GRAMÁTICA VERBOS
LAS FORMAS NOMINALES DEL VERBO
El infinitivo, sus funciones y las oraciones subordinadas de infinitivo EL INFINITIVO
En latín hay tres infinitivos: de presente, de perfecto y de futuro.
El infinitivo de presente Voz activa: tema de presente + -re.
Ama-re ‘amar’ Vide-re ‘ver’
Rege-re ‘conducir’ Audi-re ‘oír’
Voz pasiva: tema de pres. + -ri. Ama-ri ‘ser amado’ Vide-ri ‘ser visto’
Rege-ri ‘ser conducido’ Audi-ri ‘ser oído’
El infinitivo de perfecto Voz activa: tema de perfecto + -isse.
Amav-isse ‘haber amado’ Vid-isse ‘haber visto’
Rex-isse ‘haber conducido’ Audiv-isse ‘haber oído’
Voz pasiva: supino + -um, -am, -um / -os, -as, -a + infinitivo de presente o de perfecto de sum.
SINGULAR PLURAL
amatum, -am, -um visum, -am, -um rectum, -am, -um auditum, -am, -um
+ esse fuisse amatos, -as, -a visos, -as, -a rectos, -as, -a auditos, -as, -a + esse fuisse
‘haber sido amado’ ‘haber sido visto’ ‘haber sido conducido’ ‘haber sido oído’
El infinitivo de futuro Voz activa: supino + -urum, -uram, -urum / -uros, -uras, -ura + esse o fuisse
SINGULAR PLURAL
amaturum, -am, -um visurum, -am, -um recturum, -am, -um auditurum, -am, -um
+ esse fuisse amaturos, -as, -a visuros, -as, -a recturos, -as, -a audituros, -as, -a + esse fuisse
‘tener que amar’ ‘tener que ver’ ‘tener que conducir’ ‘tener que oír’
Voz pasiva: tema de presente + -ndum, -ndam, -ndum / -ndos, -ndas, -nda + esse o fuisse
SINGULAR PLURAL
amandum, -am, -um videndum, -am, -um regendum, -am, -um audiandum, -am, -um
+ esse fuisse amandos, -as, -a videndos, -as, -a regendos, -as, -a audiandos, -as, -a + esse fuisse
‘tener que ser amado’ ‘tener que ser visto’ ‘tener que ser conducido’ ‘tener que ser oído’
FUNCIONES DEL INFINITIVO
El infinitivo puede funcionar tanto como sustantivo como como verbo de una subordinada. • Función de sustantivo o infinitivo sustantivado: desempeña la función de un
sustantivo. Lo más habitual es que funcione como CD, atributo o sujeto. • CD: va con verbos transitivos.
• Sujeto:
• acompaña a verbos y expresiones impersonales que expresan licitud, conveniencia o necesidad (licet, oportet, decet, opus est, praestat). • va con expresiones formadas mediante el verbo sum y un sustantivo
(mos est, occasio es, scelus est).
• aparece con expresiones formadas mediante el verbo sum y un adjetivo neutro (turpe est, certum est, utile est).
• Función de verbo: funciona como el núcleo de una subordinada de infinitivo y puede llevar complementos propios del verbo (CD, CI, CC...).
LAS ORACIONES SUBORDINADAS DE INFINITIVO Las oraciones subordinada de infinitivo pueden ser dos tipos:
• Oraciones completivas o sustantivas: realiza la función de sujeto o CD de la principal.
• La función de CD la desempeña cuando depende de verbos de inteligencia y conocimiento (intelligo, puto, credo, scio, nescio...), de voluntad (volo, malo,
nolo, desidero, statuo...), de lengua (dico, nego, respondeo, nuntio, scribo, iuro...), de sentido (audio, video, sentio...), o de sentimiento (gaudeo, admiror, doleo...).
• Tiene función de sujeto cuando acompaña a verbos y expresiones impersonales (decet, placet, iuvat, oportet, lex est, mos est, turpe est, utile est...).
• Hay dos tipos de oraciones completivas de infinitivo:
• No concertada: el sujeto de la principal y de la subordinada no es el mismo. El sujeto de la subordinada, es decir, el sujeto del infinitivo va en acusativo. Estas oraciones se traducen introduciendo el nexo “que” ante el sujeto de la proposición subordinada completiva de infinitivo. El infinitivo siempre guarda relación con el valor del verbo de la oración de que depende: el infinitivo presente indica simultaneidad, el de perfecto anterioridad y el de futuro posterioridad. Por tanto, el infinitivo se traduce por un tiempo personal de acuerdo con la siguiente tabla:
VERBO DE LA PRINCIPAL
VERBO DE LA SUBORDINADA DE INF.
INF. PRES. INF. PERF. INF. FUTURO
PRESENTE O
FUTURO pres. ind. pret. perf. ind. simple
o compuesto futuro imp. ind. PASADO pret. imp.
ind.
pret. plusc. ind. condicional
• Concertada: la oración principal y la subordinada tienen el mismo sujeto, por tanto, la subordinada completiva de infinitivo no lleva sujeto. En estos casos, el infinitivo se traduce también en infinitivo.
