I4S
LÍBER II.
I . J a m ver appetebat, cum Annibal ex hibernis mo- v i t , & nequidquam ante conatus transcenderé Apenni- num intolerandis frigoribus, & cum ingenti periculo mo- ratus ac metu. G a l l i , quos praedas populationumque con—
civerat spes, postquam pro e o , ut ipsi ex alieno agro ra- perent, agerentque, suas térras sedem belli esse,premi—
que utriusque partís exercituum hibernis viderunt, ver—
terunt retro ad Annibalem ab Romanis odia : petitusque sxpe principum insidiis, ipsorum inter se fraude, eádem levitate, quá consenserant, consensum indicantium ser—
vatus e r a t : & mutando nunc vestem, nunc tegumenta c a p i t i s , errore etiam sese ab insidiis munierat. Ce—
terúm hic quoque ei timor causa fuit maturiüs moven- di ex hibernis.
II. Per ídem tempus Cn. Servilius Roma» Idibus M a r - tiis magistratum iniit. Ibi cum de rep. retulisset, redin- tegrata in C. Flaminium invidia est. Dúos se cónsules creasse; unum habere : quod enim illi justum imperium, quod auspicium esse? Magistratus id á domo, publicis privatisque penatibus, Latíais feriis a c t i s , sacrificio in monte perfecto, votis rite in Capitolio nuncupatis, secum ferré: nec privatum auspicia sequi: nec sine au—
spiciis profectum, in externo ea solo nova atque integra I. Jam ver, ya asomaba la primavera, cuando Aníbal salid de los cuarteles de invierno. Sedem, que sus tierras eran el teatro de la guerra. Verteruitt, el odio que á los Romanos tenían, lo muda- ron contra Aníbal, á quien muchas veces armaron celadas los principales; pero haciéndose traición los unos á los otros, la m i s - ma inconstancia con que se conspiraron, descubrió el secreto y convenio. Errore, por el engaño que los Franceses padecieron se libró Aníbal.
II. Dúos, decian que habían nombrado dos cónsules, y no t e - nían mas que uno; porque ¿qué justo mando tenia Flaminio, 6 con qué buenos agüeros le había tomado? Magistratus, pues los Magistrados llevaban consigo todo esto, cuando salían de la pa- tria, después de consultados los dioses en público y en particu- lar, &c. Nec privatum, que ni los auspicios siguen á uno que mar- chó como particular; ni, habiendo salido con mal agüero, los po- día hacer de nuevo en pais estraño...
Tomo II. K
I 4 6 SECUNDI BELLI PUNICI
concipere posse. Augebant metum prodigia ex pluribut simul locis nunciata : in Sicilia miíitibus aliquot spicula, in Sardinia autem in muro circumeunti vigilias equiti, scipionem, quena manu tenuerat, arsisse: & litora c r e - bris ignibus fulsisse : & scuta dúo sanguine sudasse , &
milites quosdam ictos fulminibus: & solis orbem minui visum: & Praeneste ardentes lapides coelo cecidisse : &
Arpis parmas in c a l o visas, pugnantemque cum luna so- l e m : & Capenae duas interdiii lunas ortasj & aquas Cae—
retes sanguine mistas fluxisse, fontemque ipsum Herculis cruentis manasse sparsum maculis: & in Antii agro m e - tentibus cruentas in corbem spicas cecidisse: & Faleriis coelum findi visum velut magno hiatu j quáque patuerit, ingens lumen effulsisse: sortes suá sponte attenuatas, unamque excidisse ita scriptam : Mavors telum suum concuttt. Et per ídem tempus Romae signum Martis A p - piá viá ad simulacra luporum sudasse: & Capuae speciem coeli ardentis fuisse, lunaeque inter imbrem candentis.
Inde minoribus etiam dictu prodigiis fides habita: capras lanatas quibusdara factas, & gallinam in m a r e m , g a l l u m in fdeminam sese vertisse. H i s , sicut erant nunciata, e x - positis, auctoribusque in curiam introductis, cónsul de religione patres consuluit. Decretum, ut ea prodigia par- tim majoribus hostiis, partim lactentibus procurarentur:
& utisupplicatio per triduum ad orania pulvinaria habe—
retur. C e t e r a , cüm decemviri libros inspexissent, ut ita
Circumeunti, que á un soldado de caballería, que andaba en el muro celando las centinelas, J e despidió llamas el bastón, que,
&c Orbem solis, el disco so\zW2t in Antii, y que, á los segadores de Anck> les cayeron en los cestos las espigas salpicadas de sangre.
Findi abrirse el cielo coo una grande boca, y que por la abertura apareció una llamarada. Inde, después creyeron otras señales que no mereceo referirse, cuales son, que unas cabras aparecieron coa lana en algunos lugares, que una gallina se convirtió en gallo, y un gallo en gallina. Et uti, y que se hiciesen rogativas á todos los dioses por tres dias...
Concipere vota, lo mismo que Mavors (.Epéntesis, en vez de faceré. Mars), Marte esgrime su e s -
Práneste, Palestrina, ciudad pada.
del Laclo. Majortbus, víctimas crecidas, Csretes\(\o mismo que Cure), en contraposición de los animales- Cervetere, boy aguas de Sti- qu* aun mamaban , lactentibus.
gliano. . »«.
L Í B E R I I . 1 4 7 fierent, quemadmodum cordi esse D i v i carminibus pras—
farentur. Decemvirorum monitu decretum e s t , Jovi pri—
mum donum fulnaen aureum pondo quinquaginta fieret:
J u n o n i , Minervaeque e x argento daretnr: & Junoni r e g i - nas in A v e n t i n o , Junonique Sospitas Lanuvii majoribus hostiis sacrificaretur: matronaeque , pecunia c o l l a t á , quan- tum conferre cuique commodum e s s e t , donum Junoni r e - ginas in Aventinum f e r r e n t , lectisterniumque fieret: quin ut libertina» & ipsas, unde Feroniae donum d a r e t u r , pe—
cuniam pro facultatibus suis conferrent. Haec ubi facta, decemviri A r d e s in foro majoribus hostiis sacrificarunt.
Postremo Decembri jam mease ad aedem Saturni Romas immolatum e s t , lectisterniumque imperatum ( & eum lectum senatores straverunt) & convivium publicum;
a c per urbem Saturnalia die ac nocte c l a m a t u m , popu—
lusque eum diem festum habere ac servare in perpe—
tuum jussus.
I I I . D u m cónsul placandis Romas d i i s , habendoque delectu dat operara, Annibal profectus ex h i b e r n i s , quia jam Flaminium consulem Arretium pervenisse fama erar;
c ü m aliud l o n g i u s , ceterum c o m m o d i u s , ostenderetur i t e r , propiorem viam per paludem p e t i t , quá fluvius A r - nus per eos dies sólito magis inundaverat. H i s p a n o s , 8c A f r o s , & omne quod veterani erat robur e x e r c i t ú s , ad—
mistis ipsorum irapedimentis, necubi cousistere coactis Quemadmodum, conforme los dioses declarasen por los versos «Ty—
bilinot, era de su agrado. Donum, que la primera oferta fuese un rayo de oro del peso de cincuenta libras. Sospita, conservadora.
Majoribus, con victimas de animales crecidos. Pecunia collatá, con- tribuyendo según sus posibles ca^Amatrooa. Lectisternium, y que se le pusiese en su estrado al público (esto es, se le hiciese roga- tiva). J2'«« vt, que aun hasta las mugeres de los libertos. Feronia% Proserpina según algunos. Clamatum , se celebraron. Et eum lectum, y este estrado lo pusieron á su costa los senadores; esto es, c o s - tearon esta rogativa.
