIAGO solo urbano solo industrial Hospital Universidade casco histórico 232-A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA.

(20) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. LUGO solo urbano solo industrial Hospital Universidade casco histórico A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -233.

(21) OURENSE solo urbano solo industrial Hospital Universidade casco histórico 234-A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA.

(22) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. PONTEVEDRA solo urbano solo industrial Hospital Universidade casco histórico A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -235.


(24) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. do Castastro pero é necesario completar moitas edificacións recentemente construídas ou que non estaban no Catastro. -. Delimitacións dos equipamentos (Hospitais e Universidades) a esta escala non é posible comparar os dous en tódalas cidades xa que as localizacións dos mesmos non sempre están próximas. As delimitacións están extraídas das figuras de planeamento vixentes consultadas na web de planeamento da Xunta e noutros organismos.. Neste caso investigáronse tamén diversas formas de representación da trama verde e chegouse á mesma conclusión que no caso anterior, o que ofrece unha imaxe máis exacta é a ortofoto do PNOA do ano 2010. A esta escala xa se pode ver o verde urbano de detalle, as continuidades e descontinuidades de maneira máis precisa.. VIGO solo urbano solo industrial Hospital Universidade casco histórico A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA. -237.

(25) redes xeodésicas topográficas.. Notas 1. Convén introducir que a selección das capas. BLOQUEO Zonas bloqueadas para edición. para a elaboración da cartografía non foi algo sinxelo,. EIXES Eixes de elementos lineais (rúas, estradas). partiuse de documentación da cartografía 5.000 da. ELEMLIN Elementos cartográficos lineais. Xunta, que non era homoxénea en todo o territorio e. ELEMPUN Elementos cartográficos puntuais. presentaba grandes deficiencias para ofrecer a precisión. ELEMTEX Rótulos do mapa. estimada. Ó longo do desenvolvemento da tese foron. FOLLAS Follas de división da cartografía urbana.. aparecendo os datos en aberto do Instituto Geográfico. LIMITES Límites administrativos (de municipio, de solo de. Nacional e da Sede Electrónica do Catastro. Isto. natureza urbana, etc). obligabaa un cambio de rumbo e a desbotar gran parte. MAPA Identificación de cada unha das zonas con cartografía. do traballo realizado, pero en aras de conseguir un. diferente.Normalmente en cada municipio hai un mapa de. mellor resultado reelaborouse durante o ano 2011 e. urbana e outro mapa de rústica. Dentro dun mesmo mapa hai. 2012 toda a cartografía aquí exposta coa colaboración. coherencia cartográfica pero entre mapas pode haber pequenas. das becarias de Julia Vázquez Sánchez e Nuria. inconsistencias.. Freire González.. MASA Agrupacións de parcelas (mazás de urbana e polígonos de rústica). 2. http://centrodedescargas.cnig.es/. CentroDescargas/index.jsp. PARCELA Parcelas catastrais. Canso parcelas que ten o campo. PARCELA ='09000' non existen en realidade. Deben ser ignoradas.. 3. Arquivos vectoriais en formato dgn ten. SUBPARCE Subparcelas de cultivo (zonas de igual. partir dos cales se obtén a serie imprimida do Mapa. cultivo ou aproveitamento dentro de unha parcela).. Topográfico Nacional 1: 25.000. A unidade de. campo PARCELA='09000' deben ser ignoradas.. descarga é un arquivo zip por cada folla do MTN 25,. CONSTRU Subparcelas urbanas que representan os volumes. que contén á súa vez un arquivo dgn con toda. edificados dentro de unha parcela.. a información do mapa (agás cultivos) alí un. 7. http://visorgis.cmati.xunta.es/cdix/mapa.html. referencia o seu ED 50 ou ETRS 89 segundo data. 8. Modelo dixital do terreo con paso de malla de 5. da folla (en Canarias REGCAN 95, compatible. m, coa mesma distribución de follas que o MTN 50. Formato. con ETRS 89). Proxección UTM no fuso. de arquivo ASCII matrizESRI (asc). Sistema xeodésico de. correspondente.. referencia ETRS 89 (en Canarias REGCAN 95, compatible. arquivo dgn con extensión renomeada ten. cu cos recintos dos cultivos. Os sistemas xeodésicos de. con ETRS 89) alí proxección UTM no fuso correspondente. 4. http://sitga.xunta.es/sitganet/catalogo/. inicio.html?lang=gl. ten cada folla. En Canarias o fuso UTM es o 28. Segundo a folla de que se trate, o MDT 05 obtívose dunha de canso costas seguintes formaches formaches: por estereocorrelaciónautomática. 5. http://www.sedecatastro.gob.es/. de voos fotogramétricos do Plan Nacional de Ortofotografía Aérea (PNOA) con resolución de 25 ten 50 cm/pixel,. 6. LISTADO DE capas. revisada e interpolada con liñas de ruptura onde fose viable, ou. CON INFORMACION XEOMÉTRICA. ben por interpolación ten saír a clase terreo de voos LIDAR. ALTIPUN Puntos de altimetría con cota puntos da. do PNOA.. 238-A CONSTRUCIÓN DA CARTOGRAFÍA.

(26)

(27)

(28)

(29)

(30)

(31)

(32)

(33)

(34)

(35)

(36)

(37)

(38)

(39)

(40)

(41)

(42)

(43)

(44)

(45)

(46)

(47)

(48)

(49)

(50)

(51)

(52)

(53)

(54)

(55)

(56)

(57)

(58)

(59)

(60)

(61)

(62)

(63)

(64)

(65)

(66)

(67)

(68)

(69)

(70)

(71)

(72)

(73)

(74)

(75)

(76)

(77)

(78)

(79)

(80)

(81) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. CONCLUSIÓNS. CONCLUSIÓNS. -305.

(82) Campus Lagoas- Marcosende UVI. 306-CONCLUSIÓNS.