• Infinitivo histórico: no funciona como subordinada y su sujeto, si aparece explícito, va en nominativo y no en acusativo. Tiene valor de imperfecto de indicativo, al que se traduce.
El participio, sus funciones, el participio concertado y el ablativo absoluto EL PARTICIPIO
El participio de presente activo Se forma con el tema de presente + -nt- para la primera y la segunda conjugación y con el tema de presente + -ent- para la tercera y la cuarta.
Aman(t)s, amantis Viden(t)s, videntis
Regen(t)s, regentis Audien(t)s, audientis
Se declina como un adjetivo del tipo prudens, -ntis. Expresa una acción realizada al mismo tiempo que la acción del verbo principal cuando funciona como núcleo de una subordinada. Se traduce como gerundio (‘amando’), mediante una oración de relativo (‘que amaba’) o mediante una subordinada, normalmente temporal (‘al amar...’).
Participio de pasado pasivo Se forma con el tema de supino + -us, -a, -um.
Amatus, -a, -um Visus, -a, -um
Rectus, -a, -um Auditus, -a, -um
Se declina como un adjetivo del tipo bonus, -a, -um. Expresa una acción anterior a la acción del verbo principal cuando funciona como núcleo de una subordinada. Se traduce como un participio (‘amado’), mediante una oración de relativo (‘que habían amado’) o mediante una subordinada, normalmente temporal (‘mientras había amado’).
Participio de futuro activo Se forma con el tema de supino + -urus, -ura, -urum.
Amaturus, -ura, -urum Visurus, -ura, -urum
Recturus, -ura, -urum Auditurus, -ura, -urum
Se declina como un adjetivo del tipo bonus, -a, -um. Expresa una acción a realizar, posterior a la acción del verbo principal cuando funciona como núcleo de una subordinada. Se traduce mediante una oración relativa (‘que va a amar, que amará, que debe amar’) o subordinada, normalmente final (‘para amar’).
Participio futuro pasivo Se forma con el tema de presente + -ndus, -nda, -ndum:
Amandus, -nda, -ndum Videndus, -nda, -ndum
Regundus, -nda, -ndum Audiendus, -nda, -ndum
Se declina como un adjetivo del tipo bonus, -a, -um. Expresa una acción pasiva a realizar, posterior a la acción del verbo principal cuando funciona como núcleo de una subordinada. Se traduce mediante una oración relativa (‘que va a ser amado, que será amado, que debe ser amado’) o subordinada, normalmente final (‘para ser amado’).
FUNCIONES DEL PARTICIPIO
El participio puede funcionar tanto como adjetivo como verbo de una oración subordinada. Si funciona como adjetivo podrá desempeñar las mismas funciones que éste (atributo, adyacente...). Si funciona como verbo puede llevar complementos propios del verbo (CD, CI, CC...). Hay dos tipos de estructuras participiales: el participio concertado y el ablativo o participio absoluto.
PARTICIPIO CONCERTADO
La oración de participio forma parte de una principal, es decir, es una subordinada que se refiere a un nombre, con el que concierta en género, número y caso. Este nombre va en el caso requerido por la función sintáctica que desempeña en la principal.
ABLATIVO ABSOLUTO
La oración de participio es independiente, es decir, no está subordinada a la oración a la que acompaña y ésta tiene sentido si se omite la construcción de participio. Va siempre entre comas. Hay dos tipos:
• Roma condita: tanto el participio como su sujeto van en ablativo.
• Cicerone consule: no lleva participio ya que se sobreentiende el participio del
verbo sum (“sido”), del cual carece este verbo en latín. Por tanto, es una construcción sin participio y con el sujeto y el atributo en ablativo. Se suele emplear para dar el nombre de cónsules en ejercicio, con nombres que indican edad (puer, adulescens...), cargos y oficios públicos (dux, iudex...) y con adjetivos
calificativos (vivus, salvus...).
El gerundio y el gerundivo y sus funciones EL GERUNDIO Y EL GERUNDIVO
El gerundio El gerundio es un sustantivo verbal que se forma con el tema de presente + -ndum. Se declina sólo en neutro singular con el acusativo en –ndum, el genitivo en –ndi, el dativo y el ablativo en –ndo. Normalmente no lleva complementos, de llevar tiene que llevar obligatoriamente un acusativo, que hace la función de Complemento del Régimen. Por tanto, entre el gerundio y el complemento no tiene por qué haber concordancia.
El gerundivo El gerundivo es un adjetivo verbal formado con el tema de presente + -ndus, -nda, -ndum. Se declina en los tres géneros y en los dos números, como un adjetivo tipo bonus,-a,-um. Siempre va a llevar un CRégimen que va a concordar siempre en género, número y caso con el gerundivo, por tanto, el CRégimen puede ir en cualquier caso.
FUNCIÓN Y TRADUCIÓN DEL GERUNDIO Y EL GERUNDIVO
Aunque sean elementos diferenciados la construcción subordinada que forman dentro de una oración principal va a ser la misma, y, por tanto, son intercambiables y se traducen del mismo modo. Dependiendo del caso en el que vaya tanto el gerundio como el gerundivo su función es diferente y se traduce diferente:
CASO DEL GER. O GERVO. FUNCIÓN TRADUCCIÓN AD + ACUS. Giro final para + inf. CAUSA / GRATIA + GEN. Giro final para + inf.