III. Habendoque, y en hacer levas. Cim aliud, habiendo otro ca- mino mas largo, pero mejor. Petit, toma el camino mas corto por una larguaa que había formado el rio Arno, que creció aque- llos dias mas de lo acostumbrado. Necubi, para que en ninguna parte les faltase lo necesario, si se veían obligados á hacer alto
Saturnalia , estas fiestas de banquetes y comilonas: en ellas Saturno se celebraban por siete se enviaban sus aguinaldos ó ó cinco dias , y comenzaban el regalos 9 y aun los amos ser—
17 de Diciembre con gritería y vían á ios esclavos a la mesa.
mil desórdenes, con regocijo,
Ka
T 4 8 SECUNDI BELLI PUN1CI
necessaria ad usus deessent, primos iré jussit; sequi G a l - l o s , ut id agminis médium e s s e t j novissimos iré equites:
Magonem inde cum expeditis Numidis cogeré a g m e n , má- xime G a l l o s , si taedio laboris long*que viae (ut est m o l - lis ad talia gens) dilaberentur aut subsisterent, c o h i - bentem. P r i m i , quá modo praeirent duces per praealtas fluvii ac profundas v o r á g i n e s , hausti parné l i m o , immer- gentesque s e , tamen signa sequebantur. Galli ñeque s u s - tinere se p r o l a p s i , ñeque adsurgere ex voraginibus pote- j-ant: aut corpora a n i m i s , aut ánimos spe'sustinebant:
alii fessa segré trahentes roembra: a l i i , ubi semel victis taedio animis procubuissent, -ínter jumenta & ipsa j a c e n - t i a passim, morientes: maximéque omnium vigilia* confi- c i e b a n t , per quatriduum jam & tres noctes toleratae. Cüm, omnia obtinentibus a q u i s , n i h i l , ubi in sicco fessa s t e r - nerent c o r p o r a , inveniri posset, cumulatis in aquas sar- cinis insuper incumbebant: jumentorum itinere toto pro- stratorum passim a c e r v i , t a n t ü m , quod exstaret aquá, quaerentibus, ad quietem parvi temporis necessarium cu- bile dabant. Ipse Annibal aeger oculis ex verna primüm intemperie variante calores frigoraque, elephanto , qui unus superfuerat, quod altiüs ab aqua exstaret, vectus, v i g i l ü s tamdem & nocturno h u m o r e , palustrique cáelo gra- vante c a p u t , & quia medendi nec locus nec tempus erar,
Cogeré agmen, que cerrase la retaguardia. Ut est, según lo afemi- nada que es esta nación para tales fatigas. Dilaberentur, deserta- sen. Cohibentem, conteniendo. Primi, por duode iban delante las primeras guias, atollados casi en el cieno por los sumideros hon- dos y profundos del rio, aunaue se sumergían, &c. Signa, las banderas. Suttinere, ni podía™ dejar de caer, ni levantarse de los remolinos. Aut corpora, el ánimo sostenía los cuerpos, ó la es- peranza al ánimo. Mgré, llevaban sus cuerpos cansados con difi- cultad. Ubi semel, otros caidos una vez vencidos sus ánimos del cansancio. ínter jumenta, entre los caballos, que á cada paso e s - taban caidos. Maximéque, lo que mas les consumia, era el no haber dormido en cuatro dias y tres noches. Omnia, estando todo cubier- to de agua. Tantim, buscando tan solamente el poder descansar sin tocar al agua. Parvi temporis, les servían de cama para dormir un poco de tiempo. Mger, enfermo de los ojos por la intemperie de la primavera, que alternaba en calor y en frío. Quod (pro ut") oltius, para no tocar en el agua. Vectus, caballero en un elefante.
Vigilüs tamdem, por último con no dormir, con la humedad de la noche, y el aire de la laguna que le cargó la cabeza; y ade- mas de esto, porque 00 tenia lugar ni tiempo de medicinarse, perdió un ojo...
L Í B E R I I. 149 altero oculo capitur. Multis horninibus jurnentisque íce-
de a m i s s i s , cüm tamdem de paludibus emersisset, ubi primüm in sicco p o t u i t , castra l o c a t : certumque per p r a - missos exploratores h a b u i t , exercitum Romanum circa A r r e t i i meen i a e s s e : coasulis deinde consilia arque ani—
m u m , & s i t u m regionum, itineraque & copias atque c o m - meatus e x p e d i e n d o s , & c e t e r a , q u e cognosse ¡n rem e r a n t , summa orania cum cura inquirendo ex&equebatur.
R e g i o erat ia primis Italiae f e r t i l i s , Etrusci c a m p i , qui Faesulas inter Arretiumque jacent, frumenti ac pecoris
& omnium copia rerum opulenti.
I V . Cónsul ferox á consulatu p r i o r e , & non modo l e - gurn aut p'atrum majestatis, sed ne deorum quidern satis metuens erat. Hanc iasitam ingenio ejus temeritatem for- tuna prospero civilibus bellicisque rebus successn a l u e - rat. Itaque satis apparebat, nec déos nec nomines consu- l e n t e m , ferociter omnia ac praepropere acturum : quóque pronior esset in vitia s u a , agitare eum atque irritare Foenus p a r a t , & laevá relicto h o s t e , F s s u l a s petens, Etruriae agros prsdatum profectus, quantara maximam vastitatem p o t e s t , c s d i b u s , incendiisque consuli procul ostendit. F l a m i n i u s , qui ne quieto quidem hoste ipse quieturus e r a t ; tum vero posteaquam res socioruro ante oculos prope suos ferri agique v i d i t , suum id dedecus r a t u s , per mediam jam Italiarn vagari Poenum, atque, obsistente n u l l o , ad ipsa Romana moenia iré oppugnanda, ceteris ómnibus in concilio salutaria roagis quára s p e - ciosa suadenribus, collegam exspectandum , ut conjun—
c t i s exercitibus communi animo consilioque rem gere—
Comtneat.us, la provisión de víveres. Quee cognosse, que importaba el saberlas. Syncopa. Summá, procuraba inquirirlo todo con sumo cuidado.
IV. Ferox, arrogante desde- Metuens, que ni tenia respeto.
Insitam ingenio ejus, que le era natural, la aumentó la fortuna con la prosperidad, &c. Apparebat, se conocía bastante, que quien no consultaba ni á dioses, ni á hombres, en todo procedería con arrogancia y precipitación. Queque, y para que mas se precipitase en su temeridad. Prxdatum, al piílage. Quantum, bizo á la vista del cónsul, que estaba lejos, las mayores asolaciones que pudo con muertes é incendios. Qui ne, que no había de estar quieto aun estándolo el enemigo. Ferri, eran conducidas y llevadas , &c.
Ratus, teniendo por deshonor suyo (id no se traduce) el que Aní- bal anduviese libremente, 8tc Ceteris, aconsejándole los demás en la junta, mas lo que le convenia, que lo que le fuese gus- toso al paladar...
4r I S O ÉECUNDI BELL1 P U N l C l
r e n t j interina equitatu auxiliisque levium armorum ab effusa praedandi licentia hostem cohibendum; iratos se e x concilio p r o r i p u i t , signumque simul itineris pugnxque prcposuit. jQuinimmo sfrretii ante moenia sedeamus , in—
quic; hic enim patria ¿s" penates sunt: ydnnibal emis—
sus é manteas perpopuletut ltaliam, vastandoque (3 uren- do onmio , ad Romana mtsnia perveniat: nec ante nos hinc moverimus, quám sicut olim Camillum ab fejis, C. Flaminium ab Árretio paires acciverint. Haec simul i n c r e p a n s , cüm ociüs signa convelli juberet, & ipse in equum i n s i l u i s s e t , equus repente c o r r u i t , consulemque lapsum super caput effudit. Territis ó m n i b u s , qui circa e r a n t , velut fcedo omine incipiendae r e i , insuper nuncia- t u r , signum omni vi moliente signífero convelli nequire.
Conversus ad nuncium, num literas quoque, i n q u i t , ab senatu affers, qute me rem gerere vetent ? abi, nun- cio , signum ejfodiant, si ad convellendum manus pree metu obtorpuerint. Incedere inde agmen coepit, primo—
r i b u s , super quám quod discesserant á c o n c i l i o , territis etiam duplici p r o d i g i o : m i l i t e in vulgos laeto ferociá d u c i s , cüm spem magis i p s a m , quám causam s p e i , i n - tueretur. A n n i b a l , quod agri est inter Cortonam urbem, Trasymenumque lacum omni ciade belli pervastat, quo magis iraní bosti ad vindicandas sociorum injurias acuat.
E t jam pervenerat ad loca insidiis n a t a , ubi máxime montes Cortonenses Trasymenus subit. V i a tactum in—
terest perangusta, velut ad ipsum de industria relicto Ab effuta, que debia contener á Aníbal en su escesira licencia de robar. Iratut, salid irritado de la junta. Quinimmo, a n - tes bien estémonos quietos. Perpopuletur, asuélela Italia escapado de nuestras manos. Acciverint, basta que llamen. Ociit, arrancar prontamente las banderas. Effudit, le despidió dejándole caer por encima, &:. Velut, como que era mal pronóstico para comenzar.
Signum, que el alférez no podía con toda su fuerza arrancar del suelo la bandera. Gerere, dar la batalla. Obtorpuerint, se hubieren entorpecido. Primoribut, asustada la oficialidad con el doble pro- digio mas de lo que babia salido ya. Milite, alegrándose el co- mún de los soldados por la arrogancia del general. Acuat, para aumentar mas la ira del enemigo, y moverle, &c. Nata, acomo- dados para celadas, donde principalmente el Jago cae debajo de los montes de Cortona. Interest% en medio hay solamente un ca- mino muy angosto...