(83) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. CONCLUSIÓNS Os últimos 30 anos foron moi importantes para o desenvolvemento rexional en España. O proceso de descentralización de competencias dende o estado central ás rexións tivo un grande impacto no desenvolvemento territorial e máis aínda en Galicia por ser unha rexión periférica, o Finisterrae. En 1981 apróbase o Estatuto de Autonomía de Galicia que expón como competencia exclusiva a ordenación do territorio, o litoral, o urbanismo e a vivenda. A primeira de lei de Ordenación do territorio apróbase en 1995 e as Directrices de Ordenación do Territorio en 2011. Pero as dinámicas de crecemento da cidade non se pararon á espera destes documentos. Dende 1981 a 2011, creáronse a maior parte dos equipamentos públicos, desenvolvéronse gran cantidade de polígonos de vivenda e realizáronse as infraestruturas máis importantes do territorio. E todo isto sen planificación territorial, xa que aparte da planificación sectorial o único que había era o planeamento municipal. Nesta tese analizamos utilizando como método a comparación da cartografía, como se desenvolveron dous equipamentos de maior impacto a escala territorial, como son as universidades e os hospitais. Xa que consideramos que son os dous grandes sistemas que se máis medraron e que tiveron un maior impacto na calidade de vida e cohesión social do noso territorio. Tamén teñen en común que foi en 1989 cando se realizaron as leis de ordenación Sistema Universitario Galego e o Servizo Galego de Saúde. Nos anos 80 e 90 desenvolvéronse estes dous sistemas de equipamento que se situaron nas sete cidades: Coruña, Vigo, Santiago de Compostela, Pontevedra, Ferrol, Lugo e Ourense. Utilizamos a capacidade da cartografía como instrumento que permite ter unha visión comparada das morfoloxías urbanas que se crearon neste momento en cada unha das sete cidades. Non se trata de aportar unhas conclusións determinantes senón que máis ben a conclusión é que a investigación está aberta para desenvolver con máis profundidade unha serie de liñas que se poden derivar dela. Unha vez coñecido o estado da cuestión a principal conclusión é a aportación da cartografía, unha cartografía que permite comparar a situación e a morfoloxía destes equipamentos en cada un dos entornos urbanos nos que se implantan. - Constatouse o impacto a escala territorial destes equipamentos que conforman á súa vez Sistemas Historicamente Galicia (un territorio con 2.778.913 habitantes) foi, pola súa situación periférica, bastante desfavorecida en relación aos equipamentos públicos. Iso traduciuse por un lado nunha sociedade cun menor índice de titulados superiores con respecto a España e Europa. Tamén é unha das áreas de España con maior envellecemento poboacional, baixo índice de desenvolvemento industrial, etc. CONCLUSIÓNS. -307.

(84) Campus Sur USC Santiago. 308-CONCLUSIÓNS.

(85) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. Sistema Universitario Galego En 1991 rompe co modelo centralizado de equipamento universitario e créase o Sistema Universitario Galego que pasa dunha universidade de orixe medieval en Santiago de Compostela a un sistema de 3 universidades distribuídas en sete Campus: Universidade de Coruña (Coruña e Ferrol), Universidade de Santiago (Santiago e Lugo) e Universidade de Vigo (Vigo, Ourense e Pontevedra). O esforzo que se fixo nos anos 90 para paliar este déficit creando 2 universidades novas vese plasmado nunha realidade, pásase de 124.848 titulados superiores no ano 1991 a 250.535 no ano 2001, máis do dobre. Polo tanto a inserción destes equipamentos no territorio tivo o seu impacto, vexamos agora como se manifestou fisicamente este crecemento. Dende finais dos 80 a principios dos noventa fóronse xerando en todas as cidades os novos campus universitarios. Eses novos campus dependían directamente das institucións universitarias e situábanse en terreos cedidos na súa maior parte por institucións públicas, municipios, provincias. No caso do campus de Vigo e o de Coruña, apoiados tamén por entidades bancarias ou fundacións privadas. A posición destes campus no ámbito urbano presenta todas as variables que indicadas por Pablo Campos (Campos Calvo-Sotelo, España 2000) e que son similares ás indicadas por(den Heijer 2011) onde se establece principalmente 3 tipos de campus: afastados da cidade, na periferia da cidade e os integrados na cidade. Pero non só é relevante a posición, senón tamén o tamaño que é o máis destaca dos campus galegos cando se comparan con outros campus europeos. Considérase que ante a situación actual de crise económica é máis importante que nunca manter estes equipamentos, buscando a súa máxima eficiencia e permitindo o acceso á educación superior á poboación. O obxectivo non son só os xoves de 18 a 30 anos senón unha franxa moito máis ampla para poder mellorar a formación de quen necesite reciclar a súa traxectoria académica. Polo tanto é necesaria unha maior visibilidade social e aportar esas posibilidades de cursos ós que poida acceder a xente de máis de 30 anos. Non se debe reducir o número de localizacións pero debe resolverse o aloxamento universitario nas universidades da Coruña e Vigo para que siga sendo accesible a escala territorial con un custo de mobilidade menor que aportaría a posibilidade de habita os campus Rede Hospitalaria Galega Nas sete cidades tamén se sitúan importantes Complexos Hospitalarios, a maioría Hospitais Universitarios, ligados á docencia e á investigación. A rede Hospitalaria vinculada ás 7 áreas urbanas principais está dimensionada de CONCLUSIÓNS. -309.

(86) Campus Lugo. USC.. 310-CONCLUSIÓNS.

(87) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. forma desigual para a súa poboación a accesibilidade territorial a estes equipamentos é básica e non está ben resolta en xeral. En canto ós hospitais situados en poboacións intermedias parece evidente que na ría de Arousa hai un exceso de centros hospitalarios agravado máis aínda por ser unha das zonas máis accesibles do territorio. Estes centros poderían ser transformados noutro tipo de equipamento de tipo asistencial. O mesmo pode considerarse do hospital Comarcal de Monforte. Cando estes equipamentos se retiran dos centros das cidades pérdese por completo a capacidade de aproximación peonil, ou en bicicleta, quedando case como única opción o acceso con vehículo privado. Deberían terse proxectado próximos a áreas intermodais, analizando primeiro os lugares de maior accesibilidade territorial e aí localizar o equipamento e non ó revés. A nivel de infraestruturas o ferrocarril é o gran esquecido na planificación dos equipamentos e a implantación da alta velocidade entre as distintas cidades fai que muden as relacións interterritoriais entre os equipamentos. Coruña e Santiago 35’ en tren, cambia a necesidade de trasladarse a unha ou outra por motivos académicos xa que os campus son facilmente accesibles dende as estacións do tren. Algo que é impensable en Vigo pola súa posición. Ou en Lugo pola ausencia de liñas ou o máis grave aínda entre Coruña e Ferrol, que aínda que están conectada por ferrocarril os tempos fano inviable. O planeamento A maioría dos campus desenvólvense a través de plans parciais aprobados a principios dos 90. Este era o único instrumento de plan que, a lei do chan vixente naquel momento, posibilitaba para planificar o chan. Este instrumento, pensado principalmente para o desenvolvemento de polígonos de vivenda, manifestouse como pouco apropiado para o desenvolvemento dun equipamento cambiante e pouco definido no momento da súa creación. Outro aspecto problemático foi que, se ben as administracións públicas achegaban gran cantidade de chan, eran as responsables da expropiación da totalidade de chan que estaba delimitado nos polígonos, algo que non se chegou a materializar tamén na maioría dos casos. Un exceso de ambición á hora de delimitar as superficies destinadas ao uso universitario, provocou que algúns deles aínda se encontren en complexos procesos de xestión urbanística sen resolver. Debido á rixidez do plan parcial ou do , os campus foron obxecto de numerosas modificacións puntuais que non serviron tampouco para solucionar os devanditos problemas de xestión. A partir de 1995 e debido á aprobación da Lei de Ordenación do Territorio de Galicia {{195 Xunta de Galicia 1995}}, establécese a figura do proxecto e plan sectorial CONCLUSIÓNS. -311.

(88) Campus Ourense UVI. 312-CONCLUSIÓNS.