DAT. Giro final para + inf.
GEN. CN de + inf.
ABL. CCM gerundio
LÉXICO
Alea iacta est 'la suerte está echada'. Palabras atribuidas a César en el momento de
pasar el río Rubicón y marchar con su ejército contra Roma. Suele emplearse cuando se toma una importante.
Veni, vidi, vici 'llegué, vi, vencí'. Famoso y lacónico parte mediante el que César
comunicaba al Senado su rápida victoria sobre Farnaces, rey del Ponto. Se utiliza para expresar la rápidez o facilidad con que se ha realizado cualquier empresa.
Delenda est Carthago 'hay que destruir Cartago'. Palabras con las que Catón el Antiguo
terminaba sus discursos a propósito de cualquier asunto. Se utiliza para expresar una idea fija cuya consecución se persigue con ahínco.
Si vis pacem, para bellum 'si quieres la paz, prepara la guerra'. Con ello se señala que
quien quiera evitar ser atacado, ha de estar preparado para defenderse.
Vincere scis, Hannibal, victoria uti nescis 'sabes vencer, Aníbal, pero no sabes
aprovecharte de la victoria'. Histórica frase que dirigió a Aníbal su lugarteniente Maharbal, reprochándole el no haber ocntinuado la lucha después de la victoria de Cannas, para invadir Roma. Se utiliza para referirse a quien, teniendo al alcance de la mano el triunfo, lo abandona en el último momento.
Tune Marium audebis occidere? '¿Te atreverás a matar a Mario?' Perseguido por Sila,
Mario se escondió en los pantanos de Minturna. Descubiero y conducido a Minturna, los magistrados decidieron que se le diera muerte inmediatamente, pero nadie quiso encargarse de la ejecución. Un soldado cimbrió se ofreció voluntario y con la espada desenvainada marchó en su busca. Al penetrar en la oscura habitación donde estaba Mario, le pareció que los ojos de aquel echaban lumbre que una voz le decía: “¿Te atreverás a matar a Mario?”, y desistió de su intento.
EJERCICIOS
1. Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a) Senatus nuntiavit exercitus sub vesperem adventurum esse. b) Mater dicit pueros in scholam ire.
c) Oportet homines legibus parere. d) Utile est cives deos colere.
e) Caesar nuntiavit urbem portas clausisse. f) Decet libros legere.
g) Mos est deis sacrificia facere.
i) Caesar Rhenum transire decreverat. j) Dulce et decorum est pro patria pugnare.
k) Magna dementia est divitias petere et sapientiam spernere. l) Melius est habere quam habuisse; melius est flevisse quam flere. m) Accipere quam facere praestat iniuriam.
n) Melius est a sapiente corrigeri, quam stultorum adulatione deciperi. o) Veteres Graeci et Romani putabant multos deos esse.
p) Sentimus calere ignem, nivem esse albam, dulce esse mel. q) Caesar statuit classem exspectandam esse.
r) Socrates dicere solebat paupertatem hominibus prodesse.
s) Antiqui philosophi censebant mundum ex igne et aqua creatum esse. t) Caesar audiverat Pompeium proelium navale facturum esse.
u) Dux iussit suos milites venire in montes. v) Omnibus expedit rempublicam esse salvam. w) Cotidie videmus malos esse felices.
x) Fuit fama Themistoclem sua sponte venenum sumpsisse. y) Caesar per exploratores intelligit Suevos in silvas recepisse. z) Platonem scribentem mors oppressit.
aa) Dionysius tyrannus, cultros tonsorios timens, candenti carbone sibi adurebat capillum. bb) Interdiu stellas non conspicimus, solis luce obscuratas.
cc) Illum exercitum contemno, collectum ex senibus desperatis. dd) Legati veniunt auxilium implorantes.
ee) Legati a Saguntinis Romam missi sunt auxilium orantes. ff) Hominibus laborantibus fortuna favet.
gg) Tarquinius amissum regnum recuperare cupiebat. hh) Scipio Africanus, expugnata Carthagine, Romam venit.
ii) Consilio Caesaris cognito, a compluribus Britanniae civitatibus ad eum legati veniunt. jj) Consule Romano agros vastante, legati pacem oraverunt.
ll) Femina fortiter flens ad iudicis pedes se iacit.
mm) Persis in Graeciam pervenientibus, Spartani Thermopilarum angustias occupaverunt. nn) Regem vulneratum in capite hostes ceperunt.
ññ) Te librum legentem inveni.
oo) Troia deleta, Priamus hostili manu necatus est. pp) Caesar equitatum misit ad oppugnandum castra. qq) Bene iuventute educando, res publica magna erit. rr) Bos ad arandum, homo ad intelligendum natus est. ss) Germani in castra venerunt purgandi causa.
tt) Hoc non feci inflammandi tui causa, sed testificandi amoris mei. uu) Male imperando, imperium amittitur.
2. Analiza y traduce los siguientes textos: