PRECISIONES SOBRE UNA TRADUCCIÓN
(Propercio I, 9, 25-26)
FRANCISCA MOYA DEL BAÑO
I. Pese a que existen muchas y excelentes ediciones de Propercio, no se agota la explicación de todos los pasajes difíciles o discutibles, por lo que, ya refiriéndose a la interpretación de algunos versos o a la emen•
datio de ciertas lecturas, son abundantísimos los artículos, notas o estu- dios de cualquier clase dedicados al poeta y a su obra, desgraciadamen- te no recogidos siempre en las ediciones posteriores a ellos (1).
(1) Podemos señalar algunos trabajos, todos ellos vistos por nosotros, en los que se revisan, la mayoria de las veces acertadamente, textos propercianos a los que se intenta dar nuevas interpretaciones. Así: A. J. HOUSMAN, Emendatioties Propertianae, en The Classical Papers of A. J. Housman, collected and edited by J. Diggle and F. R. Goodyear, Cambrid- ge At the University Press, 1972, en vol. I (que recoge los trabajos de 1882-1897) pp. 29-51.
AGNES KIRSOPP LAKE Eine Bermekung zu Properz, I, 22, en Properz, Herausgegeben von Werner Eisenhut, Darmstadt, 1975, pp. 36-40 (anteriormente en «Classical Philology»
XXXV, 1940, pp. 297-300). P. J. ENK Lucubrationes Propertianae, en «Mnemosyne» S. III, III, 1935, pp. 149-164, referidas a I 1, 9-14; I 2, 13; I 3, 15-16; I 8, 9-16; I 9, 13;
I 9, 31-32; I 9, 3 3 ; I 17, 11-12; I 20, 51-52; II 1, 5-6; II 10, 11. W. R. SMYTH Inter- pretationes Propertianae Π en «The Classical Quarterly» N. S. v. 1, 1951, pp. 74-79, referi
das a I 4, 11 ss., III 7, 47 y 51 ss.; IV 8, 88. O. SKUTSCH Emendationum trias Propertiana, Maximiliano Pohlenz octogenario oblata, en «Mnemosyne» V, 1952, pp. 232-235 referidas a 1 6, 31-36; III 7, 45 ss.; III 25, 11 ss. ENK Lucubrationes Propertianae I, en «Mnemosy
ne», XIV, 1961, pp. 38-41, sobre II 14, 29-30, ERNOUT Propertiana El. IV, ¡1, vv. 99-102, en «Revue de Philologie» XLIII, fas, II, pp. 193-96. J. L. MARR Notes on Propertius 4.1 and 4.4 en «C. Q.» XX, 1970, pp. 160-173. FRANCIS CAIRNS Propertius, 2. 30 A and Β (I The Unity of the Poem, II Lines 19-22) en «C. Q.» XXI, 1971, pp. 204-213. WlLUAM R. NETHERCUT Propertius 2.1S 41-48. Antony at Actium,. en «Rivista di Studi Classici», XIX, fas. I, 1971, Torino, pp. 299 ss. W. R. NETHERCUT De Propertü Elegía II 7, 19-22, en
«Mnemosyne» S. IV, XXIV, 1971, pp. 380-384. D. LITTLE Propertius 1.16 1-2. en «The Classical Quarterly», XXII, 1972, p. 138. PAOLO FEDELI JVoíe Properziane, en «Studi Italia ni di Filología Classica», XLIV, 1972, pp. 184-196, (referidas a I, 2, 2 3 ; I 2, 29). OTTO SKUTSCH Readlngs in Propertius, en «The Classical Quarterly», XXIII, 1973, pp. 316-323, en donde se revisan I 1, 2 9 ; I 3, 13; I 5, 1; I 6, 7 ; I 6, 2 6 ; I 12 1 s s . ; II 2, 1 ss.
JAMES H. DEE , Propertius IV, 1. 20 en «Mnemosyne» S. IV, XXVI, 1973, p. 289. PAOLO FEDELI Interpretazioni Propertiane en «Rivista di Filología e d'Istruzione Classica», CU, 1974, pp. 405-417 (referidas a I, 1, 11 s s . ; I 2, 15 s s . ; I 3, 19 s s . ; I 3, 2 4 ; 1 3, 4 3 ; I 3, 46; I 4, 15; I 5, 2 5 ; I 8, 3-16, KARL WILKELM WEEBER Properz l 1, 11, en «Rheinis
Intentamos hoy aportar una traducción diferente a un dístico de Pro- percio que comúnmente se ha traducido de una manera similar. Se trata de los versos 25-26 de la elegía IX del libro primero. Tenemos en cuen- ta también el dístico anterior y el posterior por cuanto explicitan su comprensión.
Nullus amor cuiquam facilis ita praebuit alas, ut non alterna presserit Ule manu.
nec te decipiat, quod sit satis illa parata:
acrius illa subit, Pontice, si qua tua est, quippe ubi non liceat uacuos seducere ocellos
nec uigilare alio nomine cedat amor.
II. Las traducciones y comentarios que hemos visto son las siguientes :
HERTZBERG (2) en la página 37 indica: "Si qua tua est sunt qui in- terpretentur: serua tua. Rectius, quod ex uersu próximo (25) apparet:
tibi dedita. Quo enim uerius puella amat, eo acrius urit. Cfr. El. III, 8, 9, 88.".
No habría problemas en interpretar "si ella se te entrega, ama apa- sionadamente" aunque para subit la traducción es excesivamente libre y no quedaría justificado el quippe ubi posterior, al que no dedica co- mentario alguno.
Igualmente alejada del original es la traducción de DENNE BARóN (3) con un soumettre para subit: "Si favorables que soient ses ailes 1'Amour se plaít a les abaisser alternativement. Surtout, ó Ponticus, que les complaisances d'une maitresse ne te donnent point le change; elle n'est tout entiére a toi que pour te soumettre plus rudement. Loin de nous un amour qui ne permet pas a nos yeux, toujours pleins de la méme image, de se détourner un moment, un amour dont sans cesse le méme objet occupe toutes vos veilles".
En la edición de HEGUIN DE GUERLE, A. VALATOUR ET J. GENOUILLE
(4) se lee, sin respeto por el texto latino: "Si 1'Amour laisse d'une
ches Museum», CXVII, 1974, pp. 183-86, ROBERT J. BAKER Propertius Casíae puellae (I 1,5;
en «Rh. Museura», CXVII, 1974, pp. 27-29, ROBERT J. BAKER Propertius, III 13,30 Whose Baskets? en «Mnemosyne» S., IV, XXVII fas. I, 1974, pp. 53-58, R.O.A.M., LYNE Propertius I, 5 en «Mnemosyne», S. IV, XXVII, fas. I, 1974, pp. 262-69.
(2) Sex. Aurelii Propertii Elegiarum tibri IV, G.A.D.B. Hertzberg. Halis 1845, en página 37.
(3) Properce, Oeuvres completes (publiées sous la direction de M. Nísard). Traduction nouvelle par M. Denne Barón, París Didot 1861, en pág. 451.
(4) Catulle, Tiballe, Properce, Trad. par (M.M.) Héguin de Guerle, A. Valatour el J. Genouille, París, en pág. 268.
Precisiones sobre una traducción... 413
main les coeurs s'envoler, il ne manque jamáis de les reteñir de l'autre.
Ne va pas non plus t'y méprendre, parce que ton amante se montre facile. C'est pour mieux pénétrer dans une ame, qu'une beauté se don- ne; des lors on ne peut plus s'eloigner sans 1'avoir sans cesse devant les yeux; la passion ne vous permet plus de veiller pour une autre".
P. J. E N K (5) en la página 34 en relación a acrius illa subit, Pontice, si qua tua est, es breve en exceso y un poco ambiguo. Dice así: "Rothstei- nius annotat: illa, die Person selbst wird hart und kráftig zum Subjekt von subit gemacht, wo etwa cura illius gemeint ist. Duritiem tollit coniec- tura quam proposuit vir doctus J. Hetzel (Beitrage zur Erklarung des Propertius, Dillenburg 1890: acrius Ule subit; Ule autem Amor est".
No comenta más pasando a continuación a doñee manus attigit ossa.