(89) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. de incidencia supramunicipal, que se supón máis axeitada para a planificación destes campus, este instrumento ten que ser aprobado polo Consello da Xunta de Galicia. A través desta figura, só se desenvolverá o último Campus que pertence á Universidade de Vigo, o Campus da ETEA. Estes proxectos sectoriais utilizáronse tamén para a planificación dos últimos hospitais da rexión, como son o Hospital de Lugo e o deVigo. Aínda non hai exemplos de como funcionan estes proxectos sectoriais pero o que é evidente é que o instrumento anterior non funcionaba e débese tender a planeamentos máis estratéxicos e menos ríxidos e que deban ser revisados cada 5 anos para adaptalos ás necesidades cambiantes. O encaixe urbano Analizando as cartografías vese a gran superficie que consumen estes equipamentos en relación co tamaño das cidades nos que se insiren. No caso das universidades é moito máis visible xa que ademais a intensidade de uso é maior durante o día . Unha vez analizadas as distintas áreas das cidades cremos que aproveitando as sinerxías destes dous grandes equipamentos se podería mellorar moitos aspectos da calidade de vida nas cidades. A capacidade destes equipamentos para constituírse como novas centralidades urbanas está totalmente subestimada no planeamento xeral das cidades. O caso da nova centralidade urbana que se da en Elviña con relación ó apeadoiro e á colmatación dos solos urbanizables próximos ó campus e a outros equipamentos así coma os centros comerciais próximos crea a oportunidade de repensar esa peza de cidade onde outro orde e unha maior complexidade de usos superpostos parece necesaria. Máis complexidade de usos compatibles en horarios diferentes que combinen coas estacionalidades do uso universitario. Relacións entre o equipamento universitario e o hospitalario. A relación e complementariedade entre o equipamento hospitalario e o universitario está probada históricamente. Santiago de Compostela é un bo exemplo diso, o hospital e a universidade situábanse enfrontados na praza do Obradoiro, e volvéronse encontrar nunha posición máis periférica. Outro bo exemplo é o caso da implantación universitaria en Ourense e en Ferrol, rehabilitando antigos hospitais de pavillóns para transformalos en facultades e outros equipamentos universitarios. Na Coruña o desenvolvemento do equipamento universitario e o hospitalario teñen un punto de conexión no campus de Oza, pero dada a dimensión do Hospital Universitario, obsérvase como insuficiente. Aínda que están situados proximamente a CONCLUSIÓNS. -313.

(90) Campus Elviña-Zapateira. A Coruña. 314-CONCLUSIÓNS.

(91) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. accesibilidade non é doada ao complexo Hospitalario, debido ás condicións topográficas e ao recargamento de infraestruturas que padece o lugar de inserción do Hospital. A posición deste equipamento non parece o axeitado e é un feito que se vén herdando dende os anos 70. Neste momento cómpre facer mención dos equipamentos hospitalarios que quedan baleiros con motivo da creación dos novos hospitais en cidades coma Lugo. Hai que tomar medidas para a rehabilitación e reutilización destes grandes contenedores, con urxencia para que non se convirtan en enormes ruinas coma no caso do Hospital de Santiago en Galeras. A posición importa. A oportunidade e a posibilidade inmediata primaron á hora de localizar universidades e hospitais no territorio, sen primar criterios de sostibilidade, accesibilidade ou idoneidade. Os hospitais e as universidades que estiveran presentes historicamente en lugares centrais da cidade, abandonan esta posición para trasladarse a posicións periféricas e así dispoñer de máis superficie. A perda que se produce é unha menor visibilidade na escena urbana. Segregación de funcións e creación de grandes edificios, case megaestruturas que non dialogan na escala urbana, nin co ámbito máis próximo. Perdeuse unha forma de facer cidade ao encravar estes equipamentos en polígonos pechados impermeables a outros usos e á multiplicidade de funcións que son necesarias para crear cidade. Como son equipamentos que nas súas versións tipolóxicas máis recentes consumen gran cantidade de chan, e o valor do chan urbano se disparou nos 90 en España, as posicións que adoptan pódense catalogar en dous: por un lado os equipamentos que se sitúan nos cumes ou abas de outeiros, cunha topografía pouco axeitada para a súa inserción, pero barata. Ou os que se situaron en zonas de gran fraxilidade ambiental produto de recheos de esteiros ou zonas marítimas. Xa non se sitúan en lugares privilexiados senón nos peores e máis inaccesibles lugares do territorio. Pero agora que están, como os xestionamos de forma eficiente? A situación periférica destes equipamentos confrontoulles directamente con núcleos rurais que a maioría excluíron das súas delimitacións pero este feito consideramos que é moi positivo para darlle sentido a moitos aspectos do espazo libre nestas institucións. Estes equipamentos ocupan chans de gran produtividade agrícola ou antigas zonas forestais vinculadas a eses núcleos e que lles deixaron sen sentido de ser rurais. Quedaron como illas dentro deses equipamentos, sen conexións sen os camiños históricos, sen os seus referentes territoriais. A oportunidade que se presenta é a reflexión e posta en valor dos espazos libres, recuperar a memoria histórica dun territorio milenario e rico cheo de historia, que en prol do desenvolvemento se borrou de forma súbita, sen CONCLUSIÓNS. -315.

(92) Proxecto París Saclay. Michel Desvigne. 316-CONCLUSIÓNS.

(93) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. miramentos, porque había présa. En resumo, integralos mellor no territorio que ocupan e facer eses lugares atractivos para que sexan vistos como parte da cidade e non só da Universidade. Isto está conseguido no campus Sur e no norte de Santiago. Os que teñen unha posición máis urbana tamén poden mudar a súa imaxe. En moitos casos encerrados en muros.Aínda que todos estes equipamentos teñen uns plans directores para a súa xestión interna é necesario retomar as materias pendentes a súa relación co territorio. Sería necesario facer uns plans de integración paisaxística e de protección ambiental. Instrumentos importantes e que axudarían a mellorar a imaxe e a identidade territorial. O entendemento da paisaxe como xerador de identidade territorial. Tomando como exemplo o proxecto territorial do Clúster París- Saclay, outra forma de pensar o urbanismo a gran escala onde profesional que lidera a estratexia é o paisaxista Michel Desvigne (Grand Prix de l’urbanisme 2011). Abordando o territorio como sistema onde a planificación da paisaxe manda.(Desvigne 2011) Pódese concluír que o proxecto da paisaxe e a busca da identidade destes equipamentos a través desa visión de conxunto é crucial. A crise actual tamén está a poñer en dúbida o modelo de mobilidade territorial actual baseada no uso do coche. En moitos casos a accesibilidade por transporte público é insuficiente. Isto pode modificar o concepto do que ata agora se consideraba como accesible. Existe tamén a oportunidade de utilizar estes puntos do territorio, onde se concentra a intelixencia, para propoñer usos compatibles. Isto permitiría un uso máis eficiente do tempo e o espazo sobre todo no caso das universidades. Débese facer un uso máis eficiente do chan e iso é posible, porque é un ben común e finito. Vigo é o paradigma da dispersión dos equipamentos, a universidade sitúase a 10 km da cidade sen unha accesibilidade clara, posición herdada dun plan dos anos 70. A cidade expulsa estas funcións e perde riqueza na vida urbana. Estes equipamentos á súa vez teñen varias localizacións nunha mesma cidade ou área metropolitana, pero sen conexión, non hai unha lexibilidade das institucións. Perden o privilexio. É importante ver estes equipamentos na súa dimensión a escala de rexión urbana. A multiplicidade de localizacións dende zonas centrais, históricas e periféricas ofrece interesantes oportunidades. No marco de incerteza no que nos encontramos resulta difícil aventurar unha solución ao caos xerado por un plan de crecemento que parecía ilimitado. Un plan que xerou baleiros urbanos importantes, fragmentos desconectados, ocupando máis e máis terra. Sen límite, e o que é mesmo peor, sen un obxectivo.. CONCLUSIÓNS. -317.

