Η ΙΔΕΑΤΗΣ ΜΕΤΕΝΣΑΡΚΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ Από τον Πλήθωνα Γεμιστό στον Τζορντάνο Μπρούνο ΣΕΙΡΑ: ΜΑΡΓΑΡΜΑΡΑ -Δ-ΝΑS--- --ΔΣΑΣ ΣΟΦΙΑΣ
ΤΑΦΗ---Η ΙΔΕΑ ΤΤΑΦΗ---ΗΣ ΜΕΤΕΝΣΑΡΚΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ
Η ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΜΕΤΕΝΣΑΡΚΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ Από τον Πλήθωνα Γεμιστό στον Τζορντάνο Μπρούνο. Μετάφραση: Ιωάννα Μ. ΜΟύστΌη ΣΥΝ ΕΚΔΟΣΕΙΣΝΕΑΑΚΡΟΠΟΛΗ
Εl concepto de Reencarnatiόn en el Renacimiento: de Gemisto Pletόn a Giordano Bruno
Isabelle Οhmann Για την ελληνική Υλώσσα Ο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΑ ΑΚΡΟΠΟΛΗ - Αθήνα - Μάιος 2004 Μετάφραση: Ιωάννα Μ. Μούστοχη Επιμέλεια έκδοσης: Φ. Θεοδωρίδου Επιμέλεια κειμένου: Δ. Κόκλα Επιμέλεια εξωφύλλου - Ατελιέ: Κ. Δαϊκίδου ΙSΒΝ: 960-8407-45-1 Εγχδόσεις: ΝΕΑ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΑΥίου Μελετίου 29, Αθήνα, 11361 Τηλ. 210 8231301. Ο fax: 210 8847639
e-mail: books(anea-acropoli.gr • www.nea-acropoli.gr Απαγορεύεται η ολική, μερική ή περιληπτική αναδημοσίευση, αναπα οαγωγή ή διασκευή του παοόντος βιβλίου με οποιονδήποτε τοόπο (μη χανικό, ηλεκτoονικό, φωτοτυπικό, φωτογοαφικό) ή η μετάδοσή του με οποιοδήποτε οπτικοακουστικό μέσο, χωρίς την Ύοαπτή έγκριση του εκ δότη (Νόμος 2121/93). ΕΚΤΥΠΩΣΗ: ΝΕΑ ΑΚΡΟΠΟΛΗ - ΑΘΗΝΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ εν συνηθίζεται να συσχετίζεται η ι ΔΕΗ---λοσοφία της Αναγέννησης. Ωστόσο είναι γνωστό ότι η Αναγέννηση, κυρίως στην Ιταλία, οικειοποιήθηκε τις αντιλήψεις της αρχαίας φιλοσοφίας του Ζωροαστρι σμού, του Ερμητισμού, του Ορφισμού, του Πυθαγορισμού, του Πλατωνισμού και Νε οπλατωνισμού και άλλων. Σ΄ αυτές τις διαφορετικές διδασκαλίες, εξέχουσα θέση κατέχει η αντίληψη για την αθανασία της ψυχής και για τα βήματά της μέσα από διαφορετικές μορφές ζωής. Αυ τό που ονομάζεται μετανάστευση των ψυ χών και μερικές φορές παλιγγενεσία ή με τεμψύχωση. (1)
Αυτή η ιδέα γοήτευσε την Αναγέννηση κι αυτό εκφράστηκε με τρόπο περισσότε ρο ή λιγότερο ξεκάθαρο από τους διάφο ρους εκπροσώπους της. Θεωρήσαμε ενδια φέρον να μελετήσουμε την έκφραση αυ τής της αντίληψης σε τρεις διαφορετικές στιγμές της Αναγέννησης: αρχικά, στις δι δασκαλίες του Πλήθωνα Γεμιστού στο Μυ στρά, στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία (είναι γνωστό ότι αυτός έδωσε την πρώτη ώθηση για την ίδρυση της Νέας Πλατωνικής Ακα δημίας στη Φλωρεντία, γεγονός που έλαβε χώρα κατά την συνάντησή του με τον Κό ζιμο των Μεδίκων στη διάρκεια της Συνό δου για την Ένωση των Εκκλησιών το 1439). Στη συνέχεια η ύπαρξη αυτής της ί διας διδασκαλίας απαντάται μέσα στην Πλατωνική Ακαδημία της Φλωρεντίας, με τη χαρακτηριστική περίπτωση του Μαρσί λιο Φιτσίνο. Και τελευταία, στο τέλος της Αναγέννησης, στις διδασκαλίες του Τζορ ντάνο Μπρούνο.