En 1912 Η. E. BUTLER (6) traduce: "To none doth any Love grant freest flight, but ever curbs his wings with tantalising hand (Lit. now with his right hand, now with his left). Ñor be thou deceived if she is wholly at thy command; possess her, Ponticus, and straightway she steals with keener passion on thy soul. For then thou mayest not turn thine eyes where faney guides; Love permits thee not to watch in any cause but hers.
La edición de BALCELLS (7) no aporta novedad: "Cap Amor no ha ofert mai a ningú unes ales tan fácils d'agafar, que no hagi acabat essent ell el qui estreny, ara amb una má, ara amb l'altra. I que no t'enganyi, mostrant-se't forca submisa: con mes teva és, Pontic, mes vivament t'escomet, mes que mes, quan ja no podrás girar enlloc els ulls sense la imatge d'ella i Amor no permetrá que vetllis sota cap altra advocació que la seva".
PAGANEIXI (8) traduce así: "Quand l'Amour se montre facile et se laisse prendre les ailes, c'est toujours en nous faisant sentir le poids de sa main, tantót d'une maniere, tantót de l'autre. Ne va pas te faire d'illu- sions parce que ton amie est assez facile: Ponticus, c'est pour mieux pénétrer dans un coeur qu'une femme se donne; on ne peut plus ensuite détourner les yeux, sans voir son image; nos veilles ne peuvent avoir qu'elle pour objet.
(5) P. J. ENK Ad Propertli carmina commentarius criticus, Zutphaniae (Leipzig) 1911;
ROTHSTEIN, Propertius Sextas Etegien, Weidmann Dublin, Zurich, 1898, (ed. de 1966, v. i, p. 121), continuaba: «vgl. I 11.1 ecquid te... nostri cara subit memores ah ducere nortes?, so dap nicht die Liebe, sondern die Geliebte selbst sich in das Herz des Mannes einschleichl und von ihm Besitz ergreift, gerade dadurch, da¡3 sie sicht ihm ganz hingibt».
(6) Propertius with an english translation by Η. E. Buíler, London, 19121, en pág. 26.
(7) Properci Elegies. Ed. J. Balcells, trad. J. Minguez-J. Verges. Barcelona. Bernat Metge, 1925, en pág. 14.
(8) Properce. Elegies. París. Les Belles Lettres, 1929, en pág. 17,
BUTLER-BARBER en su magnífica edición (9) se plantean de modo tímido el problema del infinitivo vigilare, y recogen el cambio de pun- tuación establecido por Postgate: "The traditional interpretation pla- ces a comma after tua est and makes both liceat and cedat dependent on quippe ubi ( — since). "Possess her and she stings the sharper, since then you may not turn your eyes away from her, and Love suffers you not watch in any other service". The sense is good, though there is no clear parallel for cedo with the infin.; there are, however, plenty of examples of this construction with concedo. Postgate, on the other hand, places a full stop after tua est, a comma after quippe and nomine (cp. A), and a question-mark (with N) after Amor. "Would Love forsooth cease to be there, where there can be no withdrawing of the eyes or watching in any cause but his?". A posible, though a less natural interpretation".
CAMPS (10), después de interpretar el dístico anterior (vv. 23-24), que veremos en su momento, dice, comentando acrius illa subit... si qua tua est: "the wound a woman deals is sharper still, if she »is all your own". For this sense of subit cf. Lucan, I, 210-11, si... subeant venacula pectus.
Según Camps la voluntad de una mujer intenta clavarse hasta el má- ximo en el hombre, si ella es completamente suya, explicando el sentido de subit en comparación con el pasaje de Lucano; la comparación no es del todo válida pues la idea de "clavarse" está más en venacula que en subit.
TOVAR-BELFIORE (11), en la misma línea, traducen: "Ningún Amor tiende a nadie las alas tan dóciles como para no coger con fuerza con ambas manos. No te engañe que ella esté asaz bien dispuesta: si se te rinde, Pontico, entra con más fuerza en tu corazón, hasta que no te es permitido apartar tus ojos libres de ella ni el Amor te deja velar pen- sando en otra".
G. LUCK (12) traduce así: "Noch nie hat Amor einem die Flügel so freí gelassen, daP er sie nicht gleich mit der andern Hand zusammen- prepte, DaP sie ganz willig ist, solí dich nicht tauschen, Ponticus! Noch schárfer dringt sie in dich ein, wenn sie die Deine ist, weil du die Augen
(9) The Elegles of Propertius. Ed. with an introduction and commentary by Butler and Barber. Hildesheim, 1933, en pág. 168.
(10) Propertius. Elegies. Book I, edited by W. A. Camps, Cambridge At the University Press 1961 en pág. 66-67.
(11) Propercio. Elegías, ed. trad., introd. y notas de A. Tovar, M.T. Belfiore, Barcelona Alma Mater 1963, en pág. 20-21.
(12) Properz-Tibull, Liebeseleglen. Neu herausgegeben und übersetzt von Georg Luck.
Artemis Verlag Zürich und Stuttgari, 1964, en pág. 25.
Precisiones sobre una traducción... 415 d a n n n i c h t losen u n d von i h r w e n d e n k a n n s t u n d A m o r d i r n i c h t e r l a u b t ,
u m einer a n d e r n willen N á c h t e zu d u r c h w a c h e n " .
E . V . D ' A R B E L A (13), " M a i A m o r e a n e s s u n o p o r s e cosi docili le ali da n o n fargli sentiré a l t e r n a m e n t e i l peso della sua m a n o . Ε n o n ti in- ganni il fatto che n o n si mostra r i t r o s a ; p i n a d d e n t r o si i n s i n ú a n e l t u o a n i m o quella c h e a t e si concede, p o i c h é n o n t i é p i ü d a t o d i s t o r n a r e l o sguardo senza veder la sua i m a g i n e , e A m o r e n o n p e r m e t t e c h e t u vegli p e r altra cagione".
D ' A r b e l a , q u e a c o s t u m b r a a ofrecer a m p l i a s y sabrosas n o t a s , p a r a acrius... subit n o d a n i n g u n a ; sólo c o m p a r a éste con P r o p e r c i o I , 1 1 , 5 y Ovidio Amores I , 2, 5 ss. Estos pasajes los c o m e n t a r e m o s c u a n d o n o s ocupemos de subit, m á s a d e l a n t e .
R . H E L M (14) nos d a su versión e n d í s t i c o s :
"Keinem hat Amor je so gefállig die Schwingen geboten, Dap ihn im Wechsel die Hand nicht mit dem Pfeile verletzt.
Ι-ιββ dich nicht táuschen, wenn's heipt, dap sie gern in alies sich füge!
Ponticus, ist eine dein, dringt er noch tiefer ins Herz
Darfst du doch nicht mehr freí die Augen zur Seite noch wenden;
Auch lápt Amor nicht zu, wachst du aus anderem Grund".
S M Y T H (15). Sólo recoge la c o n j e t u r a altius p a r a la idea d e p e n e t r a r , e Ule en vez de illa ( a m b a s p a r a el v. 26).
MCCULLOC : (16), t a m b i é n en verso y con gran l i b e r t a d t r a d u c e : A lover's itinerary is demanding,
& Eros is not on your side.
Do not be taken in by her easy contentment;
you must mount her with ever more vigor to keep her yours,
and the gleam in your eye must be for her alone, now, and love allows no night not spent with her.
O Ponticus, abstain from the game of whispered seduction;
Como se p u e d e observar, todas las t r a d u c c i o n e s d e los versos 25-26 son c o i n c i d e n t e s : la idea q u e d e u n a m a n e r a u o t r a , m á s o m e n o s l i b r e m e n - te, se r e p i t e e s : " S i u n a es t o t a l m e n t e t u y a , p e n e t r a en t í " .
(13) Properzio Elegie, Edizione critica con traduzione e note a cuta di Edmondo V.
D'Arbela, Milano, Istituto Editoriale Italiano 1964, en v. I, pág. 181-82.
(14) Properz. GedicMe. Lateinisch und deutsch von Rudolf Helm. Akademie Verlag.
Berlin, 1965, en pág. 37.
(15) Thesaurus criticus ad Sexti Properlii textum. G. R. Smyth. Leiden, 1970, en pág. 13.