(94) 318-CONCLUSIÓNS.

(95) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. BIBLIOGRAFÍA. BIBLIOGRAFÍA. -319.

(96) 320-BIBLIOGRAFÍA.

(97) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. BIBLIOGRAFÍA XERAL AAVV 2010, Áreas residenciais universitarias, Concello da Coruña, A Coruña. AAVV 2010, Second State of European Cities Report, European Commission, DG Regional Policy, Brussels. AAVV 2009, “Áreas metropolitanas de España: la nueva forma de la ciudad”, . AAVV 2006, Atlas Estadístico de las Áreas Urbanas en España, Ministerio de Fomento, Madrid. AAVV 2006, ESPON ATLAS. Mapping the structure of the European territory, Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung, Bonn. AAVV 2004, Lo urbano en 20 autores contemporáneos, Universitat Politècnica de Catalunya, Barcelona. Abercrombie, P. 1945, Greater London plan 1944, Ministry of Housing and Local Government, London. Agrasar Quiroga, F. 2005, A Cidade Universitaria de Vigo. Arquitectura no Campus Universitario de Vigo, Universidade de Vigo, Vigo. Aldrey Vázquez, J.A. & Lois González, R.C. 2006, A poboación galega: 1900-2005: cambio demográfico e implicacións territoriais, Ir Indo, Vigo. Álvarez Corbacho, X. 1993, “La financiación de la enseñanza superior en Galicia”, Revista de estudios regionales, , no. 36, pp. 123-140. Álvarez Mora, A. 2006, El mito del centro histórico: El espacio del prestigio y la desigualdad, Universidad Iberoamericana Puebla, México. Álvarez Mora, A. 1993, “La renovación de los centros urbanos como práctica ideológica”,. Ciudades: Revista del Instituto Universitario de Urbanística de la Universidad de Valladolid, , no. 1, pp. 19-35. Ascher, F. 2004, Los nuevos principios del urbanismo, Editorial Alianza, Madrid. Ascher, F., Hernández Díaz, M. & Borja, J. 2007, Los nuevos principios del urbanismo :el fin de las ciudades no está a la orden del día, 1a , 2a reimp edn, Alianza, Madrid. Associates, D. 1972, “The IDEA method for regional planning” in Human identity in the urban environment Penguin Books, Harmondsworth. Aureli, P.V. 2008, “Towards the Archipelago”, . Aureli, P.V. 2007, Brussels, a manifesto: towards the capital of Europe, Nai Uitgevers Pub. Aureli, P.V. 2011, The possibility of an absolute architecture, MIT Press, Cambridge, MA. Aureli, P.V. & Temple Hoyne Buell Center for the Study of American Architecture 2008, The project of autonomy :politics and architecture within and against capitalism, Temple Hoyne Buell Center for the Study of American Architecture, New York. Azevedo, R. 2005, Atlantic Spatial Development Perspective, CRPM, Santa María de Feira, Portugal. Baird, G. 2003, The space of appereance, The MIT Press, Cambridge. Ballesteros-Arias, P. 2002, A paisaxe agraria de Elviña: os elementos e as formas, Laboratorio de Patrimonio, Paleoambiente e Paisaxe Instituto de Investigacións Tecnolóxicas Universidade de Santiago de Compostela, Santiago de. Compostela. Banham, R. 1971, Los Angeles :the architecture of four ecologies, 1 pub edn, Allen Lane The Penguin, London. Barreiro Fernández, X.R. 2003, Historia de la Universidad de Santiago de Compostela, Volumen 2, Universidade Santiago de Compostela, Santiago de Compostela. Barreiro Fernández, X.R. 2000, Historia de la Universidad de Santiago de Compostela: De los orígenes al siglo XIX, Univ Santiago de Compostela. Bellet Sanfeliu, C. & Ganau Casas, J. 2006, Ciudad y universidad :ciudades universitarias y campus urbanos, Milenio, Lleida. Bellet Sanfeliu, C. & Ganau i Casas, J. 2006, Ciudad y universidad: ciudades universitarias y campus urbanos: VIII Semana de Estudios Urbanos, Lleida, del 10 al 14 de abril de 2000, Editorial Milenio. Benevolo, L. & de Moragas i Gallissà, A. 1982, Diseño de la ciudad, 3a edn, Gili, Barcelona. Bonet Correa, A. & Asín, L. 2003, La plaza del Obradoiro, Abada, Santiago de Compostela. Bonet Correa, A., Cortés, J.A. & Roa Bastos, A. 1995, La Ciudad del Saber. Ciudad, universidad y utopía. 1293-1993, COAM, MADRID. Borja, J. 1990, Las grandes ciudades en la década de los noventa, Fundación Sistema, Madrid. Bouhier, A. 1979, La Galice: Essai geographique d’analyse et d’interpretation d’un vieux complexe agraire, edic del autor, La Roche sur Yvon.. BIBLIOGRAFÍA. -321.

(98) Bricall, J.M. 2000, Universidad 2000. Informe sobre la enseñanza superior en España, CRUE. BUSQUETS, J. 1996, “Nuevos fenómenos urbanos y nuevo tipo de proyecto urbanístico”, Presente y Futuro, UIA, Barcelona, vol. 96. Busquets, J. & Correa, F. 2006, Ciudades X formas: una nueva mirada hacia el proyecto urbanístico, Harvard University, Graduate School of Design. Busquets, J., Correa, F. & Valenzuela, L. 2004, Bringing the Harvard yards to the river, Harvard Design School. Cacciari, M. 2010, La Ciudad, Editorial Gustavo Gili, Barcelona. Campos Calvo-Sotelo, P. 2011, “Arquitectura y Universidad en la sociedad contemporánea: innovación abierta y aprendizaje activo en las cuatro escalas espaciales”, CIAN, vol. 14, no. 2, pp. 149-182. Campos Calvo-Sotelo, P. 2011, La evolución histórica del espacio físico de la universidad :impulsos conceptuales, paradigmas arquitectónicos, estrategias institucionales y propuestas recientes de innovación, Universidad Carlos III, Madrid. Campos Calvo-Sotelo, P. 2011, Identidad, innovación y entorno en la Universidad Española :proyectos de Campus de Excelencia Internacional = Identity, innovation and enviroment at Spanish Universities : The international campus of excellence projets, Ministerio de Educación, Secretaría General de Universidades, Madrid. Campos Calvo-Sotelo, P. 2011, Identidad, innovación y entorno en la Universidad Española: proyectos 322-BIBLIOGRAFÍA. de Campus de Excelencia Internacional = Identity, innovation and enviroment at Spanish Universities : The international campus of excellence projets, Ministerio de Educación, Secretaría General de Universidades, Madrid. Campos Calvo-Sotelo, P. 2002, El viaje de la utopía, 1ª edn, Editorial Complutense, Madrid. Campos Calvo-Sotelo, P. & España 2000, “La universidad en España :historia, urbanismo y arquitectura” in Serie monografías / Ministerio de Fomento Ministerio de Fomento, Centro de Publicaciones, Madrid, pp. 1037. Campos Calvo-Sotelo, P. & Excárzaga, M. 2010, España, campus de excelencia internacional = Spain, campus of international excellence, Ministerio de Educación, Secretaría General de Universidades, Madrid. Campos Calvo-Sotelo, P. & Excárzaga, M. 2010, España, campus de excelencia internacional =Spain, campus of international excellence, Ministerio de Educación, Secretaría General de Universidades, Madrid. Castells, M. 1990, Estrategias de desarrollo metropolitano en las grandes ciudades españolas: la articulación entre crecimiento económico y calidad de vida. Las grandes ciudades en la década de los noventa págs. 17-64, Fundación Sistema, Madrid. Castells, M. 1998, The power of identity, 1 pub, repr edn, Blackwell, Malden, Mass. Castells, M. 1998, The power of identity, 1 pub, repr edn, Blackwell, Malden, Mass. Castells, M. & Hall, P. 2001, Tecnópolis del mundo :la formación de los complejos industriales del siglo XXI, Alianza, Madrid.. Castells, M. & Oliván, I.C. 1991, La cuestión urbana, 13a edn, Siglo XXI de España Editores, Madrid. Castells, M. & Oliván, I.C. 1991, La cuestión urbana, 13a edn, Siglo XXI de España Editores, Madrid. Cendón, P. 2005, Desiderio Pernas. Del detalle a la ciudad. 19601970, Caixanova, Vigo. Cerdà, I., Estapé, F., Barrera de Irimo, A. & Instituto de Estudios Fiscales 1968; 1867, Teoría general de la urbanización y aplicación de sus principios y doctrinas a la reforma y ensanche de Barcelona, Instituto de Estudios Fiscales, Madrid. Chías Navarro, P. 1986, “Ciudad universitaria de Madrid. Génesis y realización”, . Chías Navarro, P. 1983, “El proceso de planificación urbanística de la ciudad universitaria de Madrid”, Ciudad y territorio: Revista de ciencia urbana, , no. 56, pp. 73-92. Choay, F. & Martín Ramos, A. 2004, Lo urbano en 20 autores contemporáneos, 1a edn, Upc, Barcelona. Christaller, W. 1966, Central places in southern Germany, Prentice-Hall, New York. Comisión Europea 2010, Invirtiendo en el futuro de Europa, Oficina de Publicaciones de las Comunidades Europeas, Luxemburgo. Comisión Europea 2008, “Libro Verde sobre la cohesión territorial. Convertir la diversidad territorial en un punto fuerte.”, . Comisión Europea 1999, ETE. Estrategia Territorial.

(99) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. Europea. Hacia un desarrollo equilibrado y sostenible de la UE, Oficina de Publicaciones Oficiales de las Comunidades Europeas, Luxemburgo. Comisión Europea 1991, Europa 2000. Perspectiva de desarrollo del territorio de la Cominidad, Oficina de Publicaciones Oficiales de las Comunidades Europeas, Luxemburgo. Cos Guerra, O., Meer Lecha-Marzo, Á. & Martín Latorre, E. 2007, “Planeamiento urbanístico y crecimiento urbano: importancia de la escala metropolitana en la definición del modelo territorial”, Biblio 3w: revista bibliográfica de geografía y ciencias sociales, vol. 12. Costa Buján, P. & Morenas Aydillo, J. 1989, Santiago de Compostela 1850-1950 : desenvolvemento urbano, outra arquitectura, Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, Santiago. Coulson, J., Roberts, P. & Taylor, I. 2011, University Planning and Architecture. The search for perfection, Routledge, London; New York. Criado-Boado, F. & González Méndez, M. 2003, Planear el pasado. Ideas para la recuperación del Castro de Elviña, Universidade de Santiago de Compostela, Santiago de Compostela. Criado-Boado, F. & González Méndez, M. 2003, Planear el pasado: ideas para la recuperación del Castro de Elviña. Universidade de Santiago Compostela. Cunha Maos, M. 2006, Universidades, cidades e território: o caso português, Editorial Milenio, Lleida. Dalda Escudero, J.L. 2011, “Planes y políticas urbanas. La experiencia urbanística de Santiago de Compostela desde 1988”, Urban, , no. 12, pp. 102-125.. Dalda Escudero, J.L. & Viña Carregal, A. 1995, “La transformación urbanística de Compostela. El planeamiento urbano al servicio de un proyecto de desarrollo (Galicia, España)”, Informes de la Construcción, vol. 47, no. 439, pp. 3-10. Dalda Escudero, J.L. 2009, Galicia ¿Ciudad difusa? las grandes ciudades gallegas. En Áreas metropolitanas de España: la nueva forma de la ciudad págs. 19-42 Universidad de Oviedo, Oviedo. Dalda Escudero, J.L. 2009, Teoría y método del planeamiento general y urbano, Departamento de proyectos arquitectónicos y urbanismo.ETSAC, A Coruña. Dalda Escudero, J.L. 2006, Cidade difusa en Galicia, Xunta de Galicia, Santiago de Compostela. DALDA, J.L. & Anxel, V. 1995, “La transformación urbanística de la Ciudad Histórica de Santiago de Compostela”, Santiago de Compostela.La ciudad histórica como presente, Consorcio de Santiago, Ed.del Serbal, . De Carlo, G. 1968, Pianificazione e disegno delle università, Edizioni Universitarie Italiane, Roma. De las Rivas Sanz, J.L. 2001, “En los paisajes de la ciudad-región”, OP Ingeniería y Territorio, , no. 54. De Miguel González, R. 2008, Planificación territorial, gobierno y gobernanza metropolitana en las grandes ciudades españolas. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles Nº.48 págs 355-374, , Madrid. de Solà-Morales i Rubió, M. & Frampton, K. 2008, De cosas urbanas, Gustavo Gili, Barcelona. den Heijer, A. 2011, Managing the university campus, Eburon Uitgeverij B.V. Desvigne, M. & Tiberghien, G.A. 2009, Natures. intermédiaires: les paysages de Michel Desvigne, Birkhauser. Desvigne, M. 2011, “Le paysage en préalable” in Le Paysage en préalable. Michel Desvigne. Grand Pris de l’urbanisme 2011. Joan Busquets, Prix spécial 2011 , ed. A. Masboungi, Editions Parenthèses, Paris, pp. 12. Díaz y Díaz, M. 1980, La Universidad de Santiago, Universidad de Santiago, Santiago. Diener, R., Herzog, J., Meili, M., Schmid, C. & De Meuron, P. 2006, Switzerland – An Urban Portrait, Birkhauser, Bassel. Doxiadis Associates 1971, Campus planning in an urban area: a master plan for Rensselaer Polytechnic Institute, Praeger Publishers. Doxiadis, C.A. & Chavarria, C. 1969, Entre dystopia y utopía, Moneda y Crédito, Madrid. Dupuy, G. 1991, L’urbanisme des réseaux :théories et méthodes, Colin, Paris. Estados miembros de la Unión Europea 2007, Tratado de Lisboa por el que se modifican el Tratado de la Unión Europea y el Tratado constitutivo de la Comunidad Europea. Ezquiaga Domínguez, J.M. 2011, “¿ Cambio de estilo o cambio de paradigma? Reflexiones sobre la crisis del planeamiento urbano. Bases para el debate sobre la reforma de la legislación urbanística en España”, Urban, , no. 2, pp. 6-36. BIBLIOGRAFÍA. -323.