Πλήθων Γεμιστός και μετενσάρκωση Με την ευκαιρία του θανάτου του πα τέρα τους, οι γιοι του πήραν από τον καρ δινάλιο Βησσαρίωνα ένα εξαίρετο γράμ μα αφιερωμένο «στον κοινό πατέρα και δάσκαλό μας»: «Πληροφορήθηκα ότι ο κοινός πατέρας και δάσκαλός μας άφησε κάθε γήινο στοι χείο και πήγε στον ουρανό, καθαρή δια μονή, για να χορέψει ο μυστικός "Ιακχος με τους Ολύμπιους θεούς. Γι΄ αυτό, από πλευράς μου, χαίρομαι που υπήρξα μαθη τής ενός τέτοιου ανθρώπου. Από την επο χή των διάσημων εκείνων ανθρώπων των πρώτων καιρών, η Ελλάδα δεν έδωσε φως σε άλλον που να μοιάζει περισσότερο στον Πλάτωνα, τόσο στη γνώση όσο και σε ο ποιαδήποτε άλλη αρετή, με τέτοιο τρόπο ώστε, αν αποδέχομαι τη διδασκαλία του Πυθαγόρα και του Πλάτωνα για τη ρυθμι
κή περιοδικότητα της ανόδου και της κα θόδου των ψυχών, δεν θα αρνιόμουν να προσθέσω ότι η ίδια η ψυχή του Πλάτωνα, υποχρεωμένη από τις αθεράπευτες προ σταγές του Αδαστρέου για να υπηρετήσει και να πραγματοποιήσει την απαραίτητη επιστροφή της, στάλθηκε στη γη για να πά ρει το σώμα του Πλήθωνα Γεμιστού και ζωή μαζί του» (2) Όπως οι Πυθαγόρειοι και οι Πλατωνι κοί, για να μη μιλήσουμε για τον ίδιο τον Πλάτωνα τον οποίο επικαλείτο, ο Πλήθων δίδασκε το δόγμα της μετανάστευσης των ψυχών. Στα σχόλιά του πάνω στους Χαλδαιϊκούς Χρησμούς (3), ασχολείται με την περιοδι κή επιστροφή της ψυχής στη γήινη ζωή, σύμφωνα με τις διδασκαλίες του Πορφύ ριου και του Ιάμβλιχου. Γράφει στο σχόλιό του πάνω στο 12° χρησμό: «Τότε η ψυχή κα τέχει, λόγω ασφαλώς της ίδιας της της αιω νιότητας, πολλά από αυτά που βρίσκονται 1 (0)
Η Ιδέα της Μετενσάρκωσης στην Αναγέννηση στις πτυχές του κόσμου, δηλ. στα διάφορα μέρη του κόσμου. Τα αποκτά, κάθε φορά, σύμφωνα με αυτά που βίωσε σ΄ αυτόν τον κατώτερο κόσμο». (4) Στην Πραγματεία των Νόμων, αναφέ ρεται επίσης στη μετανάστευση των ψυχών. Αν κι αυτό το έργο καταστράφηκε στο με γαλύτερο μέρος του από τον Σχολάριο, Πα τριάρχη της Κωνσταντινούπολης εκείνη την εποχή, μετά τον θάνατο του Πλήθωνα, λέ γεται ότι ο Πλήθων μιλούσε για την αθα νασία των ψυχών και προσπαθούσε να α ποδείξει την επιστροφή των ψυχών στα σώ ματα και στη ζωή στη διάρκεια καθορισμέ νων χρονικών περιόδων, γεγονός που ονο μαζόταν μετεμψύχωση. (5) Ο Πλήθων, στην εισαγωγή που μας ά φησε σ΄ αυτό το έργο, λέει ότι η ψυχή μας είναι αθάνατη, ότι είναι ίδια στο είδος με τους θεούς και ότι αυτοί τη στέλνουν σ΄ αυ τόν τον κατώτερο κόσμο για να ενωθεί με ένα θνητό, διαφορετικό σώμα κάθε φορά 1 1