(16) The Poems of Sextas Propertius. a bllingual edition. Translated, with an Introduc tion by J. P. McCulloch. University of California Press, Berkeley Los Angeles London 1972.
Sin texto latino se han editado en 1974.
Es precisamente con esta traducción con la que no estamos de acuer- do, y será nuestro objeto justificar la que ofrecemos.
III. En esta elegía, como en casi todas las de Propercio (17), se ob- serva una gran unidad, pero lo que da unidad y predomina en toda la composición, no es el enfrentamiento épica-elegía (18); la clave está en el amor, o por mejor decir, en la esclavitud que comporta el amor. El que Póntico, poeta épico que despreciaba antes el amor, esté sometido a él, es lo que le da variedad, como lo dan otros motivos en las demás ele- gías. Si el enamorado hubiese tenido cualquier otra ocupación la elegía seguiría siendo igual.
Elegía de la esclavitud del amor (19), en la que Propercio es el praeceptor amoris, peritus, gracias al dolor y a las lágrimas, y que, por encima de los consejos al amigo, el cual debe pedírselos, va a centrarse en sus experiencias, retratando la manera de ser y actuar de las mujeres.
El amor priva de la libertad, lo que es aceptado, a veces incluso gusto- samente.
Todo esto se observa muy claramente en la elegía 1, 9, que podemos dividir en varios apartados, por tener cada uno de ellos una cierta en- tidad.
En los cuatro primeros versos se ve el estado de Póntico, que antes se burlaba de Propercio (irrisor), y para el que "nec tibi perpetuo libera uerba fore"; las palabras iaces, supplex, uenis ad iura, imperat (contra- puesto a empta) insisten en lo mismo.
(17) Cfr. entre otros P. J. ENK, The unity of some Elegies of PropeÑius, en «Latomus»
XV, 1956, pp. 181-192, defendida para II, 8, 13 y 18, BOUCHER, Etuies sur Properce. Pro- blémes d'lnspiration et d'art, París, Ed. E. de Boccard, 1965, p. 354 y F. CAIRNS, Pro- pertius, 2.30... 19-s.
(18) J. H. BROUWERS, Properce et la glorie, en «Mnemosyne» s. IV, XXIII, 1970, pp. 42-61, especialmente en p. 57, donde defiende que el género épico y la elegía conviven como instrumento para dar gloria e inmortalidad a los acontecimientos o personajes cantados por el poeta. Propercio lo que quiere es romper el privilegio del génerjo épico considerando igual épica y elegía.
(19) P. J. ENK, Sex. Propertii Eleglarum líber secundus cum prolegominis, conspeaa Ubrorum et commentationum ad IV libros Propertii pertinentium inde ab anno 1940 usque ad annum 1960, notis criticis, commentario exegetico sumptus suppeditante Instituto Nederlandico Scientiae Purae. Pars Prior. Prolegómeno et textum continens. Pars Altera. Commentarium continens. Lugduni Batavorum in aedibus A. W. Sijthoff MCMLXII. Sobre los versos 23 24 de la elegía 23 (V. 2 p. 305-306), ofrece un comentario sobre el amor-esclavitud que por su interés reproducimos: «Quoniam amantibus libertas non iam restat, nemo qui amare volet lictt de jure líber (=ingenuus) sit, re vera liber erit. <4í/ud enim, ut verbis Quintiliani (Decía matlones, ed. C. Ritter, p . 350.5) utar, est in libértate esse, aliud liberum esse. Thornell (Munusc. Propert. 1932, p. 359), qri hunc locum primus recte interpretatus est, aptissime adfert Cic. Parad. 5.2 an Ule rnihi liber, cui mulier imperat, qui nihil imperanti negare audefí poscit, dandum est, vocat, veniendum; eictí, abeundum; mínatur, extimiscendum;
cfr. también LYNE, op. cit. p. 263.
Precisiones sobre una traducción... 417 Los versos 5-8 nos revelan la experiencia de Propercio, gracias a la
cual sabe "quos iuuenes quaeque puella domet" cuyo domet es expresi- vo por sí solo y por su situación en el verso.
En los dos dísticos siguientes (9-12) encontramos lo poco que vale de- dicarse a otra cosa cuando se ama. En el amor sólo vale el amor, cuyo modo de expresión es la elegía. La idea de mansuetus para Amor podría evocar desde nuestro punto de vista, al amante mansuetus, domatus, fie- xus, aunque no por ello deje de estar feliz.
Deja a un lado la épica (20) y canta lo que las mujeres quieren nosse, dice a continuación; y se anticipa a la pregunta temerosa del amigo (21):
¿podría llegar a ella con la frecuencia deseada? Póntico es un novato, y no sabe que la mujer al principio esclaviza así; no se da cuenta de que está buscando agua en medio del río (22).
Los versos 17-22 contemplan la situación presente y futura de Pónti- co; en él no hay aún pallor (23); luego pensará que es mejor cualquier otro mal que sentir las flechas del amor; el amor es peor que enfren- tarse con tigres y que sufrir castigos infernales (podemos observar que al elegir el tópico de dichos castigos prefiere no fortuitamente el de I xión:
infernae vincula rotae).
Abundando en la idea con que comenzaba la elegía y que se repite casi ininterrumpidamente, no podrá negar nada a su amante irata.
El dístico siguiente, versos 23-24, es el principio general o sentencia, el centro de la composición (24); el amor aprisiona (presserit, v. 24), priva de libertad, aunque sus "alas pueden parecer facilis" (v. 23). La aplicación de la sentencia al caso concreto está en el dístico siguiente:
que no te engañe su buena disposición, el que ella sea dócil, pues inten-
(20) Véase HERTZBERG, ENK, BUTLER-BARBER, CAMPS y D'ARBELA, ad loe.
(21) En la mayoría de comentarios aparece copia con sus dos posibilidades de «abun- dancia de material poético» o 'acceso a la amada»; se cita a Quintiliano XII, 5, 1, C>r Tase. 5,99, Apuleyo Metamorfosis VI, 15, Amiano Marcelino XVI, 12,34 (G. B. A. FLET OHER, Propertiana, en «Latomus» XIX, fase. 4, 1960, páginas 736-748, en página 742).
Pero coincidimos con J. T. DAVis, Qui si non esset facilis Ubi copia"?, en «Latomus» 3 ! , 1972, pp. 503-506, el cual desarrolla las dos acepciones con acierto, en que, igual que en Propercio II, 20,24, II, 33,34 y III, 8,29, la significación es la de «acceso», aunque pueda evocarse «temas de inspiración»; nos parece acertadísima la observación de D'Arbela: Si se considerase «material poético» rompería el hilo de la composición, cuya unidad es eviden-t.
(22) Insanus... aquam, como observa D'Arbela, p. 181, es la traducción del proverbio griego: έν θ•αλάσσ"η ζ"ητεΐς ΰδωρ, Que creemos debía de ser muy popular en Roma, pues también está recogido en Ovidio Amores II, 2, 43, Metamorfosis IX, 761, Tristia V, 4, 10, Petronio fr. 35, 5.
(23) Como manifestación externa del timor; véase Lyne, op. cit. p. 265.
(24) Natías Amor... Ule mana es la imagen que porta la idea principal. Cfr. M. TARTAP' CHERSONI, Strattura e fanzionalita delta tingua poética di Properzio, Bologna, Patrón, 197"*, p. 20; en p. 29 nos habla M. Tartarí de los paralelismos y contrastes en Propercio. En I. 9 hemos ofrecido un claro ejemplo de paralelismo; como contrastes: facilis prebuit/ pres- setit; parata/ subit.
ta aprisionarte. El paralelismo es evidente: facilis preabuit alas / parata, presserit / acrius illa subit. Paralelismo que ha sido visto, pero no en todo su alcance, pues se han atribuido a subit valores que no tiene (so- meter, dominar); si se traduce por penetrar, aunque sea violentamente, la relación queda rota, y forzada la traducción de quippe ubi, cuyo va- lor causal algunos se ven obligados a olvidar (25). El decipiat es palabra importante en este pasaje, porque pone en aviso; malo era que ella no fuese accesible para Póntico (quid si non essiet facilis tibi copia?) pero peor sería cuando estuviese dispuesta a satisfacer sus deseos. No debía dejarse engañar. Lugares paralelos son I 5, 9 ss.
