• No se han encontrado resultados

IVota 1.a La lormula de instrumento de la partícula mang, variada en mam, es pam en presente, y pinam,

In document HISPANO-ILOCANA (página 180-187)

LECCION 44,

IVota 1.a IVota 1.a La lormula de instrumento de la partícula mang, variada en mam, es pam en presente, y pinam,

en pretérito.

¿Con qué tocan la campana? | ¿Aniati pamatifda ili campana?

Con el badajo. ! Iti botoboto.

¿Con qué despedazaste el pan? ; ¿Ania li pinamisirn iti litiapayV

¿Con qué le vencieron? • ¿Ania ti pinamasiada quen- cuana?

¿Con qué se pifien? ¿Ania ti pamariquesda?

¿Con qué regasteis el tabaco? ; ¿Ania ti pinamisibisyo iti ta- baco?

]?fota 3.a La fórmula de lugar, causa y persona es pam-an en presente, y nam-an en pretérito.

¿En dónde le vencieron? | ¿Adin ti namasiaanda quen- cuana?

¿En dónde partís el pan? ¿Adin ti pamisiaiyo ¡ti linapay?

¿En dónde le ciñiste la faja? . ¿Adin ti namaricsam quen- , cuana?

¿Porqué dais vueltas al globo? 1 ¿Ania ti pamusipusaiyo iti glo- bo?

¿Porqué os obligaron? ; ¿Ania ti namilitanda cadacayo?

¿Porqué azotan el niño? \ ¿Ania ti pamautanda iti ubing?

¿Á quién cogiste el tabaco? j ¿Asin ti nangalaam ili tabaco?

¿A quién tocan la campana? \ ¿Asin ti pamatitanda ili cam-

; pana?

Al señor Obispo. | Ni señor Obispo.

Jíota, 3.a La lormula de tiempo y modo es patnm en presente, y pinam en. pretérito.

¿Es firme tu fé? j ¿Nalagda ti pammatim?

¿Cuándo locaron la campana? ¡ ¿Caano ti pinamatilda iti cam-

¡ pana?

— 18] —

¿Cuándo regarán las cebollas? ; ¿Intonanno ti pammasibngda j cadaguiti lasona?

llañana te azotaré. j Intono bigaí isunto ti pamma- 1 oteo quenca.

N o t a 4:.a La fórmula del nombre verbal es mamm.

Los creyentes.

El vencedor.

Kl azotador de chiquillos.

Ll creador.

Daguiti mammali.

Iti mammasia.

Iti mammaot cadaguiti ubub- bing.

Iti mammarsua.

M o t a 5.a Kn los verbos frecuentativos • de la partícula mang, cuando son monosílabos, ó por síncopa pierden la vocal de la primera, sílaba, se duplica la partícula mang ó mam.

Comida, están comiendo.

Donación, están dando.

Muda, se están mudando.

Jornal, jornalero de oficio.

Caminata, ir caminando,

Can, mangmanganda.

Iled, mamgmangtedda.

Pel-les, mammamlesda.

Teggued, mangmanggued.

Pagna, magmagna.

REGLA 64.—Cuando la partícula mang se junta á raices que comienzan con c, se suprime esta y se duplica la ng de la partícula, áunque esto no es forzoso.

Si alguien me compadece.

Los que se casaron son estos.

¿Quién los casó?

¿Quién cuida tus bienes?

¿Quién os afeitó?

Son muy compasivos.

¿En dónde los casaste?

¿Porqué no Le confesó?

No adda mangngaasi caniac.

Daguiti nageasar isu daguitoy.

¿Asin ti nangasar cadacuada?

¿Asin ti mangngumit cadaguiti cucuam?

¿Asin ti nangisquis cad^cayo?

Manangngaasida unay.

¿Adin ti nangasaram cadacua- da?

¿Ania ti dina nangomí'esaran quenca

T e m a . I S O .

¿Porqué se tinge V. el cojo?—Yo no me linjo el cojo. — Porque está claro que me Valla una pala. —Id á locar yá la campana, porque voy yá á decir Alisa.---¿ilay yá mucha gente?—Que haya poca, que haya mucha, es lo mismo.—

¿Quién há Iriuníado en la horrorosa bala Ha entre Juan, Pe- dro y Antonio? Juan es quien há vencido (i Pedro y Antonio.—¿Hará V. mismo las exequias de aquel difunto?

¿Quién es el difunto?—Es mi muy querido hermano.—No lo creo.—Por más que V. no lo crea, lo cierto siem- pre es cierto.—¿Quién tes obliga á estos á barrer la escalera?—

Nadie, son ellos gustosos en barrerla.—¿Habrán cogido algún tabaco de aquí?—Eran cinco antes, y ahora son cuatro.—

¿Quién habrá sido el atrevido?