(100) Faludi, A. 2005, “Territorial cohesion: an unidentified political objective: Introduction to the special issue”, Town Planning Review, vol. 76, no. 1, pp. 1-13. Faludi, A. 2004, “Territorial cohesion: Old (French) wine in new bottles?”, Urban Studies, vol. 41, no. 7, pp. 1349-1365.. Papeles de geografía, , no. 19, pp. 115-124. Ferras Sexto, C. & Lois González, R.C. 1993, Estructura urbana de las áreas metropolitanas gallegas. La estructura urbana de Santiago. ¿Un área metropolitana en proceso de formación? Papeles de geografía Nº 19, Universidad de Murcia.. Gallego, M. & González-Cebrián, J. 1975, “Análisis del desarrollo urbano de La Coruña”, Ciudad y Territorio, , no. 1-2, pp. 67-93. Geddes, P. 2009, Ciudades en evolución , Editorial Krk, Oviedo.. Filgueiras Rei, A. 2008, O val de Elviña, a identidade cultural na memoria, Universidade da Coruña, A Coruña.. Giedion, S. & Sainz, J. 2009, Espacio, tiempo y arquitectura :origen y desarrollo de una nueva tradición, Ed definitiva edn, Reverté, Barcelona.. Fariña, J. & Naredo, J.M. 2010, Libro Blanco de la sostenibilidad en el planeamiento urbanístico español, Ministerio de la Vivienda, Madrid.. Font Arellano, A. L’explosión de la ciudad : transformaciones territoriales en las regiones urbanas de la Europa Meridional , Ministerio de Vivienda, Madrid.. Gil Nebot, L. 1998, Leopoldo Gil Nebot :40 años de arquitectura hospitalaria, Universidad de Navarra, Escuela Técnica Superior de Arquitectura, Pamplona.. Feld, G. & Smithson, P. 1999, Free University, Berlin :Candilis, Josic, Woods, Schiedhelm, Architectural Association, London.. Forman, R.T.T. 2004, Mosaico territorial para la región metropolitana de Barcelona, Gustavo Gili, Barcelona.. Giner de los Ríos, F. 1916, 2001, La universidad española, Civitas, Madrid.. Feria Toribio, J.M. 2010, La delimitación y organización de las áreas metropolitanas españolas: una perspectiva desde la movilidad residenciatrabajo. En Ciudad y territorio: Estudios territoriales Nº 164 págs. 189-210, , Madrid.. Foucault, M. 1984, “Des Espace Autres”, French journal Architecture /Mouvement/ Continuité, vol. October.. Fariña, J. & Naredo, J.M. 2010, “Libro Blanco de la Sostenibilidad en el Planeamiento Urbanístico Español”, .. Feria Toribio, J.M. 2010, “La delimitación y organización de las áreas metropolitanas españolas: una perspectiva desde la movilidad residencia-trabajo. En “Ciudad y Territorio” nº 164 “, . Feria Toribio, J.M. 2004, Problemas de definición de las áreas metropolitanas en España. Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles Nº. 38 págs. 85-100, , Madrid. Ferrás Sexto, C. & González, L. 1993, “Estructura urbana de las áreas metropolitanas gallegas: la estructura urbana de Santiago:¿ un área metropolitana en proceso de formación?”, 324-BIBLIOGRAFÍA. Fourquet, F., Murard, L., Szpunberg, A. & Romaguera y Ramió, J. 1978, Los equipamientos del poder :ciudades, territorios y equipamientos colectivos, Gustavo Gili, Barcelona etc. Friedman, Y., Trobaugh, W. & Roullier, E. 2006, Pro domo, Actar. Friedman, Y. 1973, Hacia una arquitectura científica, Alianza, Madrid. Friedman, Y. & Rodríguez, M.I. 2011, Arquitectura con la gente, por la gente, para la gente = Architecture with the people, by the people, for the people : Yona Friedman, Musac, León. Gaja i Díaz, F. 2005, Revolución informacional, crisis ecológica y urbanismo, Ed. Univ. Politéc. Valencia.. Giraldo, F., García, J., Ferrari, C. & y Bateman, A. 2009, Urbanización para el desarrollo urbano, UN- Habitat, Bogotá. Gómez Mendoza, J. 2010, “4. Las universidades como dinamizadores territoriales” in Propuestas para la reforma de la Universidad española Fundación Alternativas, Madrid, pp. 61. González Laxe, F.I. 2002, “La recomposición económica y territorial europea”, EAWP: Documentos de trabajo en análisis económico= Economical Analysis Working Papers, vol. 1, no. 5, pp. 1. González-Cebrián Tello, J.J. 2009, Intervención sobre el medio rural en Galicia, Documentos de Reflexión Urbanística edn, Universidade da Coruña, A Coruña. González-Cebrián Tello, J.J. 2007, “La cartografía.

(101) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. en el planeamiento urbanístico” in Cartografía : herramienta para el desarrollo sostenible Federación galega de Municipios e Provincias, Santiago de Compostela, pp. 73-79. González-Cebrián Tello, J.J. 1999, “Los Ensanches en Galicia”, Ciudad y Territorio, estudios territoriales, vol. 31, pp. 335. González-Cebrián Tello, J.J. 1992, “Unha Cidade de pedra : o casco histórico de Pontevedra”, Obradoiro, vol. 21, pp. 96. González-Cebrián Tello, J.J. 1991, “Planeamento urbanístico da Universidade de A Coruña”, Obradoiro, vol. 18, pp. 46. González-Cebrián Tello, J.J. 1984, La ciudad a través de su plano : La Coruña, Ayuntamiento de A Coruña, A Coruña. GONZÁLEZ-CEBRIÁN, J. 1984, “La ciudad a través de su plano”, La Coruña.Ayuntamiento de La Coruña, . González-Laxe, F. 2007, “Los indicadores de sostenibilidad como herramientas de evaluación”, Ekonomiaz.Revista Vasca de Economía, vol. 64, pp. 300-328. Graham, S. 2004, The cybercities reader, Routledge, London; New York. Graham, S. & Marvin, S. 2001, Splintering urbanism :networked infrastructures, technological mobilities and the urban condition, Routledge, London; New York. Gregotti, V. & Valero Rofes, S. 1972, El territorio de la arquitectura, Gustavo Gili, Barcelona. Hall, P. 2002, Urban and regional planning, Routledge, New York.. Hall, P. 1997, “The university and the city”, GeoJournal, vol. 41, no. 4, pp. 301-309. Hall, P. 1996, Ciudades del mañana. Historia del urbanismo en el siglo XX, Ediciones del Serbal, Barcelona. Hall, P. 1994, Las tecnopolis del mundo, Alianza Editorial. Hall, P. 1981, Urban change in Europe. En A. Pred “Geographical Essays for Torsten Hägerstrand” Gleerup, Lend. Hall, P. & Pain, K. 2006, The Policentric Metropolis: Learning from Mega-City Regions in Europe, Earthscan, London. Heidegger, M., Gabás, R. & Adrián Escudero, J. 2001, El concepto de tiempo, 2ª edn, Trotta, Madrid. Heidegger, M. & Gaos, J. 1993, El Ser y el tiempo, Planeta-Agostini etc., Barcelona etc. Hernández Aja, A. 2000, “Barrios y equipamientos públicos, esencia del proyecto democrático de la ciudad”, Documentación social, vol. 119, pp. 79. Hernández Aja, A. & Aragón Carrera, M. 1999, Análisis de los estándares de calidad urbana en el planeamiento de las ciudades españolas, 1ª , 2ª reimp edn, Instituto Juan de Herrera, Madrid. Hernández Aja, A., Leiva Rodríguez, A., Universidad Politécnica de Madrid & Instituto Juan de Herrera 2006, Parámetros dotacionales para la ciudad de los ciudadanos, Instituto Juan de Herrera, Madrid. Hilberseimer, L. 1949, The New Regional Pattern. Industries and Gardens. Workshops and Farms, Paul Theobald, Chicago.. Hilberseimer, L. 1955, The nature of cities :Origin, growth, and decline, pattern and form, planning problems, P. Theobald, Chicago. Hilberseimer, L. & Mies van der Rohe, L. 1944, The new city ;principles of planning, 1st edn, Paul Theobald, Chicago. Howard, E. 1965, Garden cities of to-morrow, The M.I.T. Press, London. Iglesias, J.M.G. 1995, Gallaecia fulget:(14951995): cinco siglos de historia universitaria:[catálogo de la exposición], Universidade de Santiago de Compostela. Iglesias, J.M.G. 1995, Gallaecia fulget:(14951995): cinco siglos de historia universitaria:[catálogo de la exposición], Universidade de Santiago de Compostela. Insua Cabanas, M. 2004, “Arquitectura hospitalaria en Galicia” in El Hospital Real de Santiago de Compostela y la hospitalidad en el Camino de Peregrinación Xunta de Galicia, Consellería de Cultura, Comunicación Social e Turismo, Santiago de Compostela, pp. 57. Insua Cabanas, M. 2002, Arquitectura hospitalaria gallega de pabellones, Universidade da Coruña, A Coruña. Isasi, J.F. & Pieltain, A. 2000, Hospitales :la arquitectura del Insalud : 1986-2000, Insalud, Madrid. Jackson, J.B. 1984, Discovering the vernacular landscape, Yale University Press, New Haven; London. Kelly, K. 1994, Out of Control: The New Biology BIBLIOGRAFÍA. -325.

(102) of Machines, Social Systems, and the Economic World Addison-Wesley. Koolhaas, R. 2008, La ciudad genérica, 1ª , 5ª tirada edn, Gustavo Gili, Barcelona. Koolhaas, R., Boeri, S., Kwinter, S., Tazi, N., Arc en rêve centre d’architecture & Harvard Project on the City 2000, Mutations :Rem Koolhaas, Harvard Project on the City : Stefano Boeri, Multiplicity : Sanford Kwinter : Nadia Tazi, Hans Ulrich Obrist, Actar, Barcelona. Koolhaas, R., McGetrick, B., Brown, S. & Link, J. 2004, Content :perverted architecture, homicidal engineering, slum sociology, ... Taschen, Köln etc. Labasse, J., Hernández Orozco, J. & Instituto de Estudios de Administración Local 1982, La ciudad y el hospital :Geografía hospitalaria, Instituto de Estudios de Administración Local, Madrid. LAGO, S. & VAQUERO, A. 2002, “O Sistema Universitario Galego: Balance e perspectivas”, IDEGA, Santiago de Compostela, . Lampugnani, V.M. 2009, Novartis Campus Fabrikstrasse 12, Christoph Merian Verlag, Basel. Leal Maldonado, J. 1988, Los espacios colectivos en la ciudad: planificación de usos y servicios públicos. Ministerio de Obras Públicas y Urbanismo, Madrid. Leal Maldonado, J. & Cortés Alcalá, L. 1995, La dimensión de la ciudad, 1a edn, C.I.S., Madrid. Leboreiro Amaro, M.A. 1994, El balneario: la ciudad ensimismada, Colexio Oficial de Arquitectos. 326-BIBLIOGRAFÍA. de Galicia, Santiago de Compostela.. Recherche, vol. 67, pp. 02.. Lefebvre, H. & Gaviria Labarta, M. 1978, El derecho a la ciudad, 4a edn, Península, Barcelona.. Marot, S. 2003, Sub-urbanism and the art of memory, Architectural Association, London.. Lois González, R.C. 2008, “O Campus Sur e a súa integración na cidade de Santiago de Compostela” in Rodríguez Cadarso, un reitor para un país Universidade Santiago de Compostela, Santiago de Compostela, pp. 161.. Martí Arís, C. 1995, Santiago de Compostela: la ciudad histórica como presente, Consorcio de Santiago, Santiago de Compostela.. Lois González, R.C. 2004, “A (Falsa) crise da Universidade”, Eco, vol. feb 2004, no. 153, pp. 72. Lois González, R.C. 1999, “As Transformacións da paisaxe galega entre 1960 e 1998”, Galicien Magazin, vol. 7, pp. 18-24. Lois González, R.C. 1994, Universidade, Edicións Xerais de Galicia edn, Edicións Xerais de Galicia, Vigo. Lois González, R.C. 1991, Aproximación a una geografía de la juventud: estudio socioespacial de los centros de enseñanzas medias y universitarias en Galicia entre 1960 y la actualidad, Universidad de Santiago de Compostela. Lois González, R.C. & Guitián Rivera, L. 1996, Actividad humana y cambios recientes en el paisaje, Consellería de Cultura, Xunta de Galicia, Santiago de Compostela. Lois González, R.C. & Piñeira Mantiñán, M.J. “O mapa universitario anterior a 1960”, Revista Galega do Ensino, , pp. 72. Mangin, D. & Panerai, P. 1999, Projet urbain, Parenthèses. Mangin, D. & Renoir, P. 2004, “La ville franchisée. Formes et structures de la ville contemporaine”,. Martínez Suárez, X.L. 2004, “A Construcción da Galicia Urbana”, Cerna, vol. 41, pp. 1. Martínez Suárez, X.L. 2004, “O Papel estructurante dos equipamentos na construcción do espacio público “, Interea Visual, vol. 02, no. xullo 2004, pp. 39. Martínez Suárez, X.L. 2002, “A Cidade das rías (CDR) : unha Grostadt para Galicia”, Grial, vol. 155, pp. 393. Martínez Suárez, X.L. 2001, “Transformacións urbanísticas na Coruña (1868-1936)” in El republicanismo coruñés en la historia Ayuntamiento de A Coruña, A Coruña, pp. 13. Martínez Suárez, X.L. 1995, “A Orixe urbanística na cidade da Coruña”, Obradoiro, vol. 24, pp. 126. Martínez Suárez, X.L. 1991, “O lugar da arquitectura institucional en Galicia”, Congreso Internacional de Arquitectura Institucional, pp. 27. Martínez Suárez, X.L. & Casabella López, X. 1989, Catálogo de Arquitectura : A Coruña, 1890-1940, COAG, Santiago de Compostela. Martínez Suárez, X.L., García Fontán, C., Eirín Nemiña, J.A. & Pardo Barro, R. 2008, As áreas supramunicipais da provincia da Coruña: investigación urbanística, Deputación da Coruña,.