Quod si forte tuis non est contraria uotis, at tibi curarum milia quanta dabit!
non tibi iam somnos, non illa relinquet ocellos:
illa feros animis alligat una uiros.
o I I , 24, 47-48.
Dura est quae multis simulatum fingit amorem, et se plus uní si qua parare potest
cuya traducción no puede ser, (pese a las opiniones de Enk, Butler, Bar- ber, Luck, Paganelli, Tovar, etc., justificándolo forzadamente con Liv.
XXXVIII, 38,8 naves actuarias, nulla quarum plus quam triginta remis agatur, habeto). "Dura es la que a muchos puede fingir un amor falso, y dura es si puede adornarse para más de uno", sino que es, de acuerdo con el sentido y la sintaxis, y es más (cruel) si puede estar dispuesta para uno solo («reí parata), en donde uni es el dativo paralelo a multis.
El paralelismo presserit /subit se justifica traduciendo subit como
"sufrir" y la oración de si qua .. como objeto de subit: "soporta muy mal, sufre violentamente, si alguna otra es tu amante". De esta manera se explica el quippe ubi, "porque (en su opinión, en la opinión de las mujeres) no puedes alejarte de ella", en donde nomine debe ser tradu- cido por "persona" y cedat por "alejarse", como justificaremos más adelante, aunque aceptando nomine — causa, cedat = concedat, no se modifica el valor de subit.
La experiencia de Propercio está de nuevo presente; el amor no se nota hasta que ha calado en lo más profundo del cuerpo, con semejan- zas evidentes en II, 12, 11 (ante ferit quoniam tuti quam cernimus hos-
(25) Solamente Luck (wetl) y D'Arbela (poiché, en nota perché) lo traducen como cau- sal; lo omiten Barón y Helm y como temporal Heguin de Guerle... (des lors), Butler (jor theri), Paganelli (ensuite), Butler-Barber (since), Minguez-Vergés (quan ja), y Belfiore (hasta que no).
Precisiones sobre uan traducción... 419 tem) y II, 34, 60 (quem tetigit iactu certus ad osea deus) (26). Termina
aconsejándole la huida, pidiéndole en el último dístico que le confíe su secreto para encontrar alivio.
Queda suficientemente claro que el tema de la elegía 1, 9 es la escla- vitud del amor, que ata y no puede compartirse.
IV. Gusta Propercio de mezclar lo particular y lo general y también aquí se puede ver: La situación es concreta, Póntico ama a una puella;
ecce iaces supplexque venis ad iura puellae/ et tibí nunc quouis imperat empta modo (nunc opuesto a aquel tiempo en que se burlaba de Proper- cio) (27), I quaeso et... compone... et cañe. Se habla de una mujer con- creta. Aunque Propercio no sepa quién es, sí lo sabe Póntico, es el illa que aparece reiterativamente en toda la obra de Propercio, refiriéndose a una amante en particular, a una mujer de la que se h a b l a ; por lo que el illa de subit no puede ser distinto a empta (no se habla de una situa- ción futura); es la puellae del verso 3, empta (v. 4), iratae tuae (v. 22), illa (v. 25).
Sin embargo hay en las elegías aspectos generales, experiencias de Propercio, imágenes, sentencias, alusiones literarias, mitológicas, etc.
En la elegía I 9 pueden considerarse así el dístico Nullus amor... manu (vv. 23-24), los versos 12, 29-30, y en cuanto a mujeres: quaeque pue- lla (v. 6), quaevis puella (v. 14), si qua (v. 25).
V. El dístico ( w . 23-24) tiene una importancia capital en la elegía, como ya hemos dicho. Vamos a detenernos en él por cuanto aclara el siguiente, y porque después de analizar los comentarios y traducciones con los que hemos trabajado, ofrecemos una interpretación distinta.
En este pasaje lo que está claro y aceptado comúnmente es el con-
(26) Póntico no es consciente de su verdadera situación. Este pasaje ya Hartman (De Hor. Poeta, p. 138) recogido por Enk, Comm. crit. p. 34, lo aclara satisfactoriamente: «Ad hunc locum annotat vir el. Hartman: cuiusnam, obsecro? Amorisnel Sed quls unquam Cu- pidlnem audivit manibus viscera hominum laniare, doñee ad ipsa ossa digiti eius perveniant.
Sed sagittis sais mortales petit ñeque contentas est, priusquam earum ana non visceribus solum, sed et ossibus ¡nhaereat.
(27) No puede ser «ahora manda en ti una que era esclava ayer» (empta=serua es acep tado normalmente). Enk, C.C. p. 31 lo justifica así: q u a e v i s O. Hertzbergius, quera
Rothsteinius Palmerus Phillimorius sequuntur, verba tradita defendit vertendo: quaevis nupeí empta nunc imperat tibi; paulo aliter q u a e v i s aecusativum esse censet Palmer; Postga tius q u i d ν i s coniecit. Mihi non placet m o d o e m p t a ; e m p t a enim s e r v a est; non potest jgitur vertí: p u e l l a , q u a e m o d o m e r e t r i x v e n a l i s e r a í , n u n c t i b i q u i d l i b e t i m p e r a t , ut Palmer (praef. p. X) vult: non nuper serva erat, sed nunc quoque serva est manebitque; ñeque nostro versu n u n c e t m o d o inter se opponuntur: nunc oppositum est ei tempori, quo líber erat Ponticus. Lo importante es que ya no es Ubre por causa de esa empta concreta.
traste entre facilis praebuit y presserit, pero ni alas praebuit ni alterna es interpretado por todos igual.
a) Alas.
Como "alas del amante", en el sentido de que éste puede volar o correr libremente, lo interpreta Daniel WITTENBACH (1746-1820, profesor desde 1799 a 1816 en Leiden, citado por Luck, p. 407): el dios amor es como un niño que juega con un pájaro, al que permite revo- lotear atado a un hilo para aprisionarle luego (el enamorado es este pájaro); POSTGATE (edición de 1881, posterior a Wittenbach) sostiene también que el dístico representa al amante como un pájaro cautivo por el amor (citando a Romeo y Julieta, II, 2, 178: "a wanton's b i r d / That lets it hop a little from her hand/... And with a silk thread drawe it back again,/ So loving-jealous of its liberty"). Butler-Barber reco- gen esta interpretación sin citar a Wittenbach.
CAMPS aventura esta interpretación, no muy convencido: "nunca el Amor permitió al amante caminar tan de prisa que no detuviera su marcha". Considera alas = cursum; las alas asociadas al dios del amor las ha transferido al amante; lo ilustra con Virgilio Georg. I, 40, Cicerón Brut. 332, Virgilio Eneida, I, 63, e indica la posible influencia de otros lugares de Propercio como II, 21, 15, y I, 1, 31.
Las traducciones que recogen esta imagen son la de HEGUIN DE GUER-
LE, un poco ambiguo: "Si l'Amour laisse d'une main les coeurs s'envo- ler", y LUCK: "Noch nie hat Amor einem die Flügel so freí gelassen";
la interpretación, como die richtige Deutung dieses Bildes, de Witten- bach lo aclara más.
Que "las alas pertenezcan al Amor", de acuerdo con el sentido de
"Praebuit alicui aliquid" es indicado por ROTHSTEIN, al que sigue E N K , BUTLER-BARBER, D'ARBELA.
Considera Rothstein que el poeta ha imaginado al Amor dejándose coger por las alas para herir mejor a su víctima; la idea es que quien ha hecho una conquista fácil se enamora más tarde seriamente, y bajo este amor sufre cruelmente. Las alas son fáciles porque de ellas se sirve el amor para volar, pero no lo son nunca para la persona que ha sido herida gravemente. A pesar de que el hombre juega con el amor (Wahrend der Mensch mit dem gefangenen Amor spielt) como Dido en Virg. Aen, I, 657 ss., al que ha tomado en sus brazos bajo la apariencia del pequeño Ascanio, sin embargo, al igual que en Virgilio, el Amor aprove- chará la ocasión para herir más de cerca (aus nachster Nahe zu ver- wunden.