Trasymenum, lago de Fe rusa.
L Í B E R I I . 1 5 1 spatlo: deinde paulló latior patescit campos; inde colles
assurgunt. Ibi castra in apeno l o c a t , ubi ipse cuna Afris modo, Hispanísque consideret. Baleares, ceteraroque levera armaturam post montes circumducit: equites ad ipsas fauces saltús, tumulis apté tegentibus, ut ubi intrassent R o m a o i , objecto equitatu , clausa omnia lacu ac montibus essent. Flaminius cüm pridie solis occasu ad lacum pervenisset, inexplorato, postero die vixdum satis certa l u c e , angustiis superatis, postquam in patentiorem campum pandi agmen ccepit, id t a n - tüm hostium, quod ex adverso e r a t , aspexit: á t e r - i \ go , ac super caput decepere insidiae. Poenus u b i , id
quod p e t i e r a t , clausura lacu montibusque, & circum—
fusum suis copiis habuit hostem , signura ómnibus dat invadendi. Qui ubi , quá cuique proximum f ü i t , decur- rere j eo magis Romanis súbita atque improvisa res f u i t , quod orta ex lacu nébula campo quám montibus densior sederat: agminaque hostium ex pluribus v a l - libus ipsa inter se satis conspecta, eóque magis pariter decurrerunt. Romanus, clámore priüs undique orto, quám satis c e r n e r e t , se circumventum esse sensit : S¿
ante in frontera lateraque pugnari cceptum e s t , qulm satis instrueretur acies , aut expedí ri a r m a , stringi—
que gladii possent. Cónsul perculsis ómnibus , ipse s a t i s , ut in trepida r e , impavidus, turbatos ordines, vertentesque se quoque ad dissonos clamores i n s t r u i t , ut tempus locusque patitur: & quacumque potest, adhorta- tur , ac stare & pugnare jubet. Nec enim inde votir , aut Deinde, después se descubre un campo algo mas ancho, y luego se levantan unos collados. Equites-, coloca la caballería eo la e n - trada de aquel monte, oculta coa las alturas. Inexplorato, sin r e - gistrar el lugar. Superatit, habiendo pasado el estrecho , siendo apenas dia claro. Pandi, i. desplegarse. Id tantim, no vio mas enemigos que los de enfrente, pero no advirtió los emboscados que estaban á la espalda , y sobre sí. Quá cuique, por donde cada cual halló salida mas pronta. Eo magit, cogió esto á los Romanos mas de repente é improviso, porque la niebla levantada de la laguna era mas espesa en lo Uaoo que, &c. Priut::: qvam::: antes que lo advirtiese bastante se vio cercado. Stringiqve, desenvainar. Per- cultis, llenos todos de temor , y conservando el cónsul bastante se- renidad , para lo que el caso pedia. Vertentesque, y que se volvían á oir la gritería desentonada. Et qvaevmque, y donde quiera que él podia acudir, y entenderse sus órdenes. Votit, con ofertas y súplicas á los dioses...
I $ 3 SECUNDI BELLI PUNICI
imploratione deúm, sed vi ac virtute evadendum esse:
per medias ocies ferro viam fieri: ís* qub timoris minut sit, eb minus ferme periculi esse. Ceterüm prae strepitu ac tumultu, aec consilium aec imperium accipi poterat:
taotumque aberat, ut sua signa, atque ordinem , 8c lo- cara nosceret miles, ut vix ad arma capienda aptanda—
que pugna; competeret aoimus: opprimerenturque quídam onerati magis h i s , quám tecti: & erat in tanta caligiae major usus aurium quám oculorum. Ad gemitus vulae—
r u m , ictjsque corporum aut armorum, & mistos stre—
pentium paventiumque clamores circumferebant ora oculosque. Alii fugientes pugnaotiuro globo illati ha?re—
b a n t : alios redeuntes in pugnam avertebat fugientium agmen. Deinde ubi in omnes partes aequidquam Ímpetus facti, & ab lateribus montes ac lacus, á fronte & á t e r - go hostium acies claudebat, apparuitque aullara, oisi in dextera ferroque, salutis spem esse; tum sibi unusquis—
que dux adhortatorque factus ad rem gerendam, & nova de integro pugna exorta e s t : non illa ordinata per prin—
cipes, hastatosque ac triarios, aec ut pro sigáis antesi—
gnanus, post signa alia pugnaret acies, aec ut ia sua le- gioae miles, aut cohorte, aut manipulo esset: sors coa—
globabat, & aniraus suus cuique ante aut post pugnandi ordinem dabat: tantusque fuit ardor animorum, adeo ia—
teatus pugnae animus, ut eum terrae motum, qui muí—
tarum urbium Italia? magnas partes postravit, avertit—
Nee eonsilrum, ai él podía resolver, ni los soldados oír sus órde- nes. Competeret, les bastaba el ánimo. Onerati, agoviados masque defendidos con las armas; y era tan espesa la niebla, que mas se gobernaban por el oido que por la vista. Circumferebant, volvían el rostro y la vista al rededor para oír los gemidos, &c. Pugnan—
tium, quedando atascados en el montón de los que peleaban. Dex- tera, eu el valor, y en la espada. (Metonimia). Tum sibi, enton- ces sirviéndose cada uno á sí mismo de capitán y guia para pe-»
lear. Non illa ordinata, no ordenada de manera que guardasen su lugar los granaderos, los de lanza, y los triarlos. Antesignanus, ni de suerte que el alférez guardase su puesto delante de las ban- deras. Sort, la suerte los amontonaba, y el ánimo daba á cada uno la formación para pelear ya antes, ya después, intentus, es- tuvieron tan embebidos en pelear que, &c. Avertitque, saed de su precipitada corriente á los ríos, y con estos mezcló las aguas del mar...
Triarías, estos ocupaban la re- De aquí viene la elegante frase taguardfa del ejército, y ser- alusiva: Res ai triarios venit, vian para los mayores apuros, apurado anda el negocio.
L Í B E R n . * 5 3 que cursu rápido amnes, mare fluminibus ¡ ^ ^ fes lapsa ingenti proruit, nemo pugnantium sensent.
T es ferme h'oras p u g n a d e s t ,& ubique ™ > ^ - « £ ca consulem tamen acrior infestiorque pugna erat. Jbum
& íobora virorum sequebantur, & « P * . ^ " g ^ parte premi ac laborare senserat suos, > » £ « " £ * % ooem- insignisque armis SE hostera summá vi pe«bat, ac S ' u r su8os clves: doñee Insubereques Ducarionomen erat) facie noscitans, Cónsul, inqmt, htc est, popula ribos suis, aut legiones nostras ctcidtt>.°gr0WeJ*¿*
lent est ¡¿opu&u*: fum ego ^ ^ ^ J ^ s peremtorum fredé civium dabo. Subditisque calcar D equo, per confertissimam hostium turbam ™£*™\ J £ g
obtruncaroque priús armígero qu. "¿ffj™™
obviamobjecerat, consulem lancea transfiait. Spoliare co Renten, triarii objectis clypeis arcuere. Magns par"sfu_
ga inde primüm coepit: & jam nec lacus nec ™*™£:.
stabant pavori. Per omnia arcta Prf r uPt a?U% ^t a n^ r . evadunt: armaque & viri super alium ahí P « " P " * ? " ¡ [ ; Pars magna, ubi locus fug* deest, per prima vada pa udis fn aquam píogressi, quoad capitibus humensque exstare possent, sese immergunt. Fuere, quos ™*™>™£™
¿ando etiam capessere fugam impulent • qu« ubi « » « " « ac sine spe e r a t , aut deficientibus ammis haunebantur gureitibus, aut, ubi nequidquam festinaverant, retro Igerrimé terram repetebant; atque ibi ab ingressis aquam Proruit, y derribd los montes con gran estando (Aquiel verba í o ^ n e V r o ) . Laborare, que los suyos se haliaban, « r« g o ^ o s socorría con denuedo. Insignisque, visible ; d.stmguido entre por sus armas. Noscitans, que le conocía de vista• ^ / / " ' ^ Creceré yo esta víctima á las almas *\x™™™X™sL\m, cruelmente, &c. Subditis, y dando «puelas. Pír cenfef***~*
por donde estaban mas apiñados. *™g~o,.esc»**"'Ob^¡rlzo
Biendo delante. Obstabant, su miedo no los P°"l¿r\*™"s
para huir por la lapuna, &c. Arcta r ' ^ T i ^ J f c a b f r a y L s estrechos y quebrados, fí^oad dejand» »bre «1 «Jga f ^ I hombros, se sumergen. Fuere, y hubo algunos ¿ quienes et inc siderado'temor leslbligd á huir nadando üus pero b e n d o ..
fin, y sin esperanza alguna. ft««í»«w. s e a b ofi"°a 1,: „ v a_ W * ¿ M « , ó si se habían adelantado, nadando, « * £ « " * ? J v i v í a n atrás con muchísima dificultad a buscar la tierra, y allí, & c .
Ducario, se llamaba Ducario. de Sintaxis en semejantes modos Nótense aquí los tres géneros de hablar.
1 5 4 SECUNDI BELLI PUNICI
hostium equitibus passim trucidabantur. Sex millia f e r - roc primi agminis, per adversos hostes eruptione ímpi- gré factá, ignari omnium, quae post se agerentur, ex saltu evaserej & cúm in túmulo quodam constitissent, clamorem modo ac sonum armorum audientes , quae f o r - tuna pugna? esset, ñeque scire nec prospicere prae c a - lígine poterant. Inclinatá denique r e , cüm calescente solé dispulsa nébula aperuisset diem : tum liquida jam luce montfss campique percutas r e s , stratamque ostendé—
re foedé Romanam aciem. Itaque ne in conspectos pro—
cul immitteretur eques, sublatis raptim signis, quám citatissimo poterant agmine, sese abripuerunt. Postero d i e , cüm super cetera extrema fames etiam instaret, fi—
dem dante Maharbale, qui cum ómnibus equestribus co—
piis nocte consecutus e r a t , s i arma tradidissent, abire cum singulis vestimentis passurum, sese dediderunt; quae Púnica religione servata fides ab Annibale est, atque in vincula ornees conjecti. Ha»c est nobilis ad Trasymenum pugna, atque ínter paucas memorata populi Roniani cía- des. Quindecim millia Romanorum in acie ca?sa sunt: de- cem millia sparsa fuga per omnem Etrurianí, diversis i t i - neribus Romam petiere. Mille & quingenti hostium in a c i e , multi postea utrinque ex vulneribus periere. M ú l - tiples esdes ufeinque facta traditur ab alus. E g o , prae—
terquam quód nihil haustum ex vano velim, qüó nimis inclinant ferme scribentium animi, Fabium aequalem tem- poribus hujusce bel 1 i potissimum auctorem habui. An—
nibal, captivorum, qui Latini nominis essent, sine pretio dimissis, Romanis in vincula datis, segregata ex hostium coacervatorum cumulis corpora suorum cüm sepeliri jus- sísset, Flaminii quoque corpus, funeris causa magna cum cura inquisitum, non invenit.
Penique, finalmente, yendo decapa caida la batalla. Calescente, como la niebla disipada con el calor del sol hubiese descubierto el dia, entonces viéndose ya claro, &c. Quam chatis fimo, echaron á huir á rienda suelta. Dante, dándoles palabra. Quet púnica, la cual palabra guardó Aníbal con lealtad Africana, (esto es, la que- brantó). Hxc, esta es la famosa batalla dada junto al lago de Pe- rusa. Multiflex, otros cuentan de muchos modos la pérdida de am- bas partes. Ego, yo ademas de que no gusto decir nada sin fun- damento , he seguido sobre todo la autoridad de Fabio, que vi- vid en tiempo de esta guerra, adoptada comunmente por los es- critores. Sine fretío, sin rescate, de valde. Funerix causa, para enterrarle.
L Í B E R I I . 155 V . Romae ad primum nuncium cladis ejus, cum in—
genti terrore ac tumultu concursus in forum populi est factus. Matronae vagae per vías, quae repens clades allata, quae fortuna exercitús esset, obvios percunctantur: fie cüm frequentis concionis modo turba in comitium & cu—
riam versa raagistratus vocaret ^ tamdem haud multó ante solis occasum M. Pomponius praetor, Pugna, inquit, ma- gna victi sumus: & quamquam nihil certius ex eo audi—
tum e s t , tamen alius ab alio impleti rumoribus domos referunt, consulem cum magna parte copiarum ctesumi superesse paucos, aut fuga passim per Etruriam spar—
sos y aut captos ab hoste. Quot casus exercitús victi fue—
rant, tot in curas dispartiti eorum animi erant, quorum propinqui sub C. Flaminio consule meruerant, ignoran—
tium, quae cujusque suorum fortuna esset: nec quisquam satis certum habet, quid aut speret aut timeat. Póste- r o , ac deinceps aliquot diebus, ad portas major prope mulierum quám virorum multitudo stetit, aut suorum aliquem, aut nuncios de his oppcriens: circumfunde—
banturque obviis sciscitantes: ñeque avelli utique á no—
t i s , priusquam ordine omnia inquisiissent, poterant.
Inde varios vultus digredientium ab nunciis cerneres, ut cuique aut laeta aut tristia nunciabantur : gratulantes—
que aut consolantes redeuntibus domos circumfusos. F e - minarum praecipué fie gaudia insignia erant, 6x luctus.
Unam in ipsa porta,sospite filio repente oblato, in con- spectu ejus spirasse ferunt. Alteram, cui mors filii fal- so nunciata erat, mcestam sedentem domi, ad primum conspectum redeuntis filii gaudio nimio exanimatam. Se- natum praetores per dieS aliquot ab orto usque ad occi-
V. Vagee, discurriendo por las calles, preguntan & los que e n - contraban, qué desastre repentino era aquel, cuya noticia habla venido, &c Frequentis, a manera de una junta numerosa. Aüvs ab, recibiendo uoos de otros las noticias, las cuentan en sus casas.
Quot, cuantos habían sido los desastres del ejército vencido, tan- tos eran los cuidados que ocupaban los ánimos de los que tenían parientes en el ejército de Flaminio. Opperiens, aguardando ó a algunos de los suyos, ó noticias de ellos. Citcurrfunáebanturque, ro- deaban á los que encontraban para preguntarlos. Insignia , se señalaban, ya en el gozo, ya en el llanto, Vnam, de una cuentan que encontrando en la misma puerta á su hijo salvo, cayó muerta a su vista. Exanimatam, murió del excesivo goto...
1$6 SECUNDI BELLI PUNICI
dencem solem in caria retinent, consultantes, quonam duce, aut quibus copiis resistí victoribus Poenis posset.
VI. Priusquám satis certa consilia essent, repens alia nunciatur clades : quatuor millia equitum com C.
Centenio propraetore missa ad col lega m ab Servilio con- solé, in Umbria,quó post pugnamad Trasymenum audi—
tam averterant iter, ab Annibale circumventa. Ejus rei fama varié nomines affecit: pars, occupatis majoreaegri- tudine animis, levem ex comparatione priorum ducere recentem equitum jacturam: pars non id, quod accide- rat, per se estimare, sed ut in affecto corpore quamvis levis causa, magis quám valido, gravior sentitur, ita tum
«grae & affectae civitati quodcumque adversi inciderit, non rerum magnitudine, sed viribus extenuatis, quae nihil, quod aggravaret, pati possent, aestimandum esse.
Itaque ad remedium jamdiu ñeque desiderátum, ñeque adhibitum, dictatorem dicendum, eivitas confugit. Et qnia & cónsul aberat, á quo uno dici posse videbatur; nec per occupatam armis Punicisltaliam facilé erat aut nun—
cium aut literas mitti; nec dictatorem populus creare pot- erat; quod numquam ante eam diem factum erat, pro—
dictatorem populus creavit Q. Fabium Máximum, fie ma—
gistrum equitum M. Minutium Rufum: hisque negotium ab senatu datum, ut muros turresque urbis firmarent,
& praesidia disponerent, quibus locis videretur, pon—
tesque rescinderent fluminum : cum Pañis pro Urbe dimicandum esse, quando Italiana tueri nequivissent.
Annibal interim recto itinere per Umbriam usque ad Spoletum venit. Inde cúm perpopulato agro urbem op—
VI. Prtutqudm, aun no se resolvieron en lo que convendría ha- cer, cuando de repente vino la nueva de otra calamidad. Ejus rei, esta noticia causo" diversos afectos en ios ciudadanos. Qccufa—
ti*, por hallarse poseídos sus ánimos de mayor cuidado. Par*, otros no sentian este suceso, mirado en si mismo, sino que á la manera que en el cuerpo enfermo una dolencia, aunque leve, h a - ce mas mella que otra mas grave en un cuerpo robusto; así cual- quiera desgracia que sobreviniese á la ciudad enferma y débil, no tanto le era sensible por ser grande aquella desgracia, cuanto porque ya no tenia fuerzas para sufrir mas. Itaque, por donde la ciudad recurrió al remedio que por mucho tiempo , ni había ne- cesitado ni usado-, cual era nombrar dictador. Prodictatorem, vice- dfetador. jBagittmm rquitmn, comandante de caballería. Retcin- derent, que cortasen. Pro urbe, por la defensa de Roma.
L Í B E R I I . 1 5 7
pugnare adortus esset, cum magna carde suorum repul- s u s , conjectans ex unías colonia? haud nimis prosperé tentaras viribus, quanta moles Romana; urbis esset, in agrum Picenum avertit iter , non copia solüm omnis g e - neris frugum abundantem , sed refertum praedá , quam effusé avidi atque egentes rapiebant. Ibi per dies aliquot stativa habita: refectusque miles hibernis itineribus ac palustri v i l , proelioque magis ad eventum secundo, quam levi aut facili affectus. Ubi satis quieti datum, praedá ac populationibus magis, quam otio aut re—
quie gaudentibus, profectus Prxtutianum Adrianumque agrum, Marsos inde Marrucinosque, & Pelignos d e - vastat, circaque Arpos 8c Luceriam, proximam Apuliae regionem.
VII. Cn. Servilius cónsul, levibus proeliis cum G a l - lis actis, & uno oppido ignobili expugnato, postquam de collegs exercitúsque caede audivit, jam moenibus patria; metuens, ne abesset in discrimine extremo, ad urbem iter intendit. Q. Fabius Maximus dictator ite—
r o m , quo die magistratura iniit, vocato senatu, ab Diis orsus, cüm edocuisset patres, plus negligentiá ce—
remoniarum auspiciorumque, quam temeritate atque inscitiá peccatum á C. Flaminio consule tsse : quarque piacula irse Deúm essent, ipsos déos consulendos esse:
pervicit, u t , quod non ferme decernitur , nisi cum t e - Conjectanr, conjeturando por las fuerzas de una sola colonia , que intentó combatir con suceso poco feliz, cuanto sería el poder de Roma, torció el camino á la marca de Ancooa. Quam tifusé, s o - bre la que se echaron con mucha codicia, por estar necesitados.
Prielioque, y cansado de la batalla, que aunque tuvo feliz suceso, fue reñida y sangrienta. Pretutianum, territorio de Terano y Atrf.
Circaque, y los contornos de Arpos.
VII. Levibut, habiendo teoido algunas escaramuzas con los Franceses. Ignobili, un pueblo pequeño. Ab Diir, habiendo dado principio por los sacrificios ¿ los Dioses. Peccstnm, que mas habla faltado por el desprecio de las ceremonias y de los agüeros, que por inconsideración é impericia. Quttque, y que se debía consul- tar á los Dioses con qué sacrificios se les debía aplacar. Pervicit, logró el que se mandase a los Decemvirot registrar los libros de las Sibilas. Quod non, lo que casi no se manda, sino cuando se anuncian prodigios horribles...
. ¿ i ' — ^ ^ . ^
Martor, pueblos del Abruzo, sirve para aplacar á Dios, co—
Marrucinot, los de Theabe. mo aqui.
Pia;uium, la culpa, y lo que
I 5 8 SECUNDI BELLI PÜNICI
tra prodigia nunciata sunt, decemviri libros Sybillinos adire jubereotar: qui, inspectis fatalibus l i b r i s , reta—
lerunt patribus : quod ejus belli causa votum Marti fo—
ret, id non rite factumy de integro atque amplius fa—
ciendum esse & Jovi ludos magnos, 6* cedes Veneri Erycina: ac Menti vovendas esse f ¿S* supplicationem
¡ectisterniumque habendum, 6* ver sacrum vovendum, si bellatum prosperé esset, resque publica in eodem, quo ante bellum fuisset, statu permansisset. SeDatus, quo- niam Fabium belli cura occupatura esset, M. JEm'ú'wim praetorem, ex collegii poctificum sententia, omnia ea ut maturé fiant, curare jabet. Hissenatüs consultis perfectis, L . Cornelius Lentulus pontifez maximus, consulente col- legio pontificum, omnium primürn populum consulendum de veré sacro censet: injussu populi vovere non posse.
Rogatus in haec verba populus. l^elitis jubeatisne hoc sic fierit si respublicapopuli Romani jQuiritium adquinquen-
nium proximum } sicut velim eam, salva servato erit hisce duellts, datum donum duit populus Romanus Quiritium, (quodduellum populo Romano cum Carthaginiensi est, quee- que duella cum Gal lis sunt, qui cis ¿lipes sunt) quod ver at- tulerit ex suillo, ovillo, caprino, bovillogrege, quarque pro- fana erunt, fovifieri, ex qua die senatus populusque jut-
xerit. Qui faciet quando volet, quáque le ge volet, facito:
quo modo faxit, probé factum esto. Si id mori tur , quod fieri oportebit, profanum esto, ñeque scelus esto: si quis rumpet, occidetve insciens, nefraas esto: si quis clepsit, ne Impertir, registrados estos fatales libros, dieron por respuesta á los Senadores. Rite,$erun ceremonia. Menti, á la Diosa del acier- to. Ex ruillo, cuanto produzca la primavera de cerdos, ovejas, cabras y bueyes, se ofrezca á Júpiter. Profana, con tal que no es- tén ofrecidos á otro Dios. Quo moda faxit, de cualquier modo que lo haga, dése por bien hecho. Frams esto, no se le impute á cul- pa. Si quis clepsit (pro elepserint), si a.iguno lo hurtare...
Ver sacrum, voto de la prl- Velitis, queréis y mandáis marera. Este se reducía á que qoe se haga esto? Ndtese en to- los Romanos en algún grande da la fórmula el estilo partieu- apuro, prometían ofrecer todos lar por su antigüedad, el qne los animales, que naciesen ea se conservaba en semejantes o—
sus casas. Pero siendo una cruel- casiones como nuestras fdrmu- dad atroz matar á sus hijos ino- las forenses.
centes cuando eran crecidos, DuelHs, esto e s , Bellts.
los cubrían con un velo, y los Duit, Det: Archaitmo, sacaban fuera de sus términos.
L Í B E R I ! . I 5 9 populo scelus esto: nevé cui cleptum erit: si atro diefaxit
insciens, probé factum esto: si nocte, sive luce, si ser—
vus sive liber faxit, probé factum esto', si ante id ea seitatus pcpulusque jusserit fieri, acfaxit, eo populus solutuSy liber esto. Etejusdem rei causa ludimagni voti, aeris trecentis triginta tribus millibus, triente : przterea bubus Jovi trecentis: moltis alus divis bubus albis, at—
que ceteris bostiis. Votis rite nuncupatis, supplicatio
¿dicta: supplicatumque iere cum conjugibus ac liberis non urbana multitudo tantum,sed agrestium etiam^quos
in aliquá sua fortuna publica quoque contigebat cura.
Tum lectísternium per triduum habitum, decemviris sa- crorum curaotibus : sez pulvioaria in conspectu fuerej Jovi & Junoni unarn, alterum Neptuno & Minerva?, ter- tium Marti ac Veneri, quartum Apollini ac Diana?, quintum Vulcano ac Vesta?, sextum Mercurio & Cereri.
Tum «des votae. Veneri Erycina? a>dem Q. Fabius Max.
dictator vovit: quia ita ex fatalibus libris edictum erat, ut is voveret, cujus máximum imperium in civitate esset.
Mentí aedem Otacilius praetor vovit.
VIII. Ita rebus divinis peractis, tum de bello d e - que rep. dictator retulit , quibus quotve legionibus victori hosti obviam eumdum esse patres censerent.
Decretum, ut ab Cn. Servilio consule exercitum acci—
peret: scriberet prsterea ex civibus sbciisque quantum equitum ac peditum videretur: cetera omnia ageret, faceretque, ut é república duceret. Fabius duas legio- nes se adjecturum ad Servilianum exercitum dixit: his per magistrum equitum scriptis, Tibur diem ad con—
JEris, por el mismo motivo se hizo voto de celebrar juegos gran- d e s , cuyo coste ascendiese á trescientos treinta y tres mil ases j un tríente. Votit, hechos estos votos según el ceremonial, se i n t i - maron rogativas, y acudieroo i. elias, & c Quot in, en cuyas h a - ciendas redundaba también la púb'ica calamidad. Curatum, se c u i - dó de poner á les Dioses al publico eo sus lechos, y los tuvieron por tres días. Sex fulvinaria, seis estrados ó lechos. JEJet, se hizo voto de edificar templos. Erycina, venerada en el monte de S. Julián de Sicilia.
VIII. Ita, cumplido asi lo que miraba á la Religión. Retvlit%
dio cuenta del estado de la república. Scriberet, alistase. E repú- blica, según juzgase conducente á la república. Tibur, señaló el día para que se juntasen eo Tíboü...
JErit, era ceremonia expresar el cual número tenían por sagrado.
estos votos con números ternarios, Numero Dens impare gavdet. Virg.
1 6 o SECUNDI BELL1 P U N í C l
veniendum e d i z i c : edictoque proposito , ut quibus o p - pida castellaque imrnunita e s s e n t , in loca tota comnii—
g r a r e n t ; ex agris quoque uti demigrarent omnes regio—
s i s e j u s , quá iturus Annibal e s s e t , tectis priüs incen—
s i s , ac frugibus c o r r u p t i s , ne cujus rei copia esset;
ipse viá Flaminiá profectus obviam consuli exercituique, cürn ad Tiberim circa Otriculum prospexisset agmen, consulemque cura equitibus ad se progred¡entera, v i a - torem m i s i t , qui consuli n u n c i a r e t , ut sine lictoribus ad dictatorem veniret. Qui curo dicto paruisset, con—
gressusque eorum ingentem speciem dictatura* apud c i - ves sociosque vetustate jara prope oblitos ejus i m p e r i í , fecisset j litterae ab urbe allatae s u n t , naves onerarias commeatum ab Ostia in Hispaniam ad exercitum p o r » t a n t e s , á classe Púnica circa portum Cossanum captas esse. Itaque extemplo cónsul Ostiara proficisci jussus, n a v i b u s , quae ad urbem R o m a n a m , aut Ostise essent, completis milite ac navalibus s o c i i s , persequi hostium c l a s s e m , ac litora Italiar tutari. Magna vis hominum c o n - scripta Roniae erat. Libertini e t i a m , quibus liberi essent,
& actas m i l i t a r i s , in verba juraverant: e x hoc urbano exercitu , qui minores quinqué & triginta annis erant, in naves impositi: a l i i , ut urbi praesiderent, relicti.
I X . D i c t a t o r , exercitu consulis accepto á F u l v i o F l a c c o l e g a t o , per agrum Sabinum T i b u r , quó diem ad conveniendum edixerat novis m i l i t i b u s , v e n i t , inde Praeneste , ac transversis tramitibus in viam Latinam esc egressus: unde itineribus summa cum cura exploratis , ad hostem d u c i t , nullo l o c o , nisi quantum necessitas cogeret, fortuna? se commissurus. Quo primüm die haud procul A r -
— — — » • *
Tectis, edificios. Corruptit, inutilizados los frutos, para que no se aprovechase el enemigo de ellos. Otricvlum, Otricoli. Vtatorem,ta-
• i ó un ministro. Congresrutqve, y dando á conocer tantoá los ciu- dadanos como aliados aquella junta de los dos la magestad del Dictador, casi olvidada con el tiempo. Ortia , puerto de Ostia.
Cottanum, 'Cosano. Completis, tripulada. Vis, número grande de soldados, in verba, juraron seguir la milicia; ser fieles 4 la repú- blica. Prasiderent, guarneciesen.
IX. Quo diem, adonde habla intimado el dia que babfan de acudir. Transversis, atravesando sendas. Nullo loco, sin ánimo de exponerse al trance de la batalla, sino á mas no poder...
Libertini, los hijos de libertos, conseguido de sus amos la II- Libertos eran los que habían bertad.
L Í B E R I I . 1 6 1 pi* in conspectu hostiura posuit c a s t r a , nulla mora
f a c t a , quia Poenus educeret in aciem , copiamque pu—
gnaedi faceret. Sed ubi quieta orania apud h o s t e s , nec castra ullo tumultu mota videt , increpans quidera victos tamdem Martios ánimos Romanorum , debellatum- que , .& concessum eis propalam de virtute ac gloria e s s e , in castra r e d i i t : ceterúm tacita cura animum i n c e n s u s , quód cum d u c e , haudquaquam Flaminio Sem—
pronioque s i m i l i , futura sibi res e s s e t ; ac tum demurn edocti malis Romani parera Annibali ducem quaesiissent.
E t prudentiam q u i d e m , non vim d i c t a t o r i s , extemplo t i m u i t , constantiamque ejus haud dum e x p e r t u s , a g i - tare ac tentare a n i m u m , movendo crebró c a s t r a , p o - pulandoque in oculis ejus agros s o c i o r u m , coepit, & m o - do citato agmine é conspectu abibat, modo repente in aliquo flexu viae, si excipere digressum in a»quum posset, oceultus subsistebat. Fabius per loca alta agmen ducebat, módico ab hoste i n t e r v a l l o , ut ñeque omitteret eum, ñeque congrederetur. C a s t r i s , nisi quantum usus n e - cessarió c o g e r e t , tenebatur m i l e s : pabulum & ligna nec pauci petebant, nec passim: equitum levisque armatu—
rae statio composita instructaque in súbitos tumultus,
& suo railiti tuta o m n i a , & infesta effusis hostium p o - pulatoribus p r s b e b a t , ñeque universo periculo summa rerum committebatnr : & parva momenta leviom certa—
minum ex tuto coeptorum, finítimo r e c e p t u , assuefacie- Copiamque, sin detener por su parte á Aníbal para que sacase su gente á campo, y le presentase la batalla. Increpante dicien- do para provocarlos, que los ánimos guerreros de los Romanos se daban por vencidos , habiendo perdido el valor miütar , y degenerado manifiestamente de su valor v gloria. Ceterim, p e - ro requemado de un cuidado interior, porque tenia que pelear con un general nada semejante 4 Flaminio. Ac tum (sup. qnod), y porque entonces finalmente escarmentados los Romanos, Src.
Prudentiam, pericia é ingenio militar. F'exu, recodo. Si exci- pere, por ver si podia cazar'.e saliendo á campo raso, ut necuf, de modo que ni le perdiese de vista, ni viniese á las manos. Pa- bulum, i buscar forraje y leña, ni salían pocos, ni se aparta- bao mucho unos de otros. Equitum , levisque , la caballería é
infantería la tenia en sus estancias arreglada y dispuesta para cualquiera alarma repentina, con lo que tenia defendida su tropa, y no dejaba ningún lugar seguro al enemigo que salia á forrajear.
Ñeque univerrp, ni arriesgaba en una sola batalla todo el ejército.
£t parva, y el pequeño peligro de algunas escaramuzas hechas desde seguro, y que teniendo cercana la retirada, iban acostum-
Tomo / / . L
1 6 2 SECUND1 BELLI PUNICI
bant terrítum pristinis cladibus militem, mínüs jam tam- dera aut virtutis auc fortuna» poenitere suas. Sed non An—
nibalera magis infestura tam sanis consiliis babebat, quám magistrum equitum, qui nihil aliud, quám quód non im- perabat, mora» ad rempublicam praecipitandam habebat.
Feroz rapidusque in consiliis, ac linguá immodicus, pri- mó inter paucos, dein propalam in vulgus procunctatore segnera, pro cauto timidum, af/ingens vicina virtutibus v i t i a , corapellabat, premendorumque superiorura arte (quae pessima ars nimis prosperis mnltorum successibus crevit) stse eztollebat.
X. Annibal ea Arpinis in Samninm transit; Bene—
ventanum depopulatar agrura, Telesiam urbemcapit: ir- ritat etiarn de industria ducem, sisforte accensum tot indignitatibus cladibusque socioru/n trahere ad zquum certamen possit. ínter multitudinem'sociorum Italici ge- neris , qui ad Trasymenum capti ab Annibaie , dimissi- que fuerant, tres Campani equites erant, multis jam tum ilJecti donis promissisque Annibalis ad conciliandos po—
pillarían] ánimos. Hi nunciantes, si in Campaniam exer- citum admovisset, Capuae potiendx copiara fore : cüm res major, qnam auctores, esset, dubium Annibalera, al- ternisque fidentem ac diffidentem, tamen ut Campanos ez Saranio peteret, moverunt: monitos, ut etiam atque etiam promissa rebus confirraarent, jussosque cum po—
pularibus & aliquibus principum rediré ad se, dimisit.
Ipse imperat duci, ut se in agrum Casinatem ducat, e-
V.
brando á los soldados acobardados con los descalabros pasados £ confiar mas en su valor y en su suerte. Qui nihil, el cual, si DO arruinaba cuanto antes la república, era por estar sujeto á Fablo su mando. Primó, primeramente delante de algunos, después de- lante de todos públicamente tachaba en Fabio su detención de pe- reza, y su sagacidad y cautela de cobardía, atribuyéndole vicios que tenían alguna semejanza con sus virtudes, y abatiendo el mé- rito de quien era superior á él (arte infame, que ha ido en au- mento, por haber salido bien á muchos) se ensalzaba á sí mismo.