ανάλογα με τις περιστάσεις. «Σ΄ ό,τι μας α φορά, η ψυχή μας όντας παρόμοια με τους θεούς, εξακολουθεί να είναι αθάνατη και αιώνια μέσα στα όρια που περιορίζουν τον δικό μας κόσμο. Περιοριζόμενη πάντα σ΄ έ να θνητό περίβλημα, στέλνεται από τους θε ούς κάποιες φορές σε ένα σώμα, άλλες φο ρές σε άλλο, σε σχέση με την παγκόσμια αρ μονία». (6) Τέλος, στην περίφημη διένεξη που τον έφερε αντιμέτωπο στη διάρκεια της ζωής του με τον Σχολάριο για τις διαφορές ανά μεσα στη φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, έγραφε: «Ωστόσο, δεν θα με εξέπληττε σ΄ ό,τι τον αφορά, αν, από νοητι κή οκνηρία δεν έχει ήδη καταλάβει ότι ό ποιος υποθέτει ταυτόχρονα την αιωνιότητα του κόσμου και την αθανασία της ανθρώπι ινης ψυχής, θα έπρεπε αναγκαστικά όχι μό νο να αποδέχεται ότι αυτή δεν γεννιέται στο χρόνο, αλλά να αποδέχεται επίσης ότι η ψυ χή κάνει πολλές καθόδους σε θνητά σώμα τα, που συμφωνούν ή όχι με τον λόγο». (7) 12
ΗΠλατωνική Ακαδημία της Φλωρεντίας Περισσότερο υποκείμενοι στην επιρρο ή της Εκκλησίας από τον Πλήθωνα Γεμι στό, παρά τις διαφορές του με τον Σχολά ριο, οι φιλόσοφοι της Πλατωνικής Ακαδη μίας, που πολλές φορές κατηγορήθηκαν για αίρεση, ήταν, χωρίς αμφιβολία από α νάγκη, πιο προσεκτικοί στις αναφορές τους για τη διδασκαλία της μετανάστευσης των ψυχών. Άλλωστε, ο Πίκο ντελλα Μιράντολα έ γραψε ξεκάθαρα στο Ηeptaplus του ότι οι αρχαίοι σοφοί συνήθιζαν «να μη γράφουν για τα θεϊκά πράγματα παρά μόνο με τρό πιο συγκαλυμμένο. Εκεί οφείλονται και τα πολλά τους μυστήρια». Αναρωτιέται επίσης στο “Για την αξιοπρέπεια του ανθρώπου” «αν επιτρέπεται να παρουσιάζεται στο κοι νό, έστω και σαν αίνιγμα, κάποιο από τα πολύ κρυφά μυστήρια». Αυτό δεν τον εμπό δισε να αναφέρει στις 9.00 Θέσεις του «ό λους τους Ινδούς, Πέρσες, Αιγύπτιους και 1 3
Χαλδαίους σοφούς που πίστευαν στη μετα νάστευση των ψυχών σε σώματα». (8) Αυτό το μυστήριο διατηρήθηκε τόσο σο φά που κατάφερε να παραπλανήσει τους σύγχρονους ερευνητές μας. Έτσι, ορισμέ νοι συγγραφείς, όπως ο Thierry Gontier και ο Thierry Bernard (10) δεν διστάζουν να διαβεβαιώσουν ότι ο Φιτσίνο δεν πίστεψε πο τέ στη μετενσάρκωση. Γι΄ αυτό, κάποιοι συγ γραφείς θεωρούν ότι έχουν το δικαίωμα να συμπεράνουν ότι η διδασκαλία της μετενσάρ κωσης δεν υπήρχε στην φλωρεντινή Αναγέν νηση. Πέρα από αυτό που μπορεί να μας α ποκαλύψει η προσεκτική ανάγνωση των γραπτών του ίδιου του Φιτσίνο και του Πί κο ντελλα Μιράντολα, θα ήταν χρήσιμο να αναφέρουμε εκ των προτέρων ότι η ιδέα της μετενσάρκωσης δεν ήταν ξένη στις με γάλες προσωπικότητες της εποχής τους. Ας θυμηθούμε ότι ένα από τα συνθήμα τα του Λορέντζο του Μεγαλοπρεπούς ή 14
Η Ιδέα της Μετενσάρκωσης στην Αναγέννηση
ταν «ο χρόνος επιστρέφει» σαν αντήχηση του redeunt Saturma regma (επιστρέφει η βα σιλεία του Κρόνου ... μια χρυσή φυλή υψώ νεται πάνω από τον κόσμο») του Βιργίλιου (4"Εκλογή) και είχε ζωγραφισμένο ένα ξα ναγεννημένο δένδρο. Το φρέσκο βλαστά ρι ενός ξερού δένδρου ήταν ένας συνηθι σμένος τρόπος για να αναφερθεί κανείς στην Αναγέννηση. Επίσης στην Αυλή του Λορέντζο του Με γαλοπρεπούς, ο ποιητής Νάλντι παρουσί αζε