Precisiones sobre una traducción... 421
El amor es alado y las alas son suyas. El amor permite al amante cogerlo por sus alas para torturarlo mejor luego. Es bondadoso para ser cruel.
Las traducciones siguen normalmente esta interpretación. BARóN :
"Si favorables que soient ses ailes, l'Amour...".
PAGANELLI : "Quand l'Amour se montre facile et se laisse prende les ailes".
TOVAR : "Ningún amor tiende a nadie las alas tan dóciles".
D'ARBELA : "Mai Amore a nessuno porse cosi docili le ali".
HELM : "Keinem hat Amor je so gefallig die Schwingen geboten.
Dejamos para el final el comentario de HERTZBERG; recoge la inter- pretación de Iacobs que, siguiendo a Huschk, ve en este dístico una traslación de la alegoría platónica del alma alada. Considera que nin- guno de los dos autores se dieron cuenta de que en la mente de Pro- percio estaba la imagen del amor ήνίοΧος ; pero más razonable le pa- rece que la imagen platónica (Fedro 251 b-c) ha derivado "in usum sa- tis profanum". La clave del dístico la encuentra en el pentámetro y afirma: "Secundus enim Amor errantem Animam nec satis certis alis subnixam tollit, et facili volatu adiutam sursum aufert. Adversus con- tra manu premit et humum deiicit.
b) Alterna manu.
HERTZBERG en su comentario ad hoc cita las conjeturas existentes (altera para alterna —favorece con una mano, con la otra oprime-—, y ala por manu); podemos añadir para manu, mora de Burman y vice de Butler-Barber.
Hertzberg da un valor adverbial a alterna = alternis vicibus:
"Amor nunc amanti alas praebet, nunc versis vicibus eum manu repri- mit" (28).
ROTHSTEIN, pág. 120 dice: "d. h. mit der Hand, die zwischen freund- lichen und feindlichen Handlungen, zwischen alas praebere und premere wechselt (anhlich I 20, 28 alterna fuga").
BUTLER-BARBER (alterna = "in sucession"), CAMPS (alterna manu =
"instead of a hand-over-hand action") están en la misma línea.
Pero en las traducciones hay variantes.
"Con las dos manos" traducen: BUTLER : "but ever curbs his wings with tantalising hand". En nota no deja lugar a dudas: "Lit. now with his right hand, now with his left".
(28) Nos parece que se puede evocar aquí, aunque él nada dice, la imagen del pájaro.
MINGUEZ: "que no hagi acabat essent ell el qui estreny, ara amb una má, ara amb l'altra".
TOVAR : "como para no coger con fuerza con ambas manos".
El que "con una mano deja libertad, con la otra (o después) opri- m e " se encuentra e n :
HEGUIN DE GUERLE : "íl ne manque jamáis de les reteñir de l'autre".
LUCK : "dap er sie nicht gleich mit der andern Hand zusammenprepte".
"Alternativamente" está en BARóN : "L'Amour se plait a les abaisser alternativement".
D'ARBELA : "Da no fargli sentiré alternamente il peso della sua mano".
Con más claridad aparece la idea de "a su vez, inmediatamente" en
H E L M : "DaP ihn im Wechsel die Hand nicht mit dem Pfeile verletzt".
c) Consideramos que este bello dístico ha provocado interpretacio- nes muy interesantes, que han puesto a prueba la agudeza de los filó- logos; pero creemos que su interpretación no es difícil, porque el tex- to no es obscuro; basta partir de los versos 21-22 para comprenderlo;
las flechas (también las alas) del amor son crueles, y el amado estará ya siempre a disposición de su amada. Por tanto el amor no es facilis, sino cruel.
Así pues, pensamos que en el hexámetro alas, atributo del Amor (divinidad que provoca el amor, y en sentido amplio el amante que ofrece éste) está por amorem (sinécdoque) refiriéndose a las rela- ciones amorosas. El Amor (Cupido, amante) nunca ha ofrecido a nadie un amor tan propicio (Jauens, docilis, mollis, fauorabilis) que no le haya aprisionado con su mano (ley) inmediatamente (a su vez, en el mismo momento) o incluso, de acuerdo con nuestra interpretación:
"nunca el amor se ha mostrado tan propicio" (Amor praebuit amorem — Amor se praebuit); para esta traducción aceptamos alternis vicibus, vi•
cissim, pero no de acuerdo con la imagen del dios Amor que como un niño juega con un pájaro (amante), al que deja en libertad y aprisiona a placer, y tampoco con que el amor alternativamente unas veces aprisiona y otras no, puesto que el amor no es así; él es sólo facilis al principio, luego aprisiona para siempre.
VI. En la línea que venimos observando se inserta nuestra traduc-
Precisiones sobre una traducción... 423 ción: "Que no te lleve a engaño el que ella esté bien dispuesta (29).
Ella no sufre el que alguna otra sea tuya, puesto que (según su opinión, avalada por el subjuntivo) no puede estar permitido que apartes tus ojos, como si no tuvieran dueña, ni el Amor puede alejarse para pasar la noche con otra persona (o no dormir pensando en otra persona)".
La justificación de esta traducción se basa en lo siguiente:
1. Illa es una amante concreta a la que está ya sometido Póntico y sobre el que quouis imperat modo (preferimos la lección quouis —jus- tificada por Enk, Commentarius criticus (30), y admitida en la edición de Oxford— a quaeuis). Ejemplos de illa, siempre referidos a una mu- jer concreta, de la que se habla en la elegía, los tenemos innumera- bles en toda la obra propertiana (31).
2.—En cuanto a subit hemos preferido la significación de "sufrir, tolerar" y esto porque no creemos oportuna aquí la significación poéti- ca de "introducirse furtivamente en alguien" porque estamos convenci- dos de que Propercio hubiese puesto un tibi (la necesidad métrica no nos parece argumento suficiente para sobreentenderlo) puesto que Propercio es reiterativo al máximo en la utilización de pronombres personales y deícticos que son innecesarios sintácticamente pero que sirven para poner de relieve lo que pretende. Además, tibi es repetido hasta la saciedad en la obra de Propercio, lo mismo que cualquier otro dativo.
Se puede observar el uso abrumador de dativos, teniendo en cuenta sólo pronombres personales y deícticos (exclusión hecha de los que acompañan a sum y uideor) en los pasajes siguientes:
LIBRO I
IV, 18-19: et tibi non tacitis uocibus hostis erit;
nec tibi me post haec committet Cynthia 26: quam sibi cum rapto cessat amore deus
(29) parata con la significación de «estar dispuesta a satisfacer los déseos del amante», como en Ovidio Metamorfosis V, 603, Fastos I, 437 y Petronio 130.
(30) quouis modo acompañando a imperat (dominio absoluto de la amada, domet, nihtl negare); quouis, aceptado por Lachmann, Barber, esta en V2 ζ" (cfr. CARL HOSIUS, Dte Hartd- scriften des Properz, en «Rh. Mus» 46, 1891, pp. 577-588, p. 584); sobre el valor de V2
ANTONIO LA PENNA, Studi sulla tradizione di Properzio (continuazione e Fine), en «Studi Ita- liani di Filología Classica» v. XXVI, 1952, pp. 5-35, en p. 15 s. También ducere, en I, 4, 14, es ofrecido por los códices deteriores (ζ") como quouis, y debe ser preferido a dicere.
(31) Libro I: IV, 20, 23, 28; V, 7, 9; VIII, 25, 27, 31, 33, 38, 44; X, 3, 13, 26, 31, 32; XIII, 26; XVI, 11, 29; XVII, 21, 23; XXV, 29. Libro II: VIII, 12, 18; XXVI, 41; XXVIII, 26; XXXIV, 11. Libro III: VI, 25, etc.
V, 3 8 10 11 14 17 23
quid tibí uis, insane?
molliter irasci non sciet illa tibi at tibi curarum milia quanta dabit!
non tibi iam somnos, non illa relinquet ocellos.
cum tibi singultu fortia uerba cadent,
et quaecumque uoles fugient tibi uerba querenti nec tibi nobilitas poterit succurrere amanti VI,
15:
23-24:
35:
illa mihi totis argutat noctibus ignes
illa meam mihi se iam denegat, illa mínatur ut mihi deducía faciat conuicia puppi et tibi non umquam nostros puer iste labores
afferat et lacrimis omnia nota meis!
tum tibi si qua mei ueniet non immemor hora, VII,
VIII,
X,
XI,
XII,
XIII.