¿Quién dió permiso á tu hijo para ir á buscar ciruelas?—

Yo le permití, porque no tengo ni una aquí en casa, y tengo ardiente deseo de comer ciruelas.—¿Quién era el que las estaba comiendo ayer?—Serían los chiquillos.—

¿Quién se las há dado?—Sus tías.—Cuando van de paseo, ¿van ustedes andando ó á caballo?—Vamos á ca- ballo unas veces, otras veces vamos andando.—¿Hay mu- chos jornaleros en este pueblo?—Hay muchos, porque hay muchos pobres.—Y cual es la pobreza de un pueblo, asf es el número de los que viven de jornal.—¿Son muchos los que cuidan de tus bienes?

12H.

¿Son estos dos recien casados?—Tal vez sean.—¿Los há casado tu amo?—Sí, tal vez.—¿Quién há ido á confesar á los que estaban en la iglesia esperando?—El Padre mismo,

— 188 - -

cuando hubo tomado yá el chocolate.—¿Es esta la correa con que te ciñes?—Con esa me ceñí ayer.—Si tuvieras otra como ella.--Tengo.—Haz el lavor de dármela.- Si In i.ue das dinero. No longo dinero.—Por más que nie- gues, no te Calla á lí dinero.—Pero eres muy miserable, y por eso no compras correa. No hay quien venda.—Por- que las pagas baratas.

LUCCION 45.

REGLA 65.—La partícula mang, además de la significación natural que dá á los nombres como se há visto yá, tiene otros modos de significar, unida á ciertas raices. El ir á bus- car toda clase de yerbas, arbustos ó malezas que se crían en los bosques ó terrenos comunes, se expresa antepo- niendo al nombre de lo que se busca la partícula mang.

Bejuco fino, buscarlo.

Cierta yerba para lechar, bus- carla.

Cierta enredadera para amar- rar, buscarla.

Madera, buscarla.

Leña para el luego, buscarla.

Caña delgada, buscarla.

Caña gruesa, buscarla.

Forraje, zacate, buscarlo.

Así como... así también.

¿Cuándo hemos de buscar bolo?

Ahora estamos buscando za- cate.

¿Quiénes buscan cogon?

Vamos á buscar bejucos.

Principio, fundamento.

Utilidad, ventaja, interés.

Ánimo, intento, fin.

Uay, manguay.

Pan-ao, maman-ao.

Lanot, manglanot.

Cayo, mangayo.

Sungrud, manungrod.

Bolo, mamólo.

Cauayan, mangauayan.

Root, mangroot.

Cas... casta met.

i ¿íntonanno li pammolola?

Ita mangrorootcami.

¿Asin ti maman-ao?

Inta manguay.

Poon, taod, gapo. 0 Gongona.

Pangguep, sicat, gagara.

Luego, dentro de un poco.

Ahora, hace un momento.

Está aquí mi padre, Señor.

¿Cuál es su objeto?

¿Hace mucho que está ahí?

¿Cuándo despertará el Padre?

Despertará dentro de un ralo.

¿Es de paso tu caballo?

No tiene paso.

Pero tiene trote ligero.

; No madamdama.

; Itav.

; Adda diloy ni ama, Señor.

¿Ania ti panggucpna?

I ¿Nabayag di tan?

; ¿Aniansa nga horas ti panagri ing ni apo Padre?

\ Agriingto no madamdmna.

¿Napaso ti cabayom?

Saan á napaso.

gem nalag-an ti taltagna.

REGLA 6(1—El ir á comprar algún objeto, hablando gené- ricamente, se expresa anteponiendo al nombre del objeto que se (rata de comprar la partícula maiu].

Vamos á comprar pollos.

Fuimos á comprar algodón.

Id á comprar vacas.

¿Fuiste á comprar carabaos?

Herrero.

Arruga.

ligeras.

Herencia, patrimonio.

Dote.

Remo largo de caña.

Balsa pequeña.

Hijo único.

Hijo adoptivo.

Niño de pecho.

Infante.

Hijo, parir.

Vino, hacerlo.

Temblor de tierra.

Temblor, temblar.

¿Porqué tiembla V.?

Porque hay temblor de tierra.

¿Es hijo de V. este?

Intay mangmanoc.

Incam nangapas.

Incay mainaca.

¿Inca nangnuang?

Pandayan.

Iren.

Cartib, guetteng.

Tauid.

Sab-ung.

Tecquen.

Raquit.

Bugbugtong á anac.

Tagabo.

Taguibi.

Maladaga.

Anac, aganac.

Arac, agarac Guinguined.

Piguerguer, agpiguerguer.

¿Apayapay agpiguerguerca?

Ta agguinguined.

¿Anacmo daytoy?