X. Telesiam,Télese. Ad aquum, á una batalla decisiva. Campa- mi, Capuanos. Capuct, que podría apoderarse de Capta. Cum res, sobrepujando la empresa las fuerzas de los que se la aconsejaban.
Dubium, bailándose Aníbal dudoso entre esperanzas y desconfian- zas, al cato se resolvió. Rebus, con la obra»,
L Í B E R I I . 1 6 3 doctas á peritis regionum, si eum saltum occupasset, e x i -
tum Romano ad opem ferendam sociis interclusurum. Sed Puoicum os abborrcns ab Latino, Casilinum pro Casino ducem accipere fecit: aversusque ab itinere, per Alifa- num, Calatinumque & Calenum agrum , in campum Stellatem descendit, ubi cüm montibus fluminibusque clausam regionem circumspexisset, vocatum ducem per- cunctatur, ubi terrarum esset? Cüm is Casilini eo die mansurum eum dixisset, tum demum cognitus est error,
& Casinum iongé inde alia regione esse : virgisque cae- so duce, & ad reiiquorum terrorem in crucem sublato, castris communitis, MahaAalem eum equitibus in agrum Falernum praedatum dimisit. Usque ad aquas Sinuessanas populatio ea pervenit. Ingentem cladem, fugam , ter- roremque latius Numidae fecerunt: nec tamen is terror, cümomnia bello flagrarent, fide socios dimovit, videlicet quia justo & moderato regebantur imperio^ nec abnuebant, quod unum vinculum fidei est,melforibus parere. Ut ve- ro ad Vulturnum llumen castra sunt posita, exurebatur- que amoenissimus Italke ager, villaeque passim incendiis fumabant, per juga Massici montis Fabio ducente, tum prope de integro seditio accensa: quieverant enim per pau- cos dies: quia cüm celeriüs sólito ductum agmen fuis- s e t , festinaTi ad prohibendam populationibus Campa- niam crediderant: ut vero in extrema juga Massici mon- tis ventum e s t , hostesque sub oculis erant, Falerni agri, colonorumqueSinuessae tecta urentes, nec ulla eratmen- tio pugnae: Spectatumne huc> inquit Minutius, ut rem
Intercluturum::: exitum, estorbaría la salida. Sed Putiicum ot, p e - ro la lengua Cartaginesa, que 00 se acomoda bien á la pronun- ciación del latin, fue la causa que ea lugar de Casino el guia en- tendiese CasiÜDO. Per Aüfanum , por los territorios de Alifa, Gayazzo, y Cirinola. Stellatem , campo Mazzooe. Mansurum, que aquel dia estaría en Caiilioo. Longe, lejos de allí en di- verso pais. Cétto, azotado. Sublato , puesto en cruz para e s - carmiento de los demás. Populatio, llegó esta desolación. Fu—
gum, y causaron grande huida y terror. Dimovit, apartó de la fidelidad , &c. Videlicet, la causa era, porque eran gobernados con un mando justo y suave. Festiuari, y que caminaban con prisa para impedir que fuese asolado el territorio de Capua.
Nec ulla mentio, y no se trataba de pelear. Spectatumne, hemos venido acaso para mirar como si fuera un espectáculo agra-
L i
164 SECUNDI BELLI PUNÍCI
fruendam eculis, sociorum cades tí incendia, venimas ? Nec si nullius alterius nos, ne civium quidem horum pu- det, quos in Sinuessam colonos paires nostri miserunt, ut ab Samnite hoste tuto hac ora esset, quam nunc non
•oicinus Samnis urit , sed Pcenus advena ab extremis orbis terrarum terminis nostra cunctatione tí socordiá jam huc progressus ? Tantum (proh dolor! ) degeneramut á parentibus nostris, ut prceter quam oram illi Puntear vagari classes, dedecus este imperii sui duxerint, eam nos nunc plenam Numidarum hostium ac Maurorum jam factam videamus? Qui modo Saguntum oppugnari indignando, non homines tantum, sed fadera tí déos cié- bamus, tendentem ad manta Romana colonia JÍnniba—
lem lenti spectamus ? Fumus ex incendiis villarum a—
grorumque in oculos atque ora venit, strepunt aures clamortbus phrantium sociorum, sapius nos , quam deo—
rum invocantium opem. Nos hic pecorum more per acti- vos saltas, deviosque calles exercitum ducimus, condi—
ti nubibus siívisquel Si hoc modo peragrando cacumi—
na saltusque Furias recipere a Gallis urbem voluisset, quo hic novas Camillas, nobis dictator únicas in rebus affectis quasitus , Italiam ab sfnnibale recuperare pa~
rat t Gallorum Roma esset: quam vereor, ne sic cun- ctantibus nobis, uinnibali ac Pañis toties servaverint tnajores nostri. Sed vir , ac veré Romanus , quo die di—
ctatorem eam ex auctoritate patrum jussuque populi dictum, l^ejos allatus est nuncius , cum esset satis al—
tum Janiculum, ubi sedens prospectaret hostem, de-
dable las muertes? Nee si nullius, y ya que no nos mueva otro respeto, no nos causa vergüenza el mirar el estado de estos ciu- dadanos? Tantum (froh\) tanto degeneramos, ó dolor! de nuestros padres, que vemos ahora llenos de enemigos Nutridas y poseído de Moros aquel mismo país, á cuyas costas tuvieron por cosa i n - digna de su imperio que se arrimasen las armadas Cartaginesas.
Non nomines, los que sintiendo poco há el bloqueo de Sagunto, no solamente invocábamos á los hombres, sino también á los Dioses, por haber los enemigos quebrantado la alianza. Strepunt aures%
resuenan en nuestros oidos los clamores de nuestros aliados. ¿Esti- vos, por montes calorosos y sendas intransitables. Conditi, meti- dos entre selvas. ÍVovus Camillus (Sarcasmo), este nuevo Camilo, este único dictador que hemos nombrado para reparar el mal estado de nuestras cosas. Cunctantibus, estando nosotros en esta inacción...
L Í B E R I I . 165 scendit in xquum: atque tilo ipso die media in urbe, qux
nunc basta Gallica sunt, ís* póstero die cifra Gabiot, ccecidit Gallorum legiones. Quid post multos annor c'um ad furcas Candínas ab Samnite hoste sub jugum mis- si sumas $ utrum tamdem L. Papirius Cursor jugo Sa- tnnii perlustrando , on Luceriam premendo , obsidendo- que, í í lacessendo vicíorem hostem, depulsum ab Rema- nís cervicibus jugum superbo Samniii impesuit ? Modo consuli Lutatio qux alia res, quám celeritas, victo- riam dedit* qubd postero die, quám hostem vidit, clas- sem gravem commeatibus, impeditam suo ipsam instru- mento atque apparatu, cppressit. Stultitia est sedendo aut votis debellari credere posse : armari copias opor—
tet, deducendas in tequum, ut vir cum viro congredia—
ris. Pudendo agendoque res Romana crevit, non Kis se- gnibus consiiiis, qux timidi cauta vocant. Haec v e l - ut concionarrti Minucio circumfundebatur tribunorum equitumque Romanorum m u l t i t u d o , & ad aures quoque militum dicta ferocia volvebantnr : ac si nailitaris suf—
fragii res e s s e t , baud dubié íerebant, Minucium F a b i o duci prsrlaturos.
X I . Fabius pariter in saos haud minüs quám in ho—
s t e s i n t e o t u s , priús ab lilis invictum animum praestans,
Furcas Caudinat, y qué diré de lo que muchos años después suce- dió en Santa Águeda, ó en las bóreas caudinas, ¿Ve. yaga, cum- bres de los montes. Premendo, bloqueando á Luceria. Modo, y aho- ra hace cuatro dias. Gravem, atestada de víveres , y (digamos así) embarazada de sus mismas provisiones y aparatos de guerra. St- i-ndo, que estándose quieto v con votos se puede concluir la guer- ra ó veacer. Deducendas, sacarlas á campo raso para pelear hom- bre con hombre. QH* timidi, y con estas determinaciones lentas, que los cobardes llaman cautela. Use velut, cuando esto decía Mi- nucio , como en tono de arenga, le rodeaban. Dicta, y sus a r - rogantes expresiones. Ac si, y si por los votos de tos soldados hubiera de ir la cosa, daban claramente á entender.
XI. Fabius, atento Fabio no menos á las intenciones de los su- yos, que á las del enemigo, y manifestando un ánimo invencible de parte de aquéllos...
