• generalmente na̱nj5
generoso, generosa adj cochro̱j rá, lu̱j3, lu̱j rá, sa̱ꞌ rá, xi ̱j nimán, yaꞌa̱nj rá
• cosa generosa se lu̱j • ser generoso nica̱j lu̱j
gente f chumanꞌ3, yuvii ̱1
• gente de antaño síí xmuú, xmuú • gente de la Costa Chica síí chro̱n • gente humilde síí ya̱nj rmaꞌa̱n • gente negra síí chro̱n
geranio m
• flor de geranio yâj xlá • planta de geranio coj yâj xlá
germen m
• germen del maíz taꞌníí ꞌnúú
gigante m
• sapo gigante cuꞌmanj
girar vi 1. anica̱j 2. raꞌánj (un trompo)
• hacer que gire tanica̱j, tiraꞌánj
girasol m chruun rniꞌyuun
girino ESPAÑOL–TRIQUI 60
• planta de girasol morado coj yâj
rihaan güii
girino m xcuu ruꞌvee ta̱j rihaan na gladiola f reg.
• flor de gladiola yâj rcój xlá • planta de gladiola coj yâj rcój xlá
gladíolo m
• flor de gladíolo yâj rcój xlá • planta de gladíolo coj yâj rcój xlá
globo m nuj nana̱
• globo del ojo rlij rihaan
gluglú m
• oírse ruido de gluglú oro̱o̱
gobierno m
• funcionario del gobierno viernó
golondrina f xtâj tanaá, xtanaá
• golondrina alirrasposa xtanaá viꞌi ̱i • golondrina violeta xtanaá no̱ se catzi ̱i ̱
sihuu golosina f
• golosinas a base de maíz chraa laꞌva̱j
golpe m
• hierba del golpe coj tuꞌnaa, coj tuꞌnaa
neꞌej
• oírse ruido de golpes ama̱nj2 (de
pisadas o corazón)
golpear vt 1. aganꞌ (en general) 2. oꞌ2 (en general)
3. titaa (fierro)
• golpear con un palo aganꞌ xru̱un • golpearse ama̱nj2
• ser golpeado ayuun
goma f yataa̱n2
• goma para mascar siguiꞌ icua̱a̱n
gordita f sꞌnii1
gordo, gorda adj ma̱nj2 (cosa plana o redonda)
• de cara gorda rihaan cuti ̱nj, yaꞌma̱nꞌ • dedo gordo del pie cúú xi ̱j tacóó
gordolobo m
• flor de gordolobo europeo yâj tuneꞌ
chuvaa̱
• planta de gordolobo europeo coj yâj
tuneꞌ chuvaa̱
gorgojo m tasu̱nj
• gorgojo del frijol sꞌnii ̱2
• gorgojo del maíz xnayúj
gorrión m xtâj chri ̱nꞌ
• gorrión de pecho rojo xtâj ca̱a̱n, xtâj
chri ̱nꞌ
• gorrión europeo xtâj ca̱a̱n ma̱n
chumanꞌ, xtâj ma̱n chumanꞌ gota f rlij1
gotear vi 1. acaa̱2 (la casa) 2. achén2 (un recipiente) grabadora f agaꞌ achráá grabar vt achrón
gracia f se lu̱j
• dar gracias nagoꞌ ... graciá, taj ... guun
niꞌya̱j níꞌ
• gracias graciá
gradiola f reg.
