Μπουσκαλια λεωφορειο 9 για τον παραδεισο

(1)

(2)

Ανθρωπιστικές επιστήμες

Leo Buscaglia

Λεωφορείο 9 για τον Παράδεισο

Bus 9 to Paradise Ένα ταξίδι αγάπης

Εκδόσεις Γλάρος, Σεπτέμβριος 1987.

Μετάφραση: Δημήτρης Κωστελένος

(3)

Η

ζ

ω

ή

γ

ί

ν

ε

τ

α

ι

π

α

ρ

ά

δ

ε

ι

σ

ο

ς

γ

ι

α

ό

σ

ο

υ

ς

α

γ

α

-

-π

π

ο

ύ

ν

π

ο

λ

ά

π

ρ

ά

γ

μ

α

τ

α

μ

ε

π

ά

θ

ο

ς

Μ' έναν ζεστό, στοργικό και συχνά χιουμοριστικό τρόπο ο Λέο Μπουσκάλια μας δείχνει ότι ένας επίγειος παράδεισος δεν είναι ένας μακρινός και απλησίαστος προορισμός. Α-ντίθετα, μπορούμε εύκολα να φτάσουμε στον προορισμό αυτό, όποτε πραγματικά το θελήσουμε, μέσα από ένα συ-ναρπαστικό ταξίδι αγάπης. Το κλειδί για το μαγικό αυτό ταξίδι βρίσκεται στην ανα-γνώριση της πραγματικότητας ότι η ζωή γίνεται παράδει-σος μόνο για όσους αγαπούν πολλά πράγματα με πάθος. Οι πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι ανάμεσά μας είναι αυτοί που αγκαλιάζουν τη ζωή, τον έρωτα, τους ανθρώπους, την τέ-χνη, τις αναμνήσεις, τα βιβλία, τη μουσική, τη μάθηση, το χορό, το καλό φαγητό, και χιλιάδες άλλα μικρά και μεγάλα πράγματα με πάθος. Όσο πιο παθιασμένα αγαπούμε πολλά πράγματα τόσο πιο εφικτό γίνεται να ζήσουμε στο δικό μας παράδεισο τώρα. Ο παράδεισος, λέει ο Μπουσκάλια, βρίσκεται μέσα στις απέραντες και απεριόριστες πνευματικές μας ικανότητες και διαμορφώνεται μέσα από τις προσωπικές μοναδικές εμπειρίες μας και τη θέλησή μας να ωριμάσουμε και ν' αλ-λάξουμε.

(4)

3

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Βρισκόμουν στη Μελβούρνη της Αυστραλίας με τον εκδότη μου, για την προώθηση ενός καινούριου βιβλίου. Τέτοιες περιοδείες είναι, συνήθως, εξαντλητικές κι αυτή δεν αποτελούσε εξαίρεση. Έτσι, όταν τελικά μας παραχωρήθηκε μια μέρα ξεκούρασης, συμ-φωνήσαμε να την περάσουμε στο ύπαιθρο, μακριά από ξενοδο-χεία, βιβλιοπωλεία, τηλεοπτικά στούντιο και ραδιοφωνικούς σταθμούς. Η ζεστή, ολοκάθαρη μέρα έμοιαζε τέλεια για περίπατο σ' ένα από τα γραφικά προάστια της Μελβούρνης. Προορισμός μας ήταν ο ζωολογικός κήπος. Στο δρόμο σταματήσαμε σε μια στάση λεωφορείων, ελπίζοντας να βρούμε κάποια ένδειξη, ότι είχαμε πάρει τη σωστή κατεύθυν-ση. Στον πίνακα των δρομολογίων, πάνω σ' έναν ψηλό στύλο, α-ναγράφονταν αναλυτικά οι αναχωρήσεις και οι αφίξεις των λεω-φορείων. Ξαφνικά, είδαμε κατάπληκτοι μια ένδειξη, που έγραφε: «Λεωφορείο No 9 για τον Παράδεισο». Τι όμορφα που ακουγό-ταν... Λεωφορείο 9 για τον Παράδεισο! «Θα 'ταν υπέροχο, αν πραγματικά μπορούσαμε να πάρουμε ένα λεωφορείο με προορι-σμό τον Παράδεισο», σκεφτήκαμε. Αναρωτιόμασταν πώς να ήταν κι αν, φτάνοντας εκεί, θα βρίσκαμε κάτι, που ν' ανταποκρίνεται στην εικόνα που είχαμε πλάσει με τη φαντασία μας για τον πα-ράδεισο. Στο κλασικό έργο του «Η Θεία Κωμωδία», ο Ντάντε περιγράφει τον παράδεισο σαν ένα ρόδινο όραμα· τον παρομοιάζει με το πιο αγνό είδος έρωτα. Ο Μαρκ Τουαίν, απ' την άλλη μεριά, δημιούρ-γησε μια πιο προσγειωμένη εικόνα για τον παράδεισο, που

(5)

μοιά-4 ζει με τη ζωή στο Μισισίπι. Ο Αργεντινός συγγραφέας Χόρχε Λουίς Μπόρχες, φανταζόταν τον παράδεισο σαν «ένα είδος βι-βλιοθήκης». Είμαι σίγουρος, ότι τα οράματα όλων μας για τον παράδεισο, δεν είναι λιγότερο ειδυλλιακά, απ' αυτά των ποιητών, των φιλοσό-φων και των καλλιτεχνών. Μερικοί ονειρεύονται έναν παράδεισο με απέραντα πράσινα λιβάδια και γάργαρα νερά, που δημιουρ-γούν ατέλειωτους ιριδισμούς. Γι' άλλους είναι ένα χρυσοκόκκινο δειλινό στον ουρανό του Μανχάταν. Μερικοί οραματίζονται μια χώρα απαλλαγμένη από αγωνίες και πιέσεις, όπου ουράνιες χο-ρωδίες αγγέλων τραγουδούν απαλές μελωδίες. Άλλοι προτιμούν πιο ζωηρές προκλήσεις, από ορχήστρες τζαζ της Νέας Ορλεάνης ή τα χαρούμενα ξεφωνητά του Β.Β. Κινγκ. Ορισμένοι ελπίζουν να βρουν ησυχία, ηρεμία και γαλήνη. Είναι φανερό, ότι αν μπορούσε να υπάρξει ένας αληθινός γήινος παράδεισος, θα ήταν μια πολύ προσωπική δημιουργία. Και, σί-γουρα, δεν θα ήταν εύκολο να μεταφερθείς εκεί· δεν θα υπήρχε δρομολογημένο «Λεωφορείο No 9». Αυτή η περιοχή, που δεν έχει ακόμη ανακαλυφθεί, δεν ανταποκρίνεται σε όλα τα γούστα. (Δεν είναι ενδιαφέρον και αξιοθαύμαστο, ότι διαφωνούμε ακόμη και για τον Παράδεισο;) Δεν πήραμε τελικά το Λεωφορείο 9 για τον Παράδεισο και χαίρο-μαι γι' αυτό. Είναι ξεκάθαρο, ότι αυτός ο παράδεισος βρίσκεται μόνο μέσα στις απέραντες και απεριόριστες πνευματικές μας ικα-νότητες, διαμορφωμένος από τις προσωπικές μας μοναδικές ε-μπειρίες και τη θέληση να ωριμάσουμε και ν' αλλάξουμε. Αν

(6)

υ-5 πάρχει κάτι κοινό για όλους μας, κατά τη γνώμη μου είναι τούτο: «Η ζωή είναι παράδεισος, για όσους αγαπούν πολλά πράγματα με πάθος»· τους ανθρώπους, το φαγητό, τα λουλούδια, τη μουσική, το χορό, τα βιβλία, την τέχνη, τις αναμνήσεις, την ποίηση, την οικογένεια, τη μάθηση. Ένας κατάλογος ατέλειωτος. Δεν χρειάζε-ται να ψάχνουμε για τον παράδεισο στο μακρινό μέλλον. Όσο πιο παθιασμένα αγαπούμε πολλά πράγματα, τόσο πιο εφικτό γίνεται να ζήσουμε στον προσωπικό μας παράδεισο ΤΩΡΑ.

