• No se han encontrado resultados

Los tiempos de los verbos

In document Ka'vi yó to ꞌon sa vi (página 67-76)

Vitin sakuáꞌá yó xa̱ꞌa̱ to̱ꞌon ña na̱ní verbo. Sava to̱ꞌon verbo kúu ñayóꞌo: kono yó correremos, xíxi ra él come, kaꞌni rí el animal matará,

kísa chon na ellos trabajan, tiꞌví ñá ella barrerá, xíno nó el carro (o

máquina) corre, ni ̱ki ̱si ̱n ndi ̱ dormimos. To̱ꞌon verbo yóꞌo káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱

ña kéꞌé yi ̱vi, á xa̱ꞌa̱ ña kéꞌé kiti ̱, á xa̱ꞌa̱ ña kéꞌé inka̱ ña kúchon kanda. Ta saá tiki kua̱ꞌa̱ ní to̱ꞌon verbo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ña xáni xi ̱ni ̱ yi ̱vi, á xa̱ꞌa̱ ña káchí na, á xa̱ꞌa̱ ña xíni ̱ na, á xa̱ꞌa̱ ña ndasaá íyó na. Ejemplos:

kani xi ̱ni ̱ yó pensaremos, nákáꞌán ra él recuerda, nda̱kuii ̱n ndi ̱

respondimos, ka̱ꞌa̱n na ellos hablarán, káꞌa̱n ndoso i ̱ proclamo, kaꞌnda

chon ñá ella mandará, kusaa̱ ini yó nos enojaremos, kusii ̱ ini ná ellas

estarán contentas, íyó yó estamos, kuu yó seremos, nduu na ellos llegarán a ser.

Tá káꞌa̱n yó xa̱ꞌa̱ tiempo ña va̱xi, á káꞌa̱n yó xa̱ꞌa̱ tiempo vitin, á káꞌa̱n yó xa̱ꞌa̱ tiempo ña ni ̱yaꞌa, ta saá sáma̱ tono letra vocal ñano̱ó to̱ꞌon ña kúu verbo. Vitin kaꞌvi yó cuento ña káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ñii ñii na̱ꞌná ña va̱xi ni ̱no̱, ta koto va̱ꞌa yó ta koni ̱ so̱ꞌo va̱ꞌa yó ndasaá sáma̱ tono to̱ꞌon verbo ndiko ñá ella molerá.

“O̱n ta̱ꞌán ndiko ñá uxa̱n” káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ ña keꞌé ñá tiempo ña va̱xi, ña̱kán vocal ñano̱ó to̱ꞌon ndiko ñá, ña kúu letra vocal i, o̱n vása kómí ña marca, letra i vi ̱chí kúu ña, chi káꞌa̱n ña tono ma̱ꞌñó.

Vitin ndíko ñá uxa̱n.

Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ña kéꞌé ñá vitin, ña̱kán vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo

ndíko ñá, ña kúu letra vocal í, káꞌa̱n ña tono síkón, ta acento kánóo

ña xi ̱ni ̱ letra í yóꞌo.

Xa ndaveꞌe ndi ̱ko ñá, ta íyó xi ̱ta̱ kuixi yó. Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ña ke̱ꞌé ñá tiempo ni ̱yaꞌa, ña̱kán íyó ñii

chi ̱chi loꞌo ti ̱xin letra vocal i ̱, ña kúu vocal ñano̱ó ña kómí to̱ꞌon verbo

Kaꞌvi yó cuento yóꞌo. Koto va̱ꞌa yó to̱ꞌon verbo sata ra él comprará, ta koni ̱ so̱ꞌo va̱ꞌa yó tá sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n cuento xa̱ꞌa̱, ta saá sáma̱ tono letra vocal a, ña kúu vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo sata ra.

Kua̱ꞌa̱n ra sata ra uchu̱. Vitin sáta ra uchu̱ xa̱á.

To̱ꞌon ña káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ na̱ꞌná ñano̱ó káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ ña kóni keꞌé ra tiempo ña va̱xi, ña̱kán letra a, ña kúu letra vocal ñano̱ó ña kómí to̱ꞌon verbo sata ra káꞌa̱n ña tono ma̱ꞌñó, ta o̱n vása kómí ña marca, letra a vi ̱chí kúu ña.

To̱ꞌon ña káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ na̱ꞌná ñao̱vi ̱ káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ ña kéꞌé ra vitin, ña̱kán letra vocal á, ña kúu vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo sáta ra, káꞌa̱n ña tono síkón, ta acento kánóo ña xi ̱ni ̱ letra á yóꞌo.

Si ̱kán sa̱ta ra uchu̱, ta kua̱ꞌa̱n noꞌo̱ ra.

Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ña ke̱ꞌé ra tiempo ni ̱yaꞌa. Ta saá íyó ñii chi ̱chi loꞌo ti ̱xin letra vocal a̱, ña kúu vocal ña̱no̱ó ña kómí to̱ꞌon sa̱ta ra, chi tono ni ̱no̱ káꞌa̱n ña.

Tíꞌví ñá veꞌe ñá vitin.

Ki ̱vi ̱ ni ̱yaꞌa ti ̱ꞌví ñá.

Kóni ñá tiꞌví ñá ndiꞌi saá ki ̱vi ̱ ña va̱xi, káchí ñá.

Kaꞌvi yó inka̱ cuento loꞌo ña va̱xi ni ̱no̱. Koto yó to̱ꞌon verbo taa ñá

ella palmeará tortillas, ta koto va̱ꞌa yó ndasaá sáma̱ tono letra a, ña

kúu letra vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo yóꞌo, chi sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n cuento xa̱ꞌa̱.

Ndíko ñá, o̱n ta̱ꞌán taa ñá xi ̱ta̱. Vitin táa ñá xi ̱ta̱.

Ndi ̱ꞌi ta̱a ñá xi ̱ta̱, ta kua̱ꞌa̱n ñá xi ̱kó ñá ña.

Kaꞌvi yó cuento loꞌo yóꞌo ña va̱xi. Koto va̱ꞌa yó ndasaá sáma̱ tono letra vocal i, ña kúu letra vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo tiꞌví ñá ella

Kaꞌvi yó to̱ꞌon ñii ñii cuadro ni ̱no̱. Koto va̱ꞌa yó yu kúu tono letra vocal ñano̱ó ña kómí ñii ñii to̱ꞌon verbo, ta koto va̱ꞌa yó ndá tiempo kúu ña káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱. Saá chi tá sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n yó xa̱ꞌa̱, ta saá sáma̱ tono ñii ñii to̱ꞌon verbo.

ndiko ñá ella molerá sata ra él comprará

ndíko ñá ella está moliendo sáta ra él está comprando ndi ̱ko ñá ella molió sa̱ta ra él compró

tiꞌví ñá ella barrerá taa ñá ella hará tortillas

tíꞌví ñá ella está barriendo táa ñá ella está haciendo tortillas

ti ̱ꞌví ñá ella barrió ta̱a ñá ella hizo tortillas

Tá sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n verbo xa̱ꞌa̱, ta ñii ki ̱ꞌva nda̱tán sáma̱ tono vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo ndiko yó, sata yó, tiꞌví yó, taa yó, saá sáma̱ tono kua̱ꞌa̱ ní to̱ꞌon verbo.

Ta saá vitin kúnda̱a̱ ini yó tá káꞌa̱n to̱ꞌon verbo xa̱ꞌa̱ tiempo ña va̱xi, ta letra vocal ñano̱ó o̱n vása kómí ña marca, ta letra vi ̱chí kúu ña:

a, e, i, o, u.

Tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo vitin, ta saá kánóo acento xi ̱ni ̱ letra vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo: á, é, í, ó, ú.

Tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo ña̱ ni ̱yaꞌa, ta saá íyó chi ̱chi loꞌo ti ̱xin vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo: a̱, e̱, i ̱, o̱, u̱.

Ta koto va̱ꞌa yó ndí o̱n vása sáma̱ letra to̱ꞌon verbo yóꞌo. Ndá kuítí sáma̱ tono, tá sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱.

Ta saá ni, tá sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱, ta íyó kua̱ꞌa̱ ní inka̱ to̱ꞌon verbo ña sáma̱ letra ña kómí ña, ta saá tiki sáma̱ tono ñano̱ó ña kómí ña.

Kaꞌvi yó to̱ꞌon ña va̱xi cuadro ni ̱no̱, ta koto va̱ꞌa yó ndasaá sáma̱ letra ta ndasaá sáma̱ tono to̱ꞌon verbo yóꞌo. Ta koto va̱ꞌa yó ndí o̱n vása sáma̱ ña kóní kachí ñii ñii to̱ꞌon, kuítí sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱.

kuixi ra él comerá koto ra él mirará

xíxi ra él está comiendo xíto ra él está mirando

xi ̱xi ra él comió xi ̱to ra él miró

kata ra él escarbará kuichi ra él se bañará

xáta ra él está escarbando chíchi ra él está bañándose

xa̱ta ra él escarbó chi ̱chi ra él se bañó

kuiso ra él cargará yaꞌa na ellos pasarán

ndíso ra él está cargando yáꞌa na ellos están pasando

xi ̱ndiso ra él cargó ni ̱yaꞌa na ellos pasaron

Ta vitin kúnda̱a̱ ini yó ndí xíni ̱ ñóꞌó koto va̱ꞌa yó ndasaá íyó vocal ñano̱ó ñii ñii to̱ꞌon verbo, chi ñayóꞌo kúu ña chindeé mi ̱i yó kunda̱a̱ ini yó ndá tiempo káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱.

Tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo ña va̱xi, ta vocal ñano̱ó kua̱ꞌa̱ ní to̱ꞌon verbo o̱n vása kómí ña marca, chi tono ma̱ꞌñó káꞌa̱n ña (ejemplos: sata yó,

kuiso yó, yaꞌa yó).

Tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo vitin, ta kánóo acento xi ̱ni ̱ vocal ñano̱ó to̱ꞌon verbo, chi tono síkón káꞌa̱n ña (ejemplos: sáta yó, ndíso yó,

Tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo ni ̱yaꞌa, ta íyó ñii chi ̱chi loꞌo ti ̱xin vocal

ñano̱ó to̱ꞌon verbo, chi tono ni ̱no̱ káꞌa̱n ña (ejemplos: sa̱ta yó, xi ̱ndiso

yó, ni ̱yaꞌa yó).

Ñii ki ̱ꞌva nda̱tán sáma̱ tono vocal ñano̱ó verbo ña xa sa̱kuáꞌá yó, saá íyó ña sáma̱ tono kua̱ꞌa̱ ní to̱ꞌon verbo, tá sáma̱ tiempo ña káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱. Ta saá ni, tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo ña va̱xi, ta íyó ñii tiꞌvi to̱ꞌon verbo ña o̱n vása kíxáꞌá xíꞌin tono ma̱ꞌñó, ta kíxáꞌá ña xíꞌin tono ni ̱no̱. Koto va̱ꞌa yó to̱ꞌon verbo ña va̱xi cuadro ni ̱no̱, ta sakuáꞌá yó ndasaá táa yó ñii ñii ña. Ndiꞌi verbo yóꞌo kúu ña nítaꞌan xíꞌin tiꞌvi verbo ña kíxáꞌá xíꞌin tono ni ̱no̱, tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo ña va̱xi, ta kíxáꞌá ña xíꞌin letra ni ̱ tá káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ tiempo ni ̱yaꞌa.

Tiempo

ña va̱xi Tiempo vitin Tiempo ni ̱yaꞌa

cortarse ta̱ꞌnda̱ ña táꞌnda̱ ña ni ̱ta̱ꞌnda̱ ña

quebrarse ta̱ꞌvi ̱ ña táꞌvi ̱ ña ni ̱ta̱ꞌvi ̱ ña

atascarse ti ̱in ña tíin ña ni ̱ti ̱in ña

apagarse nda̱ꞌva̱ ña ndáꞌva̱ ña ni ̱nda̱ꞌva̱ ña

soltarse sa̱ña̱ ña sáña̱ ña ni ̱sa̱ña̱ ña

encenderse to̱o̱n ña tóo̱n ña ni ̱to̱o̱n ña

desatarse nda̱xi ̱n ña ndáxi ̱n ña ni ̱nda̱xi ̱n ña

Vitin kaꞌvi yó to̱ꞌon ña va̱xi ni ̱no̱. Nandikí yó to̱ꞌon sa̱vi ̱ ña ñii káchí xíꞌin to̱ꞌon saꞌan, ta nakasi yó to̱ꞌon yóꞌo xíꞌin tíkui ̱ta̱ loꞌo, ta taa yó to̱ꞌon yóꞌo no̱o̱ chi ̱chi.

1) ella está barriendo tíꞌví ñá ti ̱ꞌví ñá

2) ellos pasaron yáꞌa na ni ̱yaꞌa na

3) ella está comprando sáta ñá sa̱ta ñá

4) ella molerá ndiko ñá ndíko ñá

5) él se bañará kuichi ra chíchi ra

6) ella venderá xi ̱kó ñá xíkó ñá

7) él comió xíxi ra xi ̱xi ra

8) él compró sáta ra sa̱ta ra

9) él cargó xi ̱ndiso ra kuiso ra

10) ella se bañó chíchi ñá chi ̱chi ñá

11) está desatándose ndáxi ̱n ña ni ̱nda̱xi ̱n ña

12) se apagó ni ̱nda̱ꞌva̱ ña ndáꞌva̱ ña

Koto va̱ꞌa yó ñii ñii to̱ꞌon saꞌan ña va̱xi ni ̱no̱, ta no̱o̱ chi ̱chi ti ̱xin ñii ñii to̱ꞌon, taa yó to̱ꞌon sa̱vi ̱ ña ñii káꞌa̱n xíꞌin to̱ꞌon yóꞌo.

ella molerá ella barrerá

él compró él escarbó

él cortó se está apagando

él se bañará ellos compraron

ella vendió él comió

él cargó ellos pasaron

In document Ka'vi yó to ꞌon sa vi (página 67-76)

Documento similar