• flor de gradiola yâj rcój xlá • planta de gradiola coj yâj rcój xlá
grajo m
• grajo azulejo xtâj maree̱, xtâj quilíj • grajo verde xtâj xqueꞌé, xtâj xtaquen
grama f
• grama rosada coj chri ̱nꞌ nitzínꞌ (pasto),
coj nitzínꞌ1 (pasto) granada f rnadá, rnadá xlá
• árbol de granada chruun rnadá,
chruun rnadá xlá granadilla f rnadá
• bejuco de granadilla coj yaꞌaâ rnadá,
yaꞌaâ rnadá, yaꞌaâ rnadá qui ̱j
granado m chruun rnadá, chruun rnadá xlá granatela f
• granatela collareja xtâj yaꞌa̱j da̱j (ave)
grande adj caꞌa̱a̱n3, caꞌnu̱ꞌ, chi ̱i2, noco̱o1, ri ̱i ̱4, xi ̱j4
• comida para los difuntos grandes se-
coꞌo̱o nimán chij
• de cabeza grande raa̱ cuti ̱nj • en cantidad grande xe̱e̱5 (líquidos) • ponerse grande uꞌmanꞌ
• que queda grande yaꞌma̱nꞌ • río grande chráá caꞌa̱a̱n2
61 ESPAÑOL–TRIQUE guaje granero m cuchruu̱1
granillo m
• granillos canꞌ1
granizo m maa̱n yahi ̱j granja f
• conejo de granja tucuya xlá
granjeno m chruun tanj scúj chaꞌaa̱, tanj scúj chaꞌaa̱
grano m 1. luj1 (de la piel) 2. nuchraan (de la cara) 3. ꞌnúú (semilla)
• atole en granos nacunj ca̱nꞌ
• grano chiquito de piquete de animal
ruꞌmanj
• granos pequeños luj ca̱a̱n • sin granos yaꞌma̱a̱n2 (mazorca)
grasa f ramii1
• referente a la grasa rami ̱i ̱3 • sin grasa ꞌya̱ (carne)
grasoso, grasosa adj rami ̱i ̱3 gratis adv u̱u̱n5
grava f gravá, yahij chru̱u̱
grave adj 1. canique̱ (enfermedad) 2. ngoj (sonido)
3. ꞌe̱e̱ (enfermedad)
greñudo, greñuda adj raa̱ nachiꞌ, raa̱ sa̱ca̱ꞌ, raa̱ tachri ̱nj, raa̱ tatzi ̱nj, sa̱ca̱ꞌ2, yaca̱ꞌ
grieta f cachén grillo m xruu1
• grillo arbóreo xruu maree̱ • grillo de la casa xruu sa̱ꞌ • grillo silvestre xruu qui ̱j
grillotopo m chaꞌaj yoꞌo̱j (insecto) gripa f caꞌaa̱n1
gripe f caꞌaa̱n1 gris adj da̱j6
• capulinero gris xtâj liqui ̱j (ave) • gato gris rayado luu chunee • gris con algo de rojo da̱j veꞌe̱j • piedra gris caliza yahij yoꞌo̱j
gritar vi 1. acó nata̱j (gallina que quiere echarse)
2. aguáj (en general)
3. aguáj aꞌngaꞌ (como un borracho)
• gritar el trueno aguáj tuꞌvii
grosero, grosera adj canique̱, qui ̱j2
• usar ademanes groseros tihaꞌ raꞌa
grueso, gruesa adj 1. ca̱j2 (cosa redonda) 2. caꞌnu̱ꞌ (p. ej., grava)
3. ma̱nj2 (cosa plana o redonda) 4. nata̱j6 (p. ej., la orilla de una coa)
• cáscara gruesa racuun2
• de labios gruesos tuꞌva̱ ma̱nj, tuꞌva̱
scueꞌe̱j
• de orilla gruesa tuꞌva̱ ca̱j, tuꞌva̱ ma̱nj • pinole grueso chruu ca̱nꞌ
• tripas gruesas xriꞌ ma̱nj
grumo m
• atole sin grumos nacunj cavii • carne con grumos nee̱ nariꞌ • grumos canꞌ1
• sin grumos cavii
grumoso, grumosa adj ca̱nꞌ2 gruñir vi rnúj2
• persona que gruñe síí rnúj
grupo m taa̱n1, xꞌneꞌ1
• en un grupo ri ̱i ̱4
• formar en un grupo naquiꞌyaj xꞌne̱ꞌ • formarse en un grupo nuu xꞌne̱ꞌ • grupo musical misca̱
• otro grupo yoꞌó da̱nj, ꞌó da̱nj
• uno de un determinado grupo tuviꞌ1
guacal m caxté, salaa guacamaya f
• guacamaya verde chuꞌváá
guaco m racuun3 (ave) Guadalupe np
• Barrio de Guadalupe Tuu̱mé
guajal m reg. chruun cuêj neê guaje m cuêj neê1
• árbol de guaje chruun cuêj neê • árbol de guaje cultivado chruun cuêj
taan mare̱e, chruun cuêj taan veꞌe̱j, chruun cuêj taan xtuꞌvi ̱i ̱
• árbol de guaje silvestre chruun cuêj
taan qui ̱j
• guaje silvestre cuêj ne̱e̱ qui ̱j, cuêj ne̱e̱
guajillo ESPAÑOL–TRIQUI 62
• retoño de árbol de guaje cuêj taan1,
cuêj taan u̱u̱n
• retoño de árbol de guaje cultivado
cuêj taan mare̱e, cuêj taan veꞌe̱j, cuêj taan xtuꞌvi ̱i ̱
• retoño de árbol de guaje silvestre
cuêj taan qui ̱j guajillo m
• chile guajillo yaꞌaj nu̱j (y otros chiles
secos), yaꞌaj xca̱a̱n guajolota f colój xru̱nj
• huevo de guajolota xrúú colój
guajolote m colój3
• guajolote macho colój raꞌánj, colój
taꞌánj, colój xíj
• moco del guajolote cuej tacúún,
tacúún cue̱j1
• pecho del guajolote taꞌánj colój
guante m
• par de guantes o zapatos vare̱2
guapo, guapa adj sa̱ꞌ1
guardabarranca m 1. xtâj vero̱j (ave) 2. xtâj yuve̱j (ave)
• guardabarranca verde xtâj vero̱j maree̱
(ave)
guardar vt 1. achrón sa̱ꞌ (en posición parada) 2. araa sa̱ꞌ (varias cosas dentro de algo) 3. aꞌnéé sa̱ꞌ (dentro de algo)
4. tucuaꞌanj sa̱ꞌ (dentro de algo) 5. uneꞌ sa̱ꞌ (en posición sentada) 6. utaꞌ sa̱ꞌ (encima de algo)
• guardado, guardada sa̱ꞌ2 • guardar silencio dínj ... tuꞌva • ser guardado araa sa̱ꞌ (varias cosas
dentro de algo), atúj sa̱ꞌ (dentro de algo), mán sa̱ꞌ (varias cosas), natúj sa̱ꞌ (p. ej., un huipil), nicunꞌ sa̱ꞌ (en posición parada), nuû sa̱ꞌ2 (dentro de algo), táá sa̱ꞌ (encima de algo)
• volver a guardar naꞌnéé sa̱ꞌ (dentro de
algo)
guarumbo m chruun rihuu (árbol) guastli m reg. yaꞌ yuun (fibra) guayaba f rutzi ̱ꞌ
• árbol de guayaba chruun rutzi ̱ꞌ
guayabo m chruun rutzi ̱ꞌ
• guayabo de fruta blanca chruun rutzi ̱ꞌ
catzi ̱i ̱
• guayabo de fruta rosada chruun rutzi ̱ꞌ
icua̱a̱n
guayacán m chruun ruscaꞌ
• retoño del guayacán cuêj ruscaꞌ
güele m reg.
• iguana güele rcaj culé
guía f
• guía de bule cuxi ̱ꞌ yaꞌáj • guía de calabaza cuxi ̱ꞌ • guía de sandía coj caan aruú
guindo m icua̱a̱n2, icua̱a̱n xro̱n guineo, guinea adj
• plátano guineo nato nihán
guisado m nihaa1
• guisado de frijol tostado molido ninu̱j • guisado espeso nihaa iti ̱j
guisar vt riꞌyanj, ꞌyaj chuvi ̱i guitarra f yaꞌánj guitarrá gusano m xlúú3
• boca de gusano, boca de mosca tuꞌva
lúú tuꞌva táán (insulto tradicional)
• gusano cabezón xlúú raa̱ cuti ̱nj • gusano del chilar xlúú chá coj yaꞌa̱j • gusano del elote xlúú chá tzen, xlúú
tzen
• gusano del tomate xcuu chá coj ratziin • gusano medidor xlúú xcaj taꞌngaꞌ • gusano negro en los encinos xcuu
niꞌyó
• gusano que come el palo de los
magueyes lúluꞌ ma̱n chruun ruvee
gustar vt aranꞌ rá
• no gustar nachriꞌ1 (una cosa)
gusto m
• con gusto niquee rá