(7)

6

ΠΑΘΟΣ

ΓΙΑ ΑΓΑΠΗ

Ίσως είναι καιρός να ξανακοιτάξουμε τους τρόπους και τη δύναμη της αγάπης. Σε πολλούς, η σκέψη και μόνον ότι υπάρχει πραγμα-τικά δυνατότητα για αγάπη, δίνει ελπίδα γι' αυτό, που διαφορετι-κά θα ήταν μια άδεια ζωή. Τι κακό θα μπορούσε να προκύψει από τον αμοιβαίο σεβασμό, την ευγένεια, την καλοσύνη, την εμπιστο-σύνη και την ειρηνική συνύπαρξη; Σκεφτείτε το λίγο. Μόνον η α-γάπη έχει τη δύναμη να ενώνει, δίχως ν' αφαιρεί τίποτα από την αξιοπρέπεια και την προσωπικότητα του άλλου. Μόνον η αγάπη δεν διεκδικεί ζηλότυπη κατοχή πάνω σε ανθρώπους και έθνη. Μόνον η αγάπη είναι ικανή να βάλει τον ανθρωπισμό πάνω από ιδεολογίες ή φυλές. Μόνον η αγάπη μπορεί να ενθαρρύνει την αδιάκοπη δραστηριότητα, που απαιτεί η καταπολέμηση της πεί-νας και της δυστυχίας. «Αγαπάτε αλλήλους». Αυτά τα λόγια ειπώθηκαν περισσότερο από δυο χιλιάδες χρόνια πριν. Παρά την έντονη προτροπή τούτης της εντολής, πολλοί από μας κατάφεραν να την αγνοήσουν όλ' αυτά τα χρόνια. Όλοι υποτίθεται ότι τη σεβόμαστε, αλλά ελάχι-στοι περιμένουν από κάποιον να την τηρήσει. Αυτό το αφήνουμε στους τρελούς και τους αγίους. Στην πραγματικότητα, έχουμε γίνει καχύποπτοι απέναντι σ' αυ-τούς που αγαπούν και είτε τους απορρίπτουμε σαν αφελείς κι άσχετους είτε τους θεωρούμε υποκριτές. Είμαστε σίγουροι, ότι

(8)

7 κανένας δεν μπορεί να νοιάζεται ειλικρινά για οποιονδήποτε, χω-ρίς ιδιοτέλεια και υστεροβουλία. Τα χαρακτηριστικά τής αγάπης, όπως η τρυφερότητα, η αφοσίωση, το ενδιαφέρον, η γενναιοδω-ρία κι η εμπιστοσύνη, κατατάσσονται στις αφηρημένες έννοιες κι αγνοούνται. Σήμερα, η ανάγκη υλοποίησης της φράσης «Αγαπάτε αλλήλους», γίνεται πάλι επιτακτική. Νομίζω ότι θα πρέπει ή ν' αγαπήσουμε ο ένας τον άλλο ή να πεθάνουμε. Η σύγχρονη κοινωνία αδιαφορεί γι' αυτήν τη νέα έκκληση γι' αγάπη. Κοροϊδεύει όσους υποστηρί-ζουν ότι ο κόσμος μας μπορεί να γίνει ασφαλέστερος, όχι με την απειλή ενός ολοκαυτώματος ή με το συναγωνισμό στους εξοπλι-σμούς, αλλά μέσα από ένα βαθύ σεβασμό για τη ζωή. Κανένας δεν μπορεί ν' αρνηθεί ότι έχουμε φτάσει σ' ένα κρίσιμο σημείο της ιστορίας μας. Πραγματικά, υπάρχει ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός μοιρολατρών, που πιστεύει ότι φτάσαμε σε ένα σημείο δίχως επιστροφή. Ένα πράγμα είναι οδυνηρά φανερό: οι συμβα-τικές μέθοδοι, για την επικράτηση της ειρήνης και της κατανόη-σης στον κόσμο, έχουν αποτύχει. Όσο πιο πολύ κοιτάζουμε γύρω μας, τόσο περισσότερο ανακαλύ-πτουμε μίσος, βία, προκαταλήψεις και περιφρόνηση της ανθρώ-πινης ζωής. Ακούμε ειδήσεις και διαβάζουμε άρθρα, που παρα-θέτουν στατιστικές για νεκρούς από πολέμους ή πείνα, για παιδιά κακοποιημένα και εγκαταλειμμένα, για περιφρόνηση της ανθρώ-πινης αξιοπρέπειας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Όλα αυτά μας αφορούν και μας συγκινούν τόσο, όσο και οι ειδήσεις για τα αποτελέσματα των ποδοσφαιρικών αγώνων. Σιγά-σιγά συνηθί-ζουμε στην ιδέα της σπατάλης του ανθρώπινου δυναμικού. Κι

(9)

8 όμως, εξακολουθούμε ν' αποκλείουμε την αγάπη, σαν μια πιθανή εναλλακτική λύση. Θυμάμαι την έκπληξη που ένιωσα, όταν ταξιδεύοντας στη Σοβιε-τική Ένωση, κάποιος άνθρωπος στην Οδησσό μου είπε: « Γιατί θέλετε να μας σκοτώσετε;». Προσπάθησα να του εξηγήσω ότι δεν ήθελα να σκοτώσω κανέναν, ότι εγώ εξυμνούσα τη ζωή, όχι το θάνατο. Κάπου κρυμμένοι πίσω από τις αντίστοιχες ιδεολογίες μας, ήμασταν δυο άνθρωποι που προσπαθούσαν να ανταλλάξουν τα πραγματικά και πολύ ανθρώπινα ενδιαφέροντά τους, όχι μόνο για τον κόσμο, μα κι ο ένας για τον άλλο, σαν άτομα. Μέσα από τη μαγεία της ειλικρινούς επικοινωνίας πετύχαμε, κατά κάποιον τρόπο, μια νίκη. Ξεχάσαμε όσα μας χώριζαν και γρήγορα αφοσι-ωθήκαμε ο ένας στον άλλο. Εκείνη τη στιγμή, όλες οι αντιθέσεις και τα σύμβολα καταρρίφθηκαν. Κι οι δυο είχαμε επιλέξει τη ζωή. Είμαι σίγουρος ότι πολλοί θα το θεωρήσουν αφελές και ανεδαφι-κό· θα σκεφθούν ότι η αγάπη δεν έχει καλά-καλά τη δύναμη να διατηρήσει πιο στενές τις σχέσεις μέσα στην οικογένεια κι ότι, πέρα απ' αυτό, η καρδιά μας έχει εξαντλήσει τα περιθώριά της για αγάπη. Έτσι, θεωρούν ότι είναι γελοίο να υπολογίζει κάποιος στη δύναμη της αγάπης, για τη λύση διεθνών προβλημάτων. Συ-χνά μου λένε, ότι με το ζήλο μου ν' αγαπώ τον καθένα, θα κατα-λήξω να μην αγαπώ κανέναν. Τίποτα δεν απέχει τόσο πολύ από την αλήθεια, όσο αυτό. Η παγκόσμια αγάπη, όχι μόνο είναι δυνα-τή, αλλά είναι και η πιο ολοκληρωμένη αγάπη, που μπορούμε να νιώσουμε σαν ανθρώπινα πλάσματα. Όμως η αγάπη μπορεί να λειτουργήσει, μόνο αν παραιτηθούμε

(10)

9 από τις απαρχαιωμένες αντιλήψεις, που εξακολουθούν να μας καθηλώνουν. Χρειάζεται να προκαλέσουμε τους κυνικούς, οι ο-ποίοι χαρακτηρίζουν αυτήν την άποψη ρομαντική ανοησία, ιδεα-λιστικές σαχλαμάρες, αντι-επιστημονική και οπισθοδρομική. Πρέπει να δεχτούμε την αγάπη στη ζωή μας, σαν τη μεγαλύτερη παγκόσμια δύναμη για την ενοποίηση και το καλό, προσιτή σε όσους πραγματικά την επιθυμούν. Μόνον τότε θ' ανακαλύψουμε ότι η αγάπη, απόλυτα συνειδητοποιημένη, έχει τη δύναμη να πα-ραμερίσει τ' ασήμαντα πράγματα που μας χωρίζουν και ν' απο-καλύψει το γεγονός ότι ο εχθρός μας έχει ένα πρόσωπο και μια καρδιά. Απ' αυτό το σημείο όλα γίνονται πάλι πιθανά. Υπάρχουν αυτοί, που είναι σίγουροι, ότι μπορούν να λύσουν όλα τα θέματα κι όλα τα καθημερινά προβλήματα με μια και μόνο λύση. Ανεξάρτητα από το θέμα της συζήτησης, επανέρχονται συ-νεχώς στις θεωρίες τους, σαν να είναι η ουσία του προβλήματος. Με κατηγορούν ότι είμαι προκατειλημμένος με το θέμα της αγά-πης και θέλω να το εφαρμόσω σ' όλες τις καταστάσεις της ζωής. Επειδή ασχολούμαι μ' αυτό πάνω από τριάντα χρόνια, μου έχουν, λαθεμένα, κολλήσει την ετικέτα της αυθεντίας και περιμένουν να προσφέρω καθοδήγηση ή να βρω λύσεις, για όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με την αγάπη. Αν κάποιος ισχυριζόταν ότι κατέχει τα πάντα, σε σχέση με τη ζωή, δικαίως θα τον απορρίπταμε σαν γελοίο. Η ζωή είναι αυτή που μας κατέχει κι όχι αντίστροφα. Το θέμα της αγάπης, με όλες τις εκδηλώσεις του, είναι κι αυτό κάτι που περικλείνει όλους μας.

(11)

10 Έχω διαπιστώσει ότι μας καλεί περισσότερο να μοιραζόμαστε τις εμπειρίες, παρά ν' αγωνιζόμαστε για τον τίτλο τού δάσκαλου. Έτσι, όταν προτείνω ότι πρέπει να μάθουμε ν' αγαπούμε κάθε μέρα και περισσότερο, γίνεται κουραστικό αναμάσημα, μόνο αν σταθούμε στα λόγια του μηνύματος κι όχι στο βαθύτερο νόημα που κρύβουν. Πιστεύω ότι όλοι ψάχνουμε κάτι, που θα δώσει περισσότερο νό-ημα στη ζωή μας. Θέλουμε να βγούμε απ' τον εαυτό μας και να σμίξουμε με τους άλλους. Ελπίζουμε να γίνουμε καλύτεροι ερα-στές και πιο ολοκληρωμένα ανθρώπινα πλάσματα. Καμιά φορά μπορούμε να διδαχτούμε από τα παραδείγματα των άλλων. Ο σκοπός μου, σαν δάσκαλου, είναι να διευκολύνω την ωρίμανση. Αν, μοιραζόμενος με άλλους τα σοφά αποφθέγματα ενός αρχαίου φιλοσόφου ή προτείνοντας ν' αγωνιζόμαστε για ένα καλύτερο όραμα του μέλλοντος, ο σκοπός μου είναι σωστός, τότε θεωρώ καθήκον μου απέναντι στην αγάπη να συνεχίσω το έργο μου. Γι' αυτό, σας ζητώ και πάλι, να αντιμετωπίσετε την τεράστια δύ-ναμη της αγάπης, όχι απλά σαν μια αφηρημένη έννοια, αλλά σαν μια λειτουργική, χειροπιαστή δύναμη. Είναι μια πηγή ενέργειας που δεν στερεύει, όσο κι αν τη χρησιμοποιήσουμε. Μας δίνει τη δύναμη και τη σιγουριά, να προκαλούμε τους εαυτούς μας και τους άλλους ν' αλλάξουν και να ωριμάσουν. Υπάρχει, επίσης, μια πιο ήρεμη μορφή αγάπης, που συχνά δεν καταφέρνουμε ν' αναγνωρίσουμε. Ο Μπαίημπε Ρουθ, που έμεινε αξέχαστος για την ικανότητά του στο μπέιζ-μπολ, αποκάλυψε αυτή τη λιγότερο φανερή δύναμη, όταν μίλησε για τους

(12)

διάση-11 μους ανθρώπους που γνώρισε στη ζωή του, οι οποίοι ποτέ δεν υπόγραψαν αυτόγραφα, αλλά το όνομά τους έμεινε γραμμένο σε μερικές απλές καρδιές. Αν ο καθένας μας, φέρει στο νου του τις εντονότερες και ζωηρότερες αναμνήσεις του, στοιχηματίζω ότι έχουν μείνει βαθιά χαραγμένες στη μνήμη του οι στιγμές αγάπης και οι άνθρωποι που τις μοιράστηκε. Πολλοί από μας εξακολουθούν να λειτουργούν, σαν να πιστεύουν ότι το πραγματικό θαύμα της αγάπης βρίσκεται στη μαγική επί-δραση που ασκεί πάνω στους ανθρώπους, κάνοντάς τους να χά-νουν την όρεξή τους, να τους λύνονται τα γόνατα και, γενικά, να περιέρχονται σ' ένα είδος ολικής νάρκωσης. Όταν μάθουμε να διευρύνουμε τον ορισμό της αγάπης, θ' ανακα-λύψουμε ότι μπορεί να συμβούν απίστευτα πράγματα. Κάνοντας ένα τηλεφώνημα, στα καλά καθούμενα, σε κάποιον, για να του πούμε ότι τον σκεφτόμαστε, μπορεί ν' αλλάξει η διάθεση για όλη τη μέρα, τόσο αυτού που δέχεται το τηλεφώνημα, όσο κι αυτού που το κάνει. Μια απλή φιλοφρόνηση μπορεί να έχει το ίδιο απο-τέλεσμα. Είμαστε ικανοί να μετακινήσουμε βουνά, για τον άν-θρωπο που μας κάνει να νιώθουμε ξεχωριστοί, δείχνοντάς μας την αγάπη και τη φροντίδα του. Ομολογουμένως, όλα τούτα, δεν είναι υλικό για φλογερά ερωτικά μυθιστορήματα. Είναι, ωστόσο, σημαντικά παραδείγματα της δύναμης της αγάπης. Μας υπενθυμίζουν ότι λέξεις, όπως απελ-πισία και αδύνατο, δεν έχουν νόημα μέσα στα πλαίσια της αγά-πης του ενός για τον άλλο.

(13)

12 Υπάρχει, επίσης, μια υπερβατική δύναμη αγάπης· αυτή που λει-τουργούσε πριν γεννηθούμε και μας εξασφάλισε μια ολόκληρη στρατιά ανθρώπων, που θα μας αγαπούν, άσχετα με το ποιοι εί-μαστε. Και, τελικά, υπάρχει η θρησκευτική πίστη που, σε όλες τις θρησκείες, μας μιλά για ένα άλλο είδος αγάπης, η οποία διαρκεί πέρα από κάθε έννοια χρόνου. Πιστεύω να συμφωνούμε όλοι ότι, αν ζήσουμε τη ζωή μας δίχως έναν αληθινό φίλο, θα έχουμε χάσει μια από τις πιο συγκινητικές και προκλητικές ανθρώπινες εμπειρίες. Ωστόσο, κάθε μέρα, άν-θρωποι ζουν και πεθαίνουν ανάμεσα σε ξένους, μόνοι, χωρίς να έχουν γνωρίσει ποτέ έναν αληθινό φίλο. Εμείς οι άνθρωποι, έχουμε μια ενστικτώδη ανάγκη να είμαστε ο ένας κοντά στον άλλο. Έχουμε γύρω μας ανθρώπους, σχεδόν α-διάκοπα· ανθρώπους που γνωρίζουμε τυχαία, που τους βλέπου-με περιστασιακά ή τους συναντούβλέπου-με για λίγες στιγμές καθηβλέπου-μερι- καθημερι-νά. Μερικούς απ' αυτούς τους αποκαλούμε φίλους, αλλά ουσια-στικά εννοούμε ότι είναι απλά γνωστοί μας. Το να έχεις ένα φίλο, σημαίνει κάτι πολύ διαφορετικό, πολύ πιο ιερό. Ο Αριστοτέλης περιγράφει τη φιλία σαν «μια ψυχή σε δύο σώματα». Η φιλία προϋποθέτει αμοιβαία αφοσίωση δυο ανθρώπων, ανθεκτική στο χρόνο, τις συγκρούσεις, τις χαρές, τις δυστυχίες και τις αλλαγές. Οι περισσότεροι θεωρούμε τις φιλίες μας δεδομένες. Δεν κάνου-με τίποτα για να τις διατηρήσουκάνου-με και παραβλέπουκάνου-με το γεγονός, ότι η φιλία χρειάζεται αδιάκοπη προσπάθεια, φροντίδα και προ-σοχή.

(14)

13 Ο Έμερσον, στο θαυμάσιο δοκίμιό του «Περί Φιλίας», λέει: «Φροντίζουμε την υγεία μας, φτιάχνουμε το σπίτι μας γερό και αρκετά ρούχα, αλλά ποιος φροντίζει συνετά να μη στερηθεί το μεγαλύτερο απ' όλα τ' αγαθά, το φίλο;» Και προσθέτει: «Ο καλύ-τερος τρόπος για να έχεις ένα φίλο, είναι να είσαι φίλος». Οι πε-ρισσότεροι έχουμε διαπιστώσει την αλήθεια αυτής της φράσης. Νοιαζόμαστε υπερβολικά και φυλάμε άγρυπνα τ' αγαθά που συσσωρεύουμε, αλλά είμαστε, πολύ συχνά, απρόσεκτοι φύλακες του πολυτιμότερου αγαθού· της φιλίας. Αν πραγματικά το σκε-φτούμε λίγο, θα εργαστούμε πιο σκληρά για την ανάπτυξη και την ισχυροποίηση των φιλικών μας δεσμών. Υπάρχουν ελάχιστα πράγματα στη ζωή, που μας προσφέρουν μεγαλύτερη ανταμοιβή. Πριν λίγο καιρό, πέθανε ένας εκλεκτός φίλος μου. Κι οι δυο εκτι-μούσαμε και αναπτύσσαμε τη σχέση μας πάνω από εικοσιπέντε χρόνια. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, συχνά μας χώρισαν ο χρόνος ή οι περιστάσεις, αλλά ήμασταν αποφασισμένοι να μην επιτρέψουμε σε τίποτα να παρέμβει στην συνεχή ωρίμανση της φιλίας μας. Σκέφτομαι συχνά τις διαφορετικές εμπειρίες μας, τις αλλαγές που υποστήκαμε και τους δεσμούς που μας έκαναν φί-λους μια ολόκληρη ζωή. Ο φίλος μου με βοήθησε να δω τον εαυτό μου μ' όλες τις ανθρώ-πινες ατέλειές του, ενώ μου αποκάλυπτε τις δικές του. Δίναμε ο ένας στον άλλον το δικαίωμα να κάνει λάθη, τη δύναμη ν' αντιμε-τωπίζει την απογοήτευση, ακόμη και την αποτυχία, επειδή ξέρα-με ότι θα είχαξέρα-με πάντα αμοιβαία υποστήριξη και ενθάρρυνση, για ένα καινούριο ξεκίνημα.

(15)

14 Πληγώναμε ή απογοητεύαμε ο ένας τον άλλον, πότε - πότε, αλλά έτσι μαθαίναμε να εφαρμόζουμε στην πράξη τη λεπτή τέχνη της ανθρώπινης συγνώμης, μέχρι που φτάσαμε στο σημείο να μπο-ρούμε να βλέπουμε πέρα από την πικρία, αντί να γυρίζουμε πίσω στο θυμό και την αγανάκτηση. Πάψαμε να κατακρίνουμε και να αποδοκιμάζουμε. Ξέραμε πως, όταν ο άλλος έκανε ανοησίες ή είχε κάποιες μεταπτώσεις, ήταν κάτι παροδικό. Μοιραζόμασταν τις πιο προσωπικές μας σκέψεις, συναισθήματα, ιδέες, σχέδια κι όνειρα. Όταν έπρεπε να ξεπεραστεί μια σύγκρου-ση, ανακαλύπταμε τα αμοιβαία οφέλη της φιλίας μας, που δεν μπορούσαμε να τα βρούμε μ' άλλον τρόπο. Γίναμε ο ένας καθρέ-φτης του άλλου κι ο καθένας αντικαθρέφτιζε τη μοναδικότητα του άλλου, από μια διαφορετική προοπτική. Συχνά υποβάλλαμε τη φιλία μας σε δοκιμασία, για να δούμε πόσα ήμασταν διατε-θειμένοι να κάνουμε και να δώσουμε, για να την κρατήσουμε ζωντανή με το πέρασμα των χρόνων. Υπάρχει ένα πανάρχαιο πόφθεγμα, μα πάντα αληθινό, που λέει: «Οι καλοί φίλοι στην α-νάγκη φαίνονται». Η απώλεια του αγαπημένου μου φίλου, ύστερα από τόσα χρόνια επένδυσης αγάπης, ήταν τρομερά οδυνηρή. Ήταν δύσκολο ν' α-ποχωριστώ μια τέτοια θετική δύναμη στη ζωή μου. Αλλά τίποτα δεν διαρκεί για πάντα. Στην πραγματικότητα, δεν χάνουμε ποτέ τους ανθρώπους που αγαπούμε. Γίνονται αθάνατοι μέσα από μας. Συνεχίζουν να ζουν στις καρδιές και τη σκέψη μας. Συμμετέ-χουν σ' όλες μας τις πράξεις, τις ιδέες και τις αποφάσεις. Κανένας δεν θα τους αντικαταστήσει και, παρ' όλο τον πόνο, είμαστε πιο πλούσιοι με τα χρόνια που επενδύσαμε σ' αυτούς. Εξαιτίας τους

(16)

15 έχουμε πολύ περισσότερα να προσφέρουμε στις τωρινές και τις μελλοντικές μας σχέσεις. Πρόσφατα ήμουν με μια απελπισμένη φίλη, της οποίας ο άντρας έφυγε για να βρει αυτό, που πίστευε ότι ήταν ο επίγειος παρά-δεισος. Εγκατέλειψε τη φίλη μου και τα δυο παιδιά τους, με τη δικαιολογία ότι πάει διακοπές. Παπαγαλίζοντας τις ιδέες κάποιου βιβλίου «αυτο-βοήθειας», που είχε διαβάσει πρόσφατα, είπε ότι είχε δικαίωμα στην ευτυχία κι ότι η μεγαλύτερη ευθύνη του ήταν απέναντι στον εαυτό του. Έλπιζε, ωστόσο, ότι θα εξακολουθούσε να έχει φιλικές σχέσεις με τη γυναίκα του και, φυσικά, απεριόρι-στο δικαίωμα επισκέψεων στα παιδιά. Η γυναίκα του είχε διαφορετική γνώμη. Ήταν πικραμένη, πληγω-μένη και εκδικητική. Της είχε ποδοπατήσει τον εγωισμό κι είχε διαλύσει την οικογένειά τους. Κατά κανέναν τρόπο δεν θα δεχό-ταν να διατηρήσει φιλία μαζί του. Στην πραγματικότητα, τον έβρι-ζε με επίθετα, τα οποία δεν την είχα ακούσει να χρησιμοποιεί ποτέ άλλοτε! Απευθύνθηκε σε μένα, το φίλο της, για βοήθεια. Έκλαιγε ασταμά-τητα. Είχε χάσει κάθε ενδιαφέρον για το σπίτι και τα παιδιά της. Αν και εξακολουθούσε να εργάζεται, ανακάλυψε ότι ήταν πάντα τόσο εκνευρισμένη κι αφηρημένη, ώστε αντιδρούσε συνέχεια αρνητικά. Θύμωνε με φίλους, γινόταν ανυπόμονη με τους συνερ-γάτες της στο γραφείο και πολλές φορές έπιανε τον εαυτό της να φέρεται άσχημα στα παιδιά.

(17)

16 Εξακολουθούσε να βρίσκει αναρίθμητους λόγους για να μισεί τον πρώην άντρα της, αλλά με τον καιρό άρχισε να μισεί και τον εαυ-τό της. Την έπνιγαν οι τύψεις και η αυτοκριτική. Ήταν σίγουρη, πως αν είχε κάνει περισσότερα γι' αυτόν — αν πρόσεχε την εμ-φάνισή της, αν φρόντιζε καλύτερα το σπίτι — δεν θα τον είχε χά-σει και τα παιδιά θα είχαν ακόμη τον πατέρα τους. Πώς μπορούσα να τη βοηθήσω; Όλα τα δάκρυα και οι τύψεις δεν θα 'φερναν πίσω τον άντρα της, ούτε θα ξανάδιναν ζωή στο νεκρό γάμο. Δεν ήμουν ποτέ καλός στις συμβουλές. Εγκατέλειψα την προσπάθεια εδώ και χρόνια. Είμαι τόσο μπερδεμένος, όσο κι ο-ποιοσδήποτε άλλος. Πώς μπορούσα να της πω τι να κάνει; Έτσι κι αλλιώς, δεν υπήρχε εύκολη λύση. Ο πληγωμένος εγωισμός χρειά-ζεται μακρόχρονη θεραπεία. Δεν μπορούσε, όμως, να συνεχίσει στην κατάσταση που βρισκό-ταν. Η παρατεινόμενη απελπισία, είχε κιόλας κάνει τη δουλειά της. Φυσικά, υπήρχαν πολλά πράγματα που θα μπορούσε να κά-νει. Κι ανάμεσα σ' αυτά, πίστευα ότι έπρεπε, τελικά, ν' αντιμετω-πίσει το γεγονός πως η ζωή συνεχίζεται. Ήταν ακόμη νέα, όμορφη και ικανή. Επειδή ο άντρας της προφανώς υποτίμησε αυτά τα προσόντα, δεν σήμαινε ότι τα υποτιμούσαν κι οι άλλοι. Δεν υπήρ-χε λόγος να συγκρίνει τον εαυτό της με την άλλη γυναίκα. Δεν υπήρχε καμιά βάση για σύγκριση. Οπλισμένη μ' αυτά τα πραγμα-τικά στοιχεία, της πρότεινα ν' αποδεχτεί την κατάσταση, να συγ-χωρήσει τον άντρα της για τις πράξεις του και τον εαυτό της για το ρόλο που, υποσυνείδητα, είχε παίξει στην απόφασή του. Κουβεντιάσαμε ότι μεγάλο μέρος του πόνου της, οφειλόταν στο

(18)

17 γεγονός ότι αναλάμβανε την ευθύνη για τις πράξεις τού άντρα της. Αφού εκείνη ήταν το αθώο θύμα, της θύμισα, ήταν αντίθετο με τη λογική να νιώθει τόσο μεγάλη ενοχή και να χύνει τόσα δά-κρυα. Ενοχλήθηκε και φώναξε οργισμένη: «Να τον συγχωρήσω; Μα είσαι τρελός; Καλύτερα να πεθάνω! Θα του το ξεπληρώσω! Θα βρω τρόπο να τον πληγώσω, όπως με πλήγωσε κι αυτός!». Το πρόσωπό της είχε πάρει μια τρομακτική έκφραση. Καινούρια δά-κρυα κυλούσαν κι αρνιόταν να παραιτηθεί απ' το θυμό της. Ο άντρας της είχε φύγει, απολαμβάνοντας μια καινούρια ζωή με νέες πιθανότητες κι ένα νέο πρόσωπο και κείνη δεν μπορούσε να ελέγξει τίποτα απ' αυτά. Εκείνη, από την άλλη μεριά, πνιγόταν στην απελπισία. Οι περισσότεροι ξέρουμε από εμπειρία, πως το να μη συγχωρούμε μας πληγώνει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Γιατί, λοιπόν, βρίσκουμε τόσο δύσκολο το να συγχωρούμε; Η μνησικακία που κρατάμε μέσα μας, για μια ζωή, είναι πολύ βα-ρύ φορτίο. Εκτός από τις ρυτίδες ανάμεσα στα φβα-ρύδια, δημιουρ-γεί πολλή πικρία και καχυποψία. Κανένας δεν είναι απαλλαγμέ-νος από ενοχές. Αν θέλουμε να μας συγχωρούν για τις πράξεις μας ή τα σφάλματά μας, πρέπει ν' αρχίσουμε, προσπαθώντας να συγχωρούμε εμείς τους άλλους. Δεν υπάρχει πάντα δικαιοσύνη. Καμιά φορά πρέπει να συγχωρούμε, ακόμη κι αν μας έβλαψαν, για το δικό μας καλό. Ίσως η φίλη μου συνειδητοποιήσει κάποια μέρα, πως έκανε ό,τι καλύτερο μπορούσε στη σχέση της με τον άντρα της κι ότι ο ά-ντρας της νόμιζε πως είχε κάνει το ίδιο. Βέβαια, δεν δικαιολογώ τις πράξεις του, αλλά μέσα από τη διαδικασία της συγνώμης,

(19)

α-18 πελευθερώνουμε τον εαυτό μας. Έτσι μόνο μπορούμε να προχω-ρήσουμε και ν' αγαπήσουμε πάλι, σοφότεροι από την εμπειρία μας. Κάποιος, μου είπε κάποτε, ότι για τη μόνη αγάπη που ήταν σί-γουρος στη ζωή του, ήταν η αγάπη του σκύλου του. Μου εξήγη-σε: «Πάντα με υποδέχεται μ' ενθουσιασμό. Ανταποκρίνεται στο άγγιγμά μου, με συγχωρεί και βρίσκεται κοντά μου όποτε τον χρειάζομαι. Μ' αγαπά δίχως όρους». Καταπληκτική δήλωση! Φαίνεται ότι ή οι άνθρωποι του περιβάλλοντός του δεν κατάφε-ραν να του δώσουν τη σιγουριά που χρειαζόταν ή οι απόψεις του για την αγάπη χρειάζονταν αναθεώρηση. Στις ανθρώπινες σχέσεις, σπάνια μπορούμε να έχουμε την εγγύη-ση μιας δίχως όρους αγάπης και, συχνά, αναρωτιόμαστε αν μας αγαπούν πραγματικά τα κοντινά μας πρόσωπα. Αφού οι ορισμοί μας για την αγάπη αλλάζουν συνεχώς, καθώς μαθαίνουμε κάθε μέρα περισσότερο πώς να την προσφέρουμε, δεν είναι ασυνήθι-στο ν' αναρωτιόμαστε αν και οι άλλοι μας αγαπούν. Μια γυναίκα ρωτάει τον άντρα της (ή κι αντίστροφα): «Μ' αγαπάς;». «Φυσικά», απαντά εκείνος. «Γιατί;» τον πιέζει αυτή, ζητώντας μια πιο σαφή απάντηση.

(20)

19 «Τι εννοείς γιατί; Είμαστε παντρεμένοι είκοσι ολόκληρα χρόνια. Δεν είμαστε;». Πόσο ικανοποιημένοι θα νιώθαμε, αν, προσφέροντας σε κάποιον ένα παλιό κρασί και ρωτώντας τον αν του αρέσει, μας απαντού-σε: «Το πίνω, δεν το πίνω;». Η αγάπη, όσο αόριστη, όσο πολύπλοκη, όσο προσωπική κι αν εί-ναι, εξακολουθεί να χρειάζεται επιβεβαίωση ανάμεσα σ' αυτούς που τη μοιράζονται. Δυο άνθρωποι δεν εκφράζουν την αγάπη τους με τον ίδιο τρόπο. Ακριβώς αυτή η ιδιαίτερη προσωπική εκ-δήλωση, κάνει την αγάπη την ισχυρότερη και ανθεκτικότερη απ' όλες τις δυνάμεις της ζωής. Η αγάπη είναι περιεκτική, όσο κι η ίδια η ζωή κι όταν ζητάμε να την καθορίσουμε, συχνά της επιβάλλουμε περιορισμούς. Μπο-ρούμε, ωστόσο, να επιχειρήσουμε να την περιγράψουμε και, κά-νοντάς το, να την καταλάβουμε καλύτερα. Μια από τις ωραιότε-ρες περιγραφές που έχω διαβάσει, υπάρχει στην Πρώτη Προς Κορινθίους Επιστολή του Παύλου και, παρ' όλο που είναι τόσο γνωστή, αξίζει να την επαναλάβω: Ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ, χρηστεύεται, ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ, ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται, οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογίζεται τὸ κακόν, οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ· πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει. Ἡ ἀγάπη οὐδέποτε ἐκπίπτει. εἴτε δὲ προφητεῖαι, καταργηθήσονται· εἴτε γλῶσσαι, παύσονται· εἴτε γνῶσις, καταργηθήσεται. ἐκ μέρους δὲ γινώσκομεν

(21)

20 καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν· ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον, τότε τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται. ὅτε ἤμην νήπιος, ὡς νήπιος ἐλάλουν, ὡς νήπιος ἐφρόνουν, ὡς νήπιος ἐλογιζόμην· ὅτε δὲ γέγονα ἀνήρ, κατήργηκα τὰ τοῦ νηπίου. βλέπομεν γὰρ ἄρτι δι’ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ἄρτι γινώσκω ἐκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην. νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα· μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη ( (ΠΠρροοςςΚΚοορριιννθθίίοουυςςΑΑ''ΚΚεεφφ..1133,,ππααρρ..44--1133)) Έτσι, στην ερώτηση «Πώς θα ξέρω αν μ' αγαπούν ειλικρινά;», μπορεί να υπάρξουν μόνον επιμέρους απαντήσεις, οι οποίες χρειάζονται επεξεργασία κι αυτή την ιδιαίτερη απόχρωση, που ο καθένας μας δίνει σε μια σχέση του. Σίγουρα, ωστόσο, οι άνθρω-ποι που μας αγαπούν θέλουν να είμαστε αυτό που είμαστε, όχι αυτό που είναι εκείνοι. Τους χαροποιεί το γεγονός ότι ωριμάζου-με σύμφωνα ωριμάζου-με τις ιδέες μας, τα όνειρά μας, τη μοναδικότητά μας, το μέλλον μας. Θέλουν να είμαστε ανεξάρτητοι κι ελεύθεροι, όχι υποταγμένοι και φοβισμένοι. Οι άνθρωποι που μας αγαπούν θέλουν να διευκολύνουν τη ζωή μας, όχι προστατεύοντάς μας από τον πόνο, αλλά με το να βρίσκονται στο πλάι μας, όταν τους χρειαζόμαστε. Μας ενθαρρύνουν να διακινδυνεύουμε, γιατί κα-ταλαβαίνουν ότι διακινδυνεύοντας συνεχίζουμε να ωριμάζουμε. Μας βοηθούν να βρούμε εναλλακτικές λύσεις συμπεριφοράς, χαίρονται με τις επιτυχίες μας και μας παρηγορούν στις αποτυχί-ες. Όχι μόνον μας αγαπούν, αλλά είναι φίλοι πιστοί και πρόθυμοι να κάνουν παραχωρήσεις στις ατέλειές μας. Μπορούμε να

(22)

υπο-21 λογίζουμε σ' αυτούς, για υποστήριξη και συντροφικότητα. Ο καθένας μας έχει διαφορετικές απαιτήσεις, για το πόσο και πώς θέλει να τον αγαπούν. Μερικοί έχουν ανάγκη ν' ακούν τα λόγια «Σ' αγαπώ» κάθε μέρα, ενώ για άλλους τα λόγια αυτά υ-πάρχουν σ' ένα βλέμμα, μια κίνηση, μια σιωπηρή επικοινωνία. Δεν έχει τόση σημασία ο τρόπος εκδήλωσης της αγάπης, όσο η συχνή και ελεύθερη μεταβίβασή της. Παίρνω γράμματα από διαφορετικούς ανθρώπους, οι οποίοι έ-χουν μια παρόμοια ιστορία να διηγηθούν: η αγάπη μοιάζει να έχει σβήσει από τις σχέσεις τους. «Εκείνος δεν είναι πια τόσο ρο-μαντικός, όσο ήταν όταν τα φτιάξαμε». «Εκείνη δεν είναι πια η ίδια κοπέλα που την πάτησα». Προτιμώ να σκέφτομαι τον έρωτα σαν κάτι που μας ωριμάζει, όχι σαν κάτι που φτιάχνουμε ή πατάμε. Πιστεύω, επίσης, ότι η αγάπη δεν μπορεί να περιοριστεί στον ορισμό ενός ατόμου ή τις προσω-πικές του απαιτήσεις. Υπάρχουν τουλάχιστον δυο πλευρές, σε κάθε σχέση αγάπης. Η εκδήλωση της αγάπης είναι η σημαντικότερη απ' όλες τις αν-θρώπινες εκδηλώσεις. Μόνον όταν προσφέρεται ελεύθερα και χωρίς όρους, μπορεί να δυναμώσει και να δώσει ανώτερο σκοπό σε μια ανθρώπινη σχέση. Όλα τα βιβλία Ψυχολογίας, υποστηρίζουν ότι οι βασικοί τρόποι συμπεριφοράς μας, καθορίζονται στα νηπιακά χρόνια μας από

(23)

22 τους γονείς μας. Η μητέρα κι ο πατέρας είναι υπεύθυνοι (απ' ό,τι φαίνεται, όμως, συχνότερα κατηγορούμενοι), για την επιρροή τους σαν πρότυπα ρόλων. Μερικοί άνθρωποι περνούν τη ζωή τους πιστεύοντας, ότι η ανικανότητά τους να εκφράσουν την α-γάπη, όπως θα ήθελαν, οφείλεται στο γεγονός ότι οι γονείς τους δεν τους δίδαξαν ν' αγαπούν. Κι έτσι, δηλώνουν ότι «ο κύβος ερ-ρίφθει» και το παρελθόν γίνεται ένας βολικός αποδιοπομπαίος τράγος, για να εξηγήσουν ή να δικαιολογήσουν τη χρόνια μοναξιά κι έλλειψη αγάπης. Δεν πρέπει ποτέ ν' αποδεχόμαστε οποιαδήποτε άποψη, ακόμα κι αν απλώς υποθέτει, ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά, όποια κι αν είναι η προέλευσή της, δεν μπορεί ν' αλλάξει. Υπάρχει μεγάλη ελπίδα, για όσους νιώθουν ότι τους λείπει η ικανότητα ν' αγα-πούν απόλυτα και χαρούμενα, χωρίς φόβο. Αυτή η ελπίδα στηρί-ζεται στη γνώση, ότι μπορούμε ν' αφιερώσουμε τον εαυτό μας στη διαδικασία εκμάθησης πώς ν' αγαπούμε, σήμερα. Προσπα-θώντας να ζήσουμε με αγάπη, θα κατανοήσουμε ότι ο πόνος, η δυσφορία, ακόμη κι απόρριψη, είναι μέρος αυτής της διαδικασί-ας. Για ν' αγαπήσουμε, πρέπει να έχουμε κουράγιο, αντοχή κι ελπίδα. Δεν θα βρούμε ποτέ ανθρώπους να μας προσφέρουν α-γάπη εύκολα. Αλλά, καθώς η αα-γάπη είναι η ανθρώπινη εμπειρία που προσφέρει τη μεγαλύτερη ανταμοιβή, αξίζει να δοκιμάσου-με. Ένας σπουδαστής, που παρακολουθούσε τα σεμινάριά μου για την Αγάπη, πριν μερικά χρόνια, εμπνεύστηκε από κάποια συζή-τησή μας κι αποφάσισε να πάει κατευθείαν στο σπίτι του και να ταρακουνήσει λίγο τη γυναίκα του, ανανεώνοντας την αγάπη στη

(24)