9:
14:
17:
20:
11:
14:
43:
45:
11:
24:
19-20
1-2:
5:
5:
26:
27:
hic mihi conteritur uitae modus, haec mea fama est et prosint illi cognita nostra mala
longe castra tibi, longe miser agmina septem nec tibi subiciet carmina serus amor.
nec tibi Tyrrhena soluatur funis harena, cum tibi prouectas auferet unda rates nunc mihi summa licet contingere sidera plantis nec mihi riualis certos subducit amores sed quoniam non es ueritus concredere nobis
neu tibi pro uano uerba benigna cadant ignosces igitur, si quid tibi triste libelli
attulerint nostri:
quid mihi desidiae non cessas fingere crimen, quod faciat nobis, conscia Roma, moram?
nec mihi consuetos amplexu nutrit amores dum tibi deceptis augetur fama puellis
nam tibi non tepidas subdidit illa faces nec tibi praeteritos passa est succedere fastus XIV, 23: quae mihi dum placata aderit,
XV, 28:
36:
si quid forte tibi durius inciderit!
ut tibi suppositis exciderent manibus XVI, 7: et mihi non desunt turpes penderé corollae
18: quid mihi tam duris clausa taces foribus?
41: at tibi saepe nouo deduxi carmina uersu
Precisiones sobre una traducción...
XVII, 5: quin etiam absenti prosunt tibi, Cynthia, uenti
425
XVIII, 6 9 11 13 XIX, 3:
XX, 2:
49-50:
quod mihi das flendi, Cynthia, principium?
quae te mihi crimina mutant?
sic mihi te referas
quamuis multa tibi dolor hic meus áspera debet sed ne forte tuo careat mihi funus amore
(id tibi ne uacuo defluat ex animo) sed illi nomen ab extremis fontibus aura refert
IBRO ΠΙ,
IV,
IX, XIII, XIV,
XV,
XVI, XIX, XX,
•xxii, XXIV,
II 1:
25:
26:
45-46
12:
20:
15:
50:
13-14
24:
53-54
46:
28:
17:
25:
7:
3:
qui nullum tibi dicebas iam posse nocere haec tibi contulerunt caelestia muñera diui
haec tibi ne matrem forte dedisse putes aut mihi si quis acrius ut moriar, uenerit alter amor!
huic nullum caeli tempus et aura nocet;
quid tibi tam parui litoris unda nocet?
cum tibi nec Peleus aderat nec caerula mater
"O mors, cur mihi sera uenis?"
nec mihi iam fastus opponere quaerit iniquos, nec mihi ploranti lenta sedere potest.
nox tibi longa uenit, nec reditura dies sic nobis, qui nunc magnum spiramus amantes,
forsitan includet crastina fata dies.
quae tibi térra, uelim, quae tibi fiat aqua uenturum paucis me tibi Luciferis
me tibi ad extremas mansurum, uita, tenebras nec mihi muneribus nox ulla est empta beatis:
interea nostri quaerunt sibi uulnus ocelli cui non his uerbis aspergat témpora sudor?
XXVI,
XXVIII,
XXIX
XXX
XXXI.
XXXII.
XXXIII,
XXXIV, 17:
20:
21-22
49-50 53:
9:
14:
15-16 25:
33:
3-4:
6:
9:
4:
6:
25-26
1:
8:
20:
1 16 17 18 36 39 2 4 13 27- 29 39 81
28
sed tibi subsidio delphinum currere uidi cum mihi discussit talia uisa metus
nunc admirentur quod tam mihi pulchra puella seruiat.
at illi áurea diuinas urna profudit aquas
crede mihi, nobis mitescet Scylla, num sibi collatam doluit Venus?
hoc tibi lingua nocens, hoc tibi íorma dedit sed tibi vexatae per multa pericula uitae
extremo ueniet mollior hora die
quod si forte tibi properarint fata quietem, hoc tibi vel poterit coniunx ignoscere Iuno:
obuia nescio quot pueri mihi turba minuta uenerat
pars etiam uisa est uincla parare mihi hic erat, hunc mulier nobis irata locauit.
nec tibi, si Persei mouerit ala pedes níl tibi, Mercurii proderit alta uia
mi nemo obiciat. Libeat tibi, Cynthia, mecum rorida muscosis antra tenere iugis
quaeris, cur ueniam tibi tardior
Cynthia! sed tibi me credere turba uetat tendis iners docto retía nota mihi
Tristia iam redeunt iterum sollemnia nobis cur tibi tam longa Roma petita uia?
quidue tibí prodest uiduas dormiré puellas?
sed tibi, crede mihi, cornua rursus erunt nil tibi uina nocent largius effuso madeat tibi mensa Falerno,
sio erepta mihi paene puella mea est formosam raro non sibi quisque petit tu mihi uel ferro pectus uel perde ueneno quid tua Socraticis tibi nunc sapientia libris
proderit
aut quid Erechthei tibi prosuñt carmina lecta?
Amphiareae non prosint tibi fata quadrigae non tamen haec ulli uenient ingrata legenti
Precisiones sobre una traducción.
L I B R O I I I
427
II, 23:
VI,
VIII.
IX, 1:
2:
9:
39:
40:
10:
11:
X, 13:
XI 36:
37:
LIBRO IV
I,
II,
III, V, VII,
VIII, IX, X, XI,
36:
62:
94:
104 133:
139:
13:
25:
30:
13:
49:
5:
15:
4:
59:
3:
73:
81:
aut illis flamma aut imber subducet honores Dic mihi de nostra, quae sentís, uera puella:
sic tibi sint dominae, Lygdame, dempta iuga.
nimirum ueri dantur mihi signa caloris:
cui nunc si qua data est íurandae copia noctis, offensa illa mihi, non tibi árnica, dedit exactis Calamis se mihi iactat equis
in Veneris tabula summam sibl poscit Apelles ac primum pura somnum tibi discute lympha
tollet nulla dies hanc tibi, Roma, notam.
issent Phlegraeo melius tibi fuñera campo.
ac tibi Fidenas longa erat isse uia mi folia ex hederá porrige, Bacche, tua heu sibi prolapso non bene cauit equo aut sibi commissos fibra locuta déos tum tibi pauca suo de carmine dictat Apollo nam tibi uictrices quascumque labore parasti prima mihi uariat liuentibus uua racemis
da falcem et torto frontem mihi comprime faeno clamabis capiti uina subisse meo
quae mihi deductae fax ornen praetulit, illa Nec tibi displiceat miles non factus amori.
cum mihi somnus ab exequiis penderet amoris iamne tibi exciderunt vigilacis furta Suburae
hic tibi tam rarae non perit hora morae di tibi dent alios fontes,
magnum iter ascendo, sed dat mihi gloria uires nunc tibi commendo communia pignora natos sat tibi sint noctes, quas de me, Paulle, fatiges
Los ejemplos aducidos, q u e n o son todos los q u e h a y en P r o p e r c i o p e r o ofrecidos en todas sus variedades, nos d a n idea clara de la presen- cia de dativos personales en P r o p e r c i o , y t a m b i é n de q u e el p o e t a , con ese lenguaje coloquial (32) con el q u e se busca t a m b i é n la c l a r i d a d , n o d e j a n d o al lector q u e s o b r e e n t i e n d a lo que i n t e n t a decir sino e x p o n i e n - do clara y m a c h a c o n a m e n t e lo q u e a él le interesa q u e lea y e n t i e n d a , n o p u d o p r e s c i n d i r de u n tibí en el verso 2 6 ; se t r a t a b a de o t r a cuestión.