185 Este es mi único hijo.

¿Y aquel otro?

Aquel es mi. hijo adoptivo.

¿Parió yá su perra?

Parirá de un día á otro.

¿Cómo es tan mala vuestra balsa?

¿Dónde tenéis vuestros remos?

Estaban aquí hace un rato.

¿Cuándo se casó tu hija?

Yá hace mucho tiempo.

¿Llevó mucho de dote?

Poco, porque soy pobre.

Escribe un poco.

¿Qué interés tengo en escribir?

Tendrás buen sueldo.

¿Quién me dará sueldo?

Áunque sea yo mismo.

¿No fuiste á buscar leña?

¿Cómo hé de buscar leña, sí

• estoy cojo?

Parte, porción.

Incumbencia, importancia, en- tremetimiento.

¿Quién trajo estos plátanos?

Mi hermano.

Son para mi estos dos.

¿Qué me importa á mi?

Áunque sean para ti todos.

Á fe que no son mios.

¿Dónde está tu hermano?

Acaso esté comiendo.

Ó más bien se está mudando el vestido.

Daytoy ti bugbugtong á a- nacco.

¿Quet deydi meysa?

Tagaboc dediay.

¿Naganac ti asomon?

Dandani aganaquen.

¿Apayapay casta unay á (la- ques ti raquityo?

¿Adintiyan daguiti tecquenyo?

Addada ditoy itay.

¿Caano ti pinagcasar ti anac- mo?

Nabay agüen.

¿Adu ti sab ongna?

Bassit, ta napanglaoac.

Agsuratca bassit.

¿Ania ti gongonac á agsurat?

Dacquelto ti tangdanmo.

¿Asinonto ti manueldo ca- niac?

Uray siac met laeng.

Saanca nga ñapan nangayo?

Casano ti panangayoc, nopi- layac?

Bagui.

Biang.

¿Asin ti nangyeg cadaguitoy á saba?

Ni cabsatco.

Baguic daguitoy á dua.

¿Ania ti biangco?

Uray baguim amin.

Ta saanco met á cua. *»

¿Adin ti yan ni cabsatmo?

Mangmangansa.

Oenno mammamles quetdi.

24

¿Qué, vais de paseo? ! ¿Ania, incay agpaspasiar?

¿Á dónde os dirigiréis? ¡ ¿Sadinonto li pagtarungaiyo?

Tema.

139.

Vele á partir pan.—¿Con qué lo parlo?—¿No hay cuchi- llo en la cocina?—Hay dos solamente, uno romo y otro despuntado.—Manda buscar uno bien afilado.- ¿Á quién mando buscarlo?—Á Pedro. —-Ilá ido á buscar verduras.—

Manda, pues, buscarlo á Juan.—Há ido también á buscar be- jucos.—Ingéniate tu, pues.—¿Cuántos son los que han ido

á buscar bolo?—Cinco solamente.—¿No há ido nadie á buscar zacate?—Solo uno há ido.—¿Qué hace ese ahí á la puerta de la sala con el sombrero puesto?—¿Con qué objeto fueron al Norte vuestros hermanos?—Han ido á visitar á un. principal de Laoag.—¿Cuándo volverán?

1*10.

Tal vez se queden allá.—¿Qué interés tienen en quedar- se?—Porque no tienen aquí bienes algunos.—¿Está aquí yá tu padre?—Áun no está, estará dentro de un rato.—

¿Quién estaba aquí á tu derecha hace poco?—Sería mi pri- mo.—¿Tiene yá esposa?—Tiene, y es María, hija única de Don Pedro.—¿No tienen áun hijos?—Tiene uno adoptivo.—

Creo que tienen yá también uno de pecho.—¿Cuándo pare la perra de V?—Yá parió.—¿Cuándo parió?—El mes pa- sado.—¿Cuántos hijos tiene?—Seis, todos hembras.—¿Son bonitas?—Son bonitas unas, otras son un poco feas.

r

Cuando hay temblor, ¿no echa V. á correr?—Nó, porque estoy cojo.—Aunque no estuviera cojo, ¿qué ventaja ten- dría en correr?—Mejor es estarse uno quieto, especialmente si la casa está fuerte.—¿Hay yá puentes en vuestro pue-

_ . 187 —

bio?—Áun no hay.-—^Sois demasiado abandonados; menos mal si tuvierais buenas balsas.—Pero ni áun tenéis bue- nos remos de caña.—¿De quién son estas tigeras de plata? -Son de este anciano, cuya frente está yá arrugada y cuyo cabello está yá blanco.—¿Á quién las habrá compra- do?—¿Qué me importa á mí, sea quien fuere aquel á quien las haya comprado?

In document HISPANO-ILOCANA (página 180-187)

Documento similar