23 συζυγική ζωή τους. Ήταν φυσικό, όμως, ύστερα από δέκα χρόνια γάμου, στερημένα από εξωτερικές εκδηλώσεις τρυφερότητας, η γυναίκα του να νιώσει καχυποψία για τα πραγματικά του κίνη-τρα. «Γιατί αυτές οι ξαφνικές αγάπες, ύστερα από τόσα χρόνια;» ανα-ρωτιόταν. Ο άντρας της ή τρελάθηκε ή ένιωθε ενοχή για κάτι. Ό-ταν του δήλωσε τις υποψίες της, εκείνος κυριολεκτικά εξοργίστη-κε με την αντίδρασή της. Ήταν βέβαιος ότι η γυναίκα του θα εν-θουσιαζόταν και θα 'πεφτε στην αγκαλιά του. Αντί γι' αυτό, τον υποδεχόταν μ' αμφιβολία, καχυποψία κι απόρριψη. Έτσι, όπως συχνά συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις, ξανακλείστηκε στη σι-γουριά και τη συνήθεια του πεζού εαυτού του. Η αγάπη τον είχε προδώσει. Έφτασε στο σημείο να δικαιολογείται, δηλώνοντας ότι είχε προσπαθήσει, επομένως, δεν ήταν δικό του το λάθος. Έφται-γε η γυναίκα του, που δεν ήξερε ν' αγαπά. Ο άνθρωπος αυτός, πιθανόν ήθελε ειλικρινά να μάθει ν' αγαπά, αλλά δεν ήταν προετοιμασμένος ν' αντιμετωπίσει την πολυπλο-κότητα των συναισθημάτων που μπορεί να δημιουργήσει η αγά-πη. Ούτε ήταν διατεθειμένος να δεχτεί την ιδέα, ότι το να μάθεις ν' αγαπάς, δεν γίνεται μέσα σε μια μέρα, αλλά απαιτεί χρόνο, προσπάθεια κι υπομονή. Ο σύγχρονος πολιτισμός μάς ενημερώνει «πώς γίνεται», για οτι-δήποτε μπορούσε να φανταστεί κανείς. Τηλεοπτικά προγράμμα-τα, εκλαϊκευμένα βιβλία, εγχειρίδια, άρθρα κτλ, μας δείχνουν αδιάκοπα τον τρόπο για ν' αποκτήσουμε πιο ολοκληρωμένη προ-σωπικότητα, ωραιότερο σώμα, περισσότερους φίλους, λιγότερες

(25)

24 φοβίες. Μας λένε πώς να γίνουμε πρωταθλητές του σεξ, πώς μπορούμε μόνοι μας να επενδύσουμε το χρόνο και το χρήμα μας για να βελτιώσουμε τις αθλητικές μας επιδόσεις ή να αποκτή-σουμε το πιο όμορφο μπαλκόνι στην πολυκατοικία. Κι όμως, γι-νόμαστε διστακτικοί μόνο στη σκέψη, ότι χρειάζεται ίδια προ-σπάθεια, αν θέλουμε να μάθουμε ν' αγαπάμε. Ο κόσμος μας θα ήταν πολύ καλύτερος, αν δείχναμε τον ίδιο ζήλο που δείχνουμε για τα χόμπι μας, στον αναμφισβήτητα πιο ικανοποιητικό στόχο, να γίνουμε καλύτεροι στην αγάπη. Πολλοί θα θυμούνται το διήγημα του Κάρολου Ντίκενς, «Χρι-στουγεννιάτικη ιστορία», όπου ο ήρωάς του Εμπηνέζερ Σκρουτζ μεταμορφώνεται από μισητός κι άκαρδος γέρος, σ' ένα ευγενικό κι αξιαγάπητο πλάσμα, μέσα σε μια νύχτα. Το μήνυμα τούτου του πολυαγαπημένου διηγήματος κι άλλων παρόμοιων, που περνούν από γενιά σε γενιά, είναι η διαχρονική αξία της ζωής που μετα-μορφώνεται από την αγάπη. Οι περισσότεροι από μας, ωστόσο, αποκλείοντας την επίσκεψη κάποιου αγαθού φαντάσματος, πρέ-πει να γίνουμε οικοδόμοι της αλλαγής μας και να αποδεχτούμε το γεγονός, ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να συμβεί μέσα σε μια νύχτα. Ας αρχίσουμε να οικοδομούμε την αλλαγή, έστω κι αν πρέπει να ξεκινήσουμε απ' το Α. Το σπουδαιότερο είναι ν' αρχίσουμε τώρα. Κάθε νέα στιγμή αγάπης που ζούμε και μαθαίνουμε, μας φέρνει όλο και περισσότερες τέτοιες στιγμές και, στιγμή τη στιγμή, θα κάνουμε τον κόσμο μας καλύτερο, τόσο για τους εαυτούς μας, όσο και για όσους συναναστρεφόμαστε.

(26)

25 Έμαθα εδώ και πολύ καιρό, πόσο έντονη είναι η απογοήτευση που νιώθουμε από τις ανεκπλήρωτες προσδοκίες. Το μάθημα έχει μείνει βαθιά μέσα μου. Το πήρα κάποια Χριστούγεννα, όταν ή-μουν έφηβος. Θυμάμαι την ξαφνική εμφάνιση, κάτω από το χρι-στουγεννιάτικο δέντρο του σπιτιού μας, του πιο μεγάλου δώρου που θα μπορούσα να φανταστώ. Ήταν ένα πακέτο, τουλάχιστο τριάντα πόντους ψηλότερο από μένα και διπλάσιο σε βάρος. Και — θαύμα θαυμάτων — είχε πάνω γραμμένο τ' όνομά μου. Δυο ολόκληρες βδομάδες πριν τα Χριστούγεννα, το δώρο αυτό ορθω-νόταν πάνω απ' όλα τ' άλλα και αντιστεκόταν στις μάταιες συμ-βατικές μου προσπάθειες, να μάθω το περιεχόμενό του πριν την ώρα του. Αυτές οι δυο βδομάδες μού φάνηκαν αιωνιότητα. Δεν μπορούσα να σκεφτώ τίποτε άλλο. Φανταζόμουν χιλιάδες πράγματα. Εξαιτί-ας των διαστάσεων και του μυστηρίου του, το δώρο αυτό δημι-ουργούσε γύρω του μια ατμόσφαιρα μαγείας. Όταν πια έφτασε η μεγάλη μέρα, η οικογένεια συγκεντρώθηκε για τη γιορτή. Το γεγονός της ημέρας ήταν το άνοιγμα του δώρου μου. Πόσες φορές, μέσα στις δυο αυτές βδομάδες που πέρασαν, είχα ονειρευτεί τούτη τη στιγμή! Αλλά από τη στιγμή κιόλας που τ' άνοιγα, θυμάμαι ότι ένιωσα μια αόριστη αίσθηση απογοήτευ-σης. Το Μέγα Μυστήριο ετοιμαζόταν να πάρει τέλος και δεν θα μπορούσα πια να κάνω όλα αυτά τα γοητευτικά όνειρα. Ήταν ένα γραφείο χειροποίητο, που είχε φτιάξει ο θείος μου ο Λιούις με πολύ μεράκι. Ήταν σίγουρα πολύ όμορφο και ιδιαίτερα χρήσιμο. Αλλά, εκείνη τη στιγμή, τίποτα στον κόσμο δεν θα

(27)

μπο-26 ρούσε να ικανοποιήσει τις προσδοκίες μου. Δεν θα μπορούσα να πω, τι ακριβώς περίμενα. Ωστόσο, αυτή η απογοήτευση, μου έ-δωσε ένα μάθημα για όλη τη ζωή μου. Ο Βούδας έγραψε κάποτε: «Όταν πάψουμε να προσδοκούμε, θα τα έχουμε όλα». Αν δεν περιμένουμε τίποτα, μας ευχαριστεί το καθετί. Όταν, όμως, έχουμε προσδοκίες, άσχετα με το πόσες απ' αυτές ικανοποιούνται, έχουμε την τάση να προσδοκούμε όλο και περισσότερα. Μπορούμε να ελπίζουμε ότι όλοι θα μας αγαπούν, αλλά δεν πρέπει να περιμένουμε ότι θα το κάνουν κιόλας. Συνει-δητοποιώντας το, απελευθερώνουμε τον εαυτό μας και τους άλ-λους από την υποχρέωση να ικανοποιήσουν τις προσδοκίες μας. Οι άνθρωποι που λένε, «Πρέπει να μ' αγαπάς, είμαι η γυναίκα σου, ο άντρας σου, η μητέρα σου, ο αδερφός σου, ο εραστής σου κτλ», ξεχνούν ότι η αγάπη προσφέρεται μόνον ελεύθερα. Άσχετα με το πόσο πολύ την απαιτούμε» θα 'ρθει μόνον όταν προσφερ-θεί ελεύθερα. Οι περισσότεροι δημιουργούμε σχέσεις, έχοντας ένα προκαθορι-σμένο πλαίσιο προσδοκιών, που συνέχεια συσσωρεύονται και περιμένουν το κατάλληλο πρόσωπο να τις ικανοποιήσει. Αν ο κα-τάλογος είναι μακρύς και οι απαιτήσεις αυστηρές, η αναμονή μπορεί να διαρκέσει μια ολόκληρη ζωή. Και μόνον η ιδέα ότι πε-ριμένουμε από τους άλλους να συμπεριφερθούν κατά έναν προ-καθορισμένο τρόπο ή να ανταποκριθούν σε μια προκατασκευα-σμένη εικόνα, τους στερεί το πολυτιμότερο προτέρημά τους, τη μοναδικότητά τους και τους κατατάσσει στην κατηγορία εμπο-ρεύματος.