(103) Os equipamentos, elementos de cohesión territorial e urbana. A Coruña. Martínez Suárez, X.L. & Soto Castiñeira, M. 2011, Guía para a sustentabilidade ambiental da UDC, Universidade da Coruña, A Coruña. McHARG, I. 2000, Proyectar con la naturaleza, . Meer Lecha-Marzo, A., Carracedo Martín, V., Castillo Salcines, V., Guerra, C., Diego Liaño, C., García Codrón, J.C., Martín Latorre, E., Mata Olmo, R., Puente Fernández, L. & Ribalaygua Batalla, C. 2009, “LA INTEGRACIÓN DEL PAISAJE EN LA ORDENACIÓN DEL TERRITORIO: EXPERIENCIAS DE APLICACIÓN”, Geografía, territorio y paisaje: el estado de la cuestión: actas del XXI congreso de geógrafos españoles, Ciudad Real 27-29 de octubre de 2009Universidad de Castilla-La Mancha, , pp. 927. Meixide, A. & NÁRDIZ ORTIZ, C. 2007, Plan Estratégico de la provincia de A Coruña 2007-2013, Deputación da Coruña, A Coruña. Michavila, F. & Calvo, B. 1998, La universidad española hoy, Síntesis, Madrid. Mira, R.G. 1997, La ciudad percibida: Una psicología ambiental de los barrios de A Coruña, Universidade da Coruña, Servicio de Publicacións. Miralles, E. & Tagliabue, B. 2002, El croquis, El Croquis Editorial. Monterroso Montero, J.M. 1996, “Universidade e cidade: apuntamentos sobre desenvolvemento urbano da Universidade de Santiago de Compostela”, Eduga: revista galega do ensino, , no. 11, pp. 185-214. Nárdiz Ortiz, C. 2010, “Infraestructuras y modelos. futuros de ciudad en las áreas metropolitanas de Galicia”, Territorio: ordenar para competirNetbiblo, , pp. 243. Nárdiz Ortiz, C. 2008, La construcción de los bordes de las carreteras en Galicia : la ordenación y el proyecto de las villas carretera en la provincia de A Coruña, Consellería de Política Territorial, Obras Públicas e Transportes : Universidade da Coruña, Servizo de Publicacións, A Coruña. Nárdiz Ortiz, C. 2007, “Infraestructuras y creación de paisajes”, 1ª Congreso de Paisaje e Infraestructuras. Libro de Actas, pp. 105. Nárdiz Ortiz, C. 2003, “Ordenación del territorio”, Revista de Obras Publicas, , no. tenario 1903-2003, pp. 45-58. Nárdiz Ortiz, C. 1999, “LAS CARRETERAS DEL SIGLO XIX, PATRIMONIO CULTURAL, URBANO Y TERRITORIAL”, Cursos sobre le Patrimonio Histórico 3: Actas de los IX Cursos Monográficos sobre el Patrimonio Histórico (Reinosa, julio-agosto 1998), vol. 3, pp. 237. Navarro, P.C. 1986, La ciudad universitaria de Madrid, Editorial Complutense. OECD 2011, Organisation for Economic Cooperation and Development. Organisation for Economic Co-operation and Development 2007, La Educación Superior y las Regiones: Globalmente Competitivas, Localmente Comprometidas, OECD Publishing. Ortega y Gasset, 1959, Misión de la Universidad, Spanish Press. Panerai, P. & Mangin, D. 2002, Proyectar la ciudad, Celeste Ediciones.. Panerai, P.R., Mangin, D. & Sánchez de Madariaga, I. 2002, Proyectar la ciudad, Celeste, Madrid. Pérez Ríos, J., Martínez Suárez, X.L. & Velasco Jiménez, I. 2012, “Design and diagnosis for viable organizations in practice: university urban planning.”, Kybernetes, vol. 41, pp. 291. Pie i Ninot, R. 2004, “La universitat en el territori: reflexió històrica i consideracions sobre el cas català”, Coneixement i Societat: Revista d’Universitats, Recerca i Societat de la Informació, , no. 4, pp. 16-43. Pié i Ninot, R. 2003, “Universidad y Desarrollo Urbano” in Edicions UPC, Barcelona, pp. 243. Pieltáin Álvarez-Arenas, A. 2003, Los hospitales de Franco: la versión autóctona de una arquitectura moderna, Arquitectura. Precedo Ledo, A. 2004, Nuevas realidades territoriales para el siglo XXI : desarrollo local, identidad territorial y ciudad difusa, Síntesis, Madrid. Precedo Ledo, A., Rodríguez-Martínez Conde, R., Villarino Pérez, M. & Fundación Caixa Galicia 1989, Vigo, área metropolitana, Fundación Caixa Galicia. Price, C. 2003, Cedric Price :the square book, Wiley-Academy, Chichester, Eng. Price, C. & Herreros, J. 2001, Potteries Thinkbelt (Ptb), 1964-1966 :caducidad, educación y energía, Ministerio de Fomento, Dirección General de la Vivienda, la Arquitectura y BIBLIOGRAFÍA. -327.