Rusta Gallica, sepulcros de los proverbio, porque allí los Sam- Fraóceses. ( Metonimia.) Su- nites pasaron al ejército Ro—
rfnm, i , la hoguera v lugar don- mano por debajo de la horca, dr<juernaban los cadáveres: aquí que mas abajo dice sub jugum.
se toma por sepulturas. Tk. U ? . lib. 9. cap, a.
Futes caudin* , quedó en
I 6 6 SECUNDI BELLI PUNICI
quamquam probé scit, non in castris modo 6uis, sed ]am etiam Roma; suam cunctationem infamem essc, obstina- tus tamen eodera consiliorum tenore , aestatis reliqonm extrazit: ut Annibal destitutus ab spe sumraopere petiti certaminis, jam hibemis locum circumspectaret, quia ea regio praesentis erat copias, non perpetua?; arbusta vinexque & consita omnia magis amoenis quám neces- sariis fructibus. HSc per exploratores relata fama Fabio, cüm satis sciret per easdera angustias, qnibus intrave—
rat Falernum agrum, rediturum , Calliculam montem &
Casilinum occupat modicis praesidiis ; quae urbs Vultur- no ilumine diremta, Falernum á Campano agro divi- dit: ipse jogis iisdem exercitum reducit, misso explo- ratum cum quatuorcentis equitibus sociorum L. Hostilio Mancino: qui ex turba juvenum audientium saepe feroci- ter concionantem magistrum equitum, nrogressus pri- mó exploratoris modo, ut ex tuto specularetur hostem, ubi vagos passim per vicos Numidas vidit, per occasio- nem etiam paucos occidit; extemplo occupatus certami- ne est aniraus, excideruntque praecepta dictatoris; qui, quám tuto posset, progressum prius recipere stse jusse- rat, quám in conspectum hostium veniret. Numidae alii atque aüi occursantes, refugientesque , ad castra prope ipsum cum fatigatione equorum atque hominum per- traxere. Inde Cartalo, penes quem summa equestris im- perii erat, concitatis equis invectus, cüm priús quám ad conjectum teli veniret, avertisset hostem, quinqué millia ferme continentj cursu secutus est fugientes. Man-
Infamem, se desaprobaba; se culpaba; se censuraba. Obstinatus, con todo eso, firme en su resolución, pasó lo restante del estío del mismo modo. Jam hibemis, ya trataba de buscar lugar donde in- vernar, porque aquella región le proveía para entonces, no para siempre. Consita, y todo aquel territorio lleno mas de plantíos amenos, &c. Hác, habiendo los espías llevado esta noticia á Fabio, y sabiendo de cierto que por las mismas embocaduras, &c. Di- remta, dividida en dos partes. Per oceasionem, que encontró por casualidad. Extemplo, al punto entró en deseos de pelear, y se ol- vidó del mandato del dictador. Qjii, quam, el que le habla man- dado, que adelantándose con la seguridad posible, se retirase an- tes de, &c. Nvmidie, saliendo al encuentro los Numidas unos des- pués de otros. Pertraxere, le tra'?eron. Penes, el cual era coman- dante de caballería. Concitatis, habiendo acudido apretando la ca- ballería, y hecho huir á los Romanos antes de llegar á un tiro de flecha. Cursu continenti, á carrera...
L Í B E R I I . 167 ciñas, postqnam nec hostem desistere seqni, nec spem
vidit effugiendi esse, cohortatus saos, in prceliam rediit omni parte virium impar. Itaque ipse & delecti equitum circumventi occiduntur : ceteri effuso rursus cursu Ca- les primum, inde prope inviis callibus ad dictatorem perfugerunt.
XII. Eo forte die Minucius se conjunxerat Fabio, missus ad firmandum praesidio saltum, qui super Tarra- cinam in arctas coactus fauces imminet mari, ne imtnu—
nito Appis limite, Pcenus pervenire in agrum Romanum posset. Conjunctis exercitibus, dictator ac magister e - quitum castra in viam deferunt, qua Annibal ducturus erat. Dúo inde millia hostes aberant. Póstero die Poeni, quod v i s ínter bina castra erat, agmine complevere.
Cüm Romani sub ipso constitissent vallo, haud doblé sequiore loco, successit tamen Pcenus cúm expeditis e - quitibus, atqne ad lacessendum hostem carptim & pro- cursando , recipiendoque sese, pugnavere. Restitit suo loco Romana acies: lenta pugna , & ex dictatoris ma- gis quám Annibalis fuit volúntate. Ducenti ab Roma—
n i s , octingenti hostium cecidere. Inclusus inde videri Annibal, via ad Casilinum obsessá: cüm Capua & Samnium
& tantum á tergo divitum sociorum Romanis commea- tus subveheret: Pcenus contra intra Formiana saxa, ac Linterni arenas, stagnaque perhorrida situ, hibernatu- rus esset. Nec Annibalem fefellit suis se artibus peti.
Itaque cüm per Casilinum evadere non posset, petendi- que montes, & jugum Calliculae superandum esset: nec- ubi Romanas inclusum vallibas agmen aggrederetur,
Etfuto ennu rurtvs, prosiguiendo en huir desapoderadamente, se refugiaron primeramente á Cales, y después casi por sendas in- transitables, &c.
XII. in atetar, formando unas gargantas estrechas domina al mar. Sub iprtr.:: vallo, amparados con la misma empalizada, y sin duda en luaar mas ventajoso. Procvrsanio, escaramuceando con al- gunas compañías para provocar al enemigo, v retirándose. Tan- tum, tantos aliados ricos como tenian á la espalda. Cotmreaiut, lle- vándoles víveres. Pcenus ,y al contrario teniendo que Invernar Ani- bal entre los peñascos de Campo-Formio, arenales de Linterno, y lagos de horrible situscion. Nec Annibalem, ya conoció Aníbal que le acometían con sus mismos ardides. Mentes, teniendo que ca- minar por los montes y superar la cumbre...
l 6 8 SECUNDI BELLI PUN1CI
ludibrium oculorum specie terribile ad frustranduro h o - stem commentus, principio noctis furtim succedere ad montes statuit. Fallacis consilii talis apparatus fuic. F a - ces undique ex agris collectae , facesque virgarum, at—
que árida sarmema prxligantur cornibus b o u m , q u o s d o - m i t o s , indomitosque inultos inter ceteram agrestem prae- dam agebat. Ad dúo tnillia ferme boum effecta} A s d r u - balique negotium datum , ut primis tenebris noctis id armentum accensis cornibus ad montes a g e r e t , máxime, si posset, super saltus ab hoste insessos. Primis tenebris silentio mota castra: boves alíquanto ante signa acti. Ubi ad radices raontium, viasque angustas ventura e s t , signnm extemplo datur, ut accensis cornibus armenta in a d v e r - sos concitentur montes: & metus ipse relucentis fiaron)»
e x c a p i t e , calorque jara ad v i v u m , ad ¡maque comuurn a d v e n i e n s , velut stiraulatos furore agebat b o v e s : quo repente discursu , haud secus quám sil vis montibusque a c c e n s i s , omnia circüm virgulta a r d e r é , capitumque i n - quietatio excitans flaramam, horainum passim discurren—
tium speciem praebebat. Qui ad transitum saltús insiden—
dum locati e r a n t , ubi in summis montibus ac super se quosdam ignes conspexerunt, circumventos se essc rati, praesidio e x c e s s e r e : quá ingens emicabar fiamma, velut tutissimum i t e r , petentes suroma montium j u g a , tura in quosdam boves palanres á suis gregibus inciderunt: &
p r i m ó , cura procul cernerent veluti ílammas spirantium,
Lndibrium , habiendo discurrido un estratagema espantoso á la vista para burlar al enemigo. Furtim, entrar en los montes sin ser sentidos. Fallacis, así dispuso su engañoso estrataaema. Fa- tes, recogió" leña seca, manojos de ramaje, & c Demitos, man- sos y bravos en gran número. Ejfccta, juntáronse. Cornibus, (Me- tonimia) los haces. Insetsot, ocupados. Primis tenebris, i prime- ra noche. Acti, iban aleo delante de. Ad radices, á las faldas.
Concitentur, que los echen á los montes que estaban enfrente.
Calorque , y el mismo miedo de la llama que relucía sobre la cabeza, y el calor que ya llegaba á la carne viva y á la raíz de las astas, los hacia correr como furiosos, los que corriendo de repente de una parte para otra, &c. Haud secus, como si se hubiera prendido fuego en todas las selvas y montes. Capitum—
qie. v sacudiendo en vano las cabezas, aumentaban de tal suer- te la llama, que á la vista, parecían hombres que andaban de aquí para allí. Insidendum, que estaban colocados para ocupar e! paso del monte. Presidio excessere, abandonaron el puesro que defendían. Veluti, atónitos de ver los bueyes que les parecía v o -