(28)

27 Αυτό που μας προσελκύει στους άλλους είναι, συνήθως, τα προ-τερήματα που τους καθιστούν μοναδικούς. Αντί, λοιπόν, ν' απο-λαμβάνουμε τη μοναδικότητά τους, προσπαθούμε να τους κατα-τάξουμε σε κατηγορίες και περιμένουμε απ' αυτούς να συμπερι-φερθούν ανάλογα. Πόσο καλύτερα θα ήταν, αν ξεχνούσαμε τις προσδοκίες μας και συναναστρεφόμασταν τα άτομα που αγα-πούμε γι' αυτό που είναι. Άτομα αξιόλογα, μοναδικά κι ανεπανά-ληπτα! Οι δάσκαλοι πρέπει ν' αποφεύγουν σταθερά την μετάδοση προ-καθορισμένων εννοιών στους σπουδαστές τους, για τον απλού-στατο λόγο, ότι κατ' αυτόν τον τρόπο, τις μετατρέπουν σε αυτο-ικανοποιούμενες προφητείες. Περιμένοντας από τους σπουδα-στές να λειτουργήσουν κατά έναν ορισμένο τρόπο, ανάλογο με τη φυλή τους, την εμφάνισή τους, την οικογενειακή τους κατάσταση ή την καταγωγή τους, τους αναγκάζουμε να παίζουν μόνιμα το ρόλο που τους έχει ανατεθεί και, κατά συνέπεια, δεν μπορούν να είναι ο εαυτός τους. Ένας φίλος μου, μου είπε κάποτε, ότι ήταν μόνιμα απογοητευμέ-νος από τις ερωτικές του σχέσεις. Κάθε φορά, από το πρώτο ρα-ντεβού με μια κοπέλα, ήταν βέβαιος ότι θα συναντούσε το μεγά-λο έρωτα της ζωής του. Φυσικά, καμιά κοπέλα δεν μπορούσε ν' ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του για σύζυγο, μητέρα, νοικοκυρά, σύντροφο, σύμβολο του σεξ και συνομιλήτρια. Δοκίμασε πολλές απογοητεύσεις, μέχρι ν' ανακαλύψει ότι ήταν ουσιαστικά πιο δι-ασκεδαστικό (και σίγουρα πιο ρεαλιστικό), ν' ανακαλύπτει στην κάθε κοπέλα ένα ξεχωριστό άτομο και να της επιτρέπει να του δείχνει τον εαυτό της, όπως ακριβώς ήταν κι όχι όπως την

(29)

ονει-28 ρευόταν. Δεν πέρασε πολύ καιρός, μέχρι να κάνει έναν ευτυχι-σμένο γάμο. Για ν' αποφύγουμε τη μοιραία απογοήτευση που προκαλούν οι ανεκπλήρωτες επιθυμίες, θα πρέπει να έχουμε προσδοκίες μόνον από τον εαυτό μας. Κατ' αυτόν τον τρόπο, θ' αφήσουμε ελεύθε-ρους τους άλλους να είναι ο εαυτός τους, ενώ εμείς θα επεκτεί-νουμε και θα τελειοποιούμε τις δυνατότητές μας.

(30)

29

ΠΑΘΟΣ

ΓΙΑ ΧΑΡΑ

Το κυνήγι της ευτυχίας είναι, ίσως, η πιο βασική μας πα-ρόρμηση. Αναφέρεται, μάλιστα, στα περισσότερα συντάγ-ματα των δημοκρατικών χωρών. Το πώς την επιδιώκουμε, ακόμη και το πώς την προσδιορίζουμε, ποικίλλει από άτομο σε άτομο. Ίσως αυτό που κάνει την ευτυχία φευγαλέα είναι το πρόβλημα, ότι όχι μόνο δεν ξέρουμε πώς να τη βρούμε, αλλά ούτε πώς να την κρατήσουμε. Η καλή μας διάθεση, είναι δυνατό να χαθεί, με την παραμικρή αντιξοότητα που θα μας παρουσιαστεί. Ο γνωστός συγγραφέας Ουίλιαμ Σ. Μπάροους, δήλωσε πρόσφατα σε μια συνέντευξη ότι, κατά την άποψή του, «η ευτυχία είναι υποπροϊόν της λειτουργικότητας, του σκοπού και της σύγκρουσης. Όσοι ζητούν την ευτυχία για την ευ-τυχία, είναι σαν να ζητούν νίκη δίχως μάχη». Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι, μόλις πέθαιναν, ο θεός Όσιρις θα τους έκανε δυο ερωτήσεις. Από τις απαντήσεις τους θα κρινό-ταν αν θα συνέχιζαν το ταξίδι τους στη μεταθανάτια ζωή. Η πρώ-τη ερώπρώ-τηση ήταν: «Πρόσφερες χαρά;». Κι η δεύτερη: «Βρήκες πρώ-τη χαρά;». Αυτοί οι στόχοι, λοιπόν, γίνονταν ιερό καθήκον στη ζωή κι ο μοναδικός δρόμος προς την αιώνια ευτυχία. Ωστόσο, οι ερωτήσεις αυτές δεν είναι λιγότερο ζωτικής σημασίας σήμερα, απ' όσο ήταν στην αρχαία Αίγυπτο. Είναι ερωτήσεις που

(31)

30 πρέπει αδιάκοπα να κάνουμε στον εαυτό μας. Οι περισσότεροι έχουμε έντονη αίσθηση της ανάγκης να χαιρόμαστε τη ζωή και να σκορπίζουμε γύρω μας όση χαρά μπορούμε. Σκεφτείτε τους πιο ευτυχισμένους ανθρώπους που γνωρίζετε. Είναι αυτοί, που ξέρουν ν' ανακαλύπτουν τη χαρά παντού. Αν με-λετήσουμε προσεχτικά κι αναλύσουμε πώς το πετυχαίνουν, θα βρούμε κάποιες απαντήσεις, πολύ πιο απλές απ' ό,τι πιστεύαμε. Τους έχουμε ακούσει να λένε: «Υπάρχει κάτι καλό σε κάθε άνθρωπο. Είναι στο χέρι μου να το φέρω στην επιφάνεια». «Υπάρχει μια φωτεινή πλευρά σε όλα τα πράγματα, φτάνει να ψάξεις γι' αυτή». «Βλέπω κάθε καινούρια μέρα σαν πρόκληση. Το πώς θα την αξι-οποιήσω εξαρτάται από μένα». Η αναζήτηση της ευτυχίας κι η ικανότητά μας να την προσφέρου-με στους άλλους, οδηγεί πίσω στον εαυτό μας, γιατί αρχίζουπροσφέρου-με βρίσκοντας τη χαρά μέσα μας. Η εσωτερική χαρά που αναπτύσ-σουμε, γίνεται η πηγή, από την οποία αντλούμε και μοιραζόμα-στε με τους άλλους. Μ' αφήνει έκθαμβο η ικανότητα του ανθρώπου ν' ανακαλύπτει τη χαρά, ακόμη και στις δυσκολότερες στιγμές, τις πιο σκληρές δο-κιμασίες της μοίρας. Ακούμε ιστορίες ανθρώπων με τσακισμένα σώματα, αλλά ακμαίο ηθικό. Θαυμάζουμε το κουράγιο αυτών των ανθρώπων, αλλά σπάνια σκεφτόμαστε το τρανό παράδειγμα