P o d r í a n aducirse en contra d e n u e s t r o aserto lugares q u e n o llevan dativo. Son é s t o s :
II, 23, 16 II, 27, 2 II, 28, 3 III, 5, 18
nec sinit esse moram, si quis adire uelit quaeritis et qua sit mors aditura uia uenit enim tempus quo torridus aestuat aer
óptima mors, Parcae quae uenit acta die
E n todos estos casos no es necesario el d a t i v o p o r q u e la idea d e acer- camiento n o se realiza en c u a n t o a algo o alguien concretos : la m u e r t e , el t i e m p o , vienen p a r a todos (diferentes p o r c o m p l e t o a I I , 13, 5 0 ; I I , 15, 2 4 ; I I , 2 8 , 15-16); incluso el e j e m p l o d e I I , 2 3 , 16 así l o mues- t r a , pues quis, el sujeto d e adire uelit, p u e d e referirse a u n p e r s o n a j e que q u i e r e acercarse a u n a m u j e r , sin interés concreto (el t o n o de la elegía favorece esta hipótesis).
P o r t a n t o , ¿ c ó m o P r o p e r c i o q u e en esa m i s m a elegía h a puesto tibi en los versos 1, 2, 4, 9, 15 (te, v. 25) va a o m i t i r l o d o n d e m á s falta ha- r í a ? Lo creemos i m p o s i b l e y p o r eso p e n s a m o s q u e el c o m p l e m e n t o de subit es toda la oración de si qua tua est.
La segunda razón es q u e quippe ubi n o justifica subit acrius. Si ella p e n e t r a en tu corazón, sería ella la q u e n o p o d r í a a m a r a o t r o .
Y sobre t o d o decipiat. ¿ Q u é sorpresa o e n g a ñ o h a b r í a ? N o d e b e en- gañarse p o r su b u e n a disposición, sólo a p a r e n t e , ya q u e l e p r i v a r á de la l i b e r t a d al n o estar dispuesta a c o m p a r t i r su a m o r con o t r a .
E l verbo subiré p u e d e significar, c o m o se sabe, " e n t r a r , m e t e r s e p o r d e b a j o , deslizarse, p e n e t r a r " s i e m p r e con explicitación d e la d i r e c c i ó n : P l . Most. I I , 1, 1 0 : subeunt sub jalas; V i r g . En. V I , 222 : pars ingenti subiere féretro; Livio X X X V I I , 4, 4 : cum luna sub orbem solis subis- set; Ovid. Metam. I V , 6 0 1 : doñee in appositi nemoris subiere latebras.
Si en n u e s t r a elegía se t r a d u c e p o r u n a de estas acepciones n o se jus- tifica el quippe ubi y, a m a y o r a b u n d a m i e n t o , n o está el dativo. P o r
(32) NEUMANN, De coitldiani sermonis apud Propertium proprietatibus, Gedani 1925;
P. J. ENK, Observ atienes de sermonis cottidiani vestigiis apud Propertium obviis, en «Mne mosyne» s. III, VIII, 1939-40, pp. 299-321.
Precisiones sobre una traducción... 429 similares razones no se puede verter en "avanzar, acercarse, subir": Cé-
sar, Bel. Gal. I I , 25, 1 : ex inferiore loco subeuntes non intermittere, VII, 86: Alii tela coniiciunt, alii testudine jacta subeunt; Virg. Georg.
III, 67: subeunt morbi tristisque senectus, En. VII, 161: muro subi- bant, IX, 371: iamque propinquabant castris murosque subibant; Livio, I, 12, 1: in adversum Romani subiere, II, 31, 5 : ad montes; XXXI 45, 4: ad urbem, XXXIV, 16, 2 : legionem subiré ad portam castrorum iussit.
Como acepción poética se cita la de "introducirse, insinuarse furtiva- mente en alguien". Ejemplos: Ovidio Amores, I, 2, 6: ara subit et tacita callidus arte nocet; Propercio, I, 9, 26: acrius illa subit; en el sentido figurado de "presentarse a la mente", Virg. Eneida II, 560-562: subiit cari genitoris imago... subit deserta Creusa; y otros ejemplos que sí llevan dativo o giro preposicional: Ovidio Her. 18, 62 : subeant animo Latmia saxa tuo, Ars amat. I, 741: non tutum est, quod ames laudare sodali.
Quum tibi laudanti credidit, ipse subit, Pont. IV, 15, 30: rae subeant ani- mo taedia iusta tuo. Los ejemplos de Propercio, I, 9, 26 y Ovidio, I, 2, 6 no nos parecen válidos, ya que falta el dativo. De acuerdo con el contex- to, podríamos traducir el verso ovidiano así: "acaso se insinúa, apare- ce, el Amor" sin decir hacia dónde se dirige, y mucho menos en quien se introduce.
Por razones obvias de contexto la acepción de "recordar" es inviable.
Tampoco es aceptable la de "subir, crecer": Virg. Georg. I, 180: rae subeant herbae; Livio XXVII, 18, 3 : quamquam adscensus dificilis erat...
subierunt.
Pero también significa "sufrir" y en este sentido lo utilizan especial- mente los elegiacos, cuyos ejemplos daremos infra.
En I, 9 por tanto subit debe traducirse como "sufrir", estando esta acepción cercana a la lengua coloquial, tan presente en toda esta elegía:
dicebam tibi (v. 1), fecere peritum (v. 7), i, quaeso, et... compone (13), libellos (v. 13), ocellos (v. 27), quare, si pudor est, quam primum errata fatere (v. 33) (33). Lo que no obsta para que el arte y la elegancia del poeta de Umbría (34) deje su impronta en ésta como en la demás com- posiciones, pues como sabemos es "continuo el paso del lenguaje común al elevado, incluso en una misma elegía" (35).
(33) Véase Neumann, pp. 48, 51, 55.
(34) Cfr. HERMANN TRAENKLE, Die Sprachkunst des Properz und die Tradition der lalei- nischen Dichtersprache, en «Hermes», Einzelschriften 15, Wiesbaden 1960, p. 1-21, reco- gido en Properz. Herausgegeben von W. Eisenhut. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darms- tadt 1975, pp. 174-201.
(35) PAOLOÍ FEDELI, Osservazioni sullo stile di Properzlo, en «Studi ItaHani di Filología Classica•, NS. XLI, 1969, pp. 81-94, en especial p. 82.
Si en este lugar debe defenderse la traducción de "sufrir", aparece también este verbo, pero siempre con el complemento de dirección ex- preso, significando "acercarse, penetrar, insinuarse" en los siguientes pasajes de Propercio:
I, 11, 5: Ecquid te...
nostri cura subit memores a! ducere noctes?
I, 14, 20: nec timet ostrino, Tulle, subiré toro II, 27, 10: neu subeant labris pocula nigra tuis IV, 2, 30: clamabis capiti uina subisse meo IV, 6, 71 • candida nunc molli subeant conuiuia luco
Con la idea de "sufrir, soportar" está también en II, 9, 52 : mortem ego non fugiam morte subiré tua; I, 6, 30: hanc me militiam jota subiré uolunt. Igual que en Tibulo, I, 3, 4 1 : illo non ualidus subiit iuga tempere taurus, I, 4, 4 7 : nec te paeniteat duros subiisse labores. Y en Ovidio Amores, I, 7, 28, debita sacrilegae uincla subite manus; I, 13, 18:
ut subeant tenerae uerbera saeua manus.
Con esta acepción es sinónimo de ferré, pati, tolerari, sufferre, susti- nere. Estos verbos pueden llevar los adverbios acrius, aegre, uehemen•
ter, ualde, fortiter, multum, considerados sinónimos.
3. Ya hemos visto de qué es sinónimo acrius y con qué verbos pue- de ir, y no estamos de acuerdo con que el acrius de I. 9 aparezca en el Thesaurus unido "ad uerba aggrediendi" (36), pues en los ejemplos que ofrece (Caesar, Gall. I, 52, 3 acriter in hostes... impetum fecerunt, Livio IV, 29, 3 : quo milites acrius subirent) sí está perfectamente clara la dirección. Por el contrario estamos convencidos de que este ejemplo debe incluirse en el tercer apartado ("de affectu") pues en los múltiples ejemplos que ofrece (37) los verbos a los que acompaña acrius son dili- go, fureret, saeuierunt, ridere, rabere, flens, doluit, ingemuit concupi- uisset, torserunt, adfligit, angit, remordet, efferatus, con un evidente paralelismo con nuestro subit. Además los autores citados en este apar- tado están caracterizados por un lenguaje coloquial y afectivo, que es el que precisamente utiliza Propercio en esta elegía.
(36) Thesaurus linguae latinae vol. I, col. 364, lin. 19-21.
(37) Mart. 8, 81, 7, Cic. Epist. 15, 9, 1, Ovid. Rem. 771, Prop. 2, 4, 2, Cic. Pis 50, Curt. 4, 2, 16; 8, 14, 16, Sen. Dial. 3, 3, 8; eplst. 78, 8; 90, 7; 29, 7, Ovid.
Trist. 1, 3, 17, Tácito Ann. 2, 82, Itin. Alex. 41,, Aram. 25, 3, 2 1 , Cic. fin. 5, 70, CAEL Cic. epist. 8, 1!, 1,'Plin. nat. 17, 28, Min. Fel. 4, 3, Tac. Germ. 29, Amm. 14, 1, 10
Precisiones sobre uan traducción... 431 4. £ 1 que el a m a n t e o la a m a d a no a c e p t a n la p o s i b i l i d a d de u n ri-
val o el ser despreciados, idea q u e está en el verso 26, e n c u e n t r a luga- res paralelos en P r o p e r c i o , I , 10, 25-26:
irritata uenit, quando contemnitur illa, nec meminit iustas poneré laesa minas.
29-30 de la misma elegía:
is poterit felix una remanere puella, qui numquam uacuo pectore líber erit.
I, 4, 25-26:
non ullo grauius temptatur Cynthia damno, quam sibi cum rapto cessat amore deus I, 13, 7 ss. espec. 12:
perditus in quadam tardis pallescere curis incipis, et primo lapsus abire gradu.
haec erit illarum contempti poena doloris:
multarum miseras exiget una uices.
haec tibi uulgares istos compescet amores, nec noua quaerendo semper amicus eris.
27-28. de la misma:
I, 18, 9-10:
II, 8, 36:
III, 23, 12-13:
IV, 8, 71-78:
nec tibi praeteritos passa est subcedere fastus, nec sinet abduci:
quae te mihi crimina mutant?
an noua tristitiae causa puella tuae?
tantus in erepto saeuit amore dolor irascor quoniam es, lente, moratus heri.
an tibi nescio quae uisa est formosior?
Supplicibus palmis tum demum ad foedera ueni, cum uix tangendos praebuit illa pedes,
atque ait "Admissae si uis me ignoscere culpae, accipe, quae nostrae formula legis erit.
tu ñeque Pompeia spatiabere cultus in umbra, nec cum lasciuum sternet harena Forum.
colla caue inflectas ad summum obliqua theatrum, aut lectica tuae se det aperta morae".
P r o p e r c i o en I I , 30, 23-24 justifica su a m o r p o r u n a sola m u j e r : una contentum pudeat me uiuere árnica?
hoc si crimen erit, crimen Amoris erit.
Sin e m b a r g o Cintia lo d u d a , pues c u a n d o en I I , 29 él t e m e q u e ella haya p a s a d o la n o c h e con o t r o le r e s p o n d e ( w . 32-34):
me similem uestris moribus esse putas?
Non ego tam facilis: sat erit mihi cognitus unus, uel tu uel si quis uerior esse potest.
en d o n d e i m p l í c i t a m e n t e se acepta el h e c h o de q u e u n h o m b r e p u e d a dedicarse a m á s d e u n a m u j e r , idea q u e se conecta con la elegía I I , 2 2 , 35-36:
aspice uti cáelo modo sol modo luna ministret, sic etiam nobis una puella parum est:
insistiendo en lo m i s m o en I I , 22, 3 9 - 4 0 :
aut si forte irata meo sit facta ministro, ut sciat esse aliam, quae uelit esse mea!
Vamos a ofrecer a h o r a algunos pasajes en los q u e se insiste en q u e el a m o r p r i v a , o i n t e n t a p r i v a r , de la l i b e r t a d al a m a d o , cuya futura es- clavitud l a m e n t a r á .
I, 5, 19-20:
I, 7, 15 ss.
I, 7, 26:
I, 18, 7-8:
I, 18, 25-26:
II, 3, 49-50:
II, 8, 35:
II, 23, 23-24:
tum graue seruitium nostrae cogeré puellae discere
te quoque si certo puer hic concusserit arcu, flebis in aeterno surda iacere situ
saepe uenit magno faenore tardus Amor qui modo felices Ínter numerabar amantis,
nunc in amore tuo cogor habere notam (38) omnia consueui timidus perferre superbae
iussa ñeque arguto facta dolore queri sic primo iuuenes trepidant in amore feroces,
dehinc domiti post haec aequa et iniqua ferunt omnia formosam propter Briseida passus libertas quoniam nulli iam restat amanti,
nullus liber erit, si quis amare uolet.
(38) La matea de los esclavos. Cf. Suetonio Cal. 27.
Precisiones sobre una traducción... 433 II, 30, 7-10:
instat semper Amor supra caput, instat amanti, et grauis ipse super libera colla sedet.
Excubat ille acer cusios et tollere numquam te patietur humo lumina capta semel.
III, 11, 1 ss:
quid mirare, meam si uersat femina uitam et trahit addictum sub sua iura uirum, criminaque ignaui capitis mihi turpia fingís,
quod nequeam íracto rumpere uincla iugo?
III, 25, 3:
quinqué tibi potui seruire fideliter annos.
IV, 8, 71-78 ya citados.
5. Si qua tua est. Ya h e m o s dicho q u e esta oración funciona como objeto directo de subit. Que p e r í o d o s i n t r o d u c i d o s p o r si, semejantes a éste, en función de sujetos u objetos n o son extraños a P r o p e r c i o sino, por el c o n t r a r i o , b a s t a n t e frecuentes, lo p u e d e n d e m o s t r a r los pasajes que a continuación o f r e c e m o s :
II, 3, 9-15:
Nec me tam facies, quamuis sit candida, cepit nec de more comae per leuia colla fluentes,
non oculi, geminae, sidera nostra, faces, nec si qua Arabio lucet bombyce puella
II, 3, 33:
II, 6, 11:
II, 13, 9-10:
II, 14, 20:
II, 23, 12:
II, 34, 51-54:
hac ego nunc mirer si flagret nostra iuuentus?
me laedet, si multa tibi dabit oscula mater, non ego sum formae tantum mirator honestae,
nec si qua illustres femina iactat auos.
sic hodie ueniet, si qua negauit heri.
a pereant, si quos ianua clausa iuuat!
harum nulla solet rationem quaerere m u n d i ; nec cur fraternis Luna laboret equis, nec si post Stygias aliquid restabimus undas.
nec si consulto fulmina missa tonent.
III,
III,
III, IV,
2,
6,
11 5,
9-10:
7-8:
, 1:
49-50:
miremur, nobis et Baccho et Apolline dextro, turba puellarum si mea uerba colit?
nunc mihi, si qua tenes, ab origine dicere prima incipe.
quid mirare, meam si uersat femina uitam nec tibi displiceat miles non factus amori,
nauta nec attrita si ferat aera manu.
E j e m p l o s t a m b i é n h a y en C. Tib., I I I , 4, 62 : a pereat, didicit fallere si qua uirum,
y p o r el paralelismo existente e n t r e las dos frases ofrecemos dos pasajes de Cicerón y César r e s p e c t i v a m e n t e :
Cic. Verr. I I , 2 , 1 7 2 :
Facturos se si quid imperasset studiose pollicerentur César. B. C. I , 15, 2 :
Quaeque imperauerit se cupidissime facturos pollicentur
6. Quippe ubi es causal, como lo es t a m b i é n en P r o p e r c i o , I I , 4 , 1 1 : quippe ubi nec causas nec apertos cernimus ictus
o en Lucrecio, I , 617 :
Praeterea nisi erit mínimum, paruissima quaeque corpora constabunt ex partibus infinitis,
quippe ubi dimidiae partís pars semper habebit dimidiam partern, nec res praefiniet ulla.
y I , 9 9 0 :
Nec res ulla geri sub caeli tegmine posset, nec foret omnino caelum ñeque lumina solis,
quippe ubi materies omnis cumulata iaceret ex infinito iam tempore subsidendo
y en Panegírico de Mésala (C. Tib. I I I , 7, 158):
sed durata riget densam in glaciemque niuemque, quippe ubi non umquam Titán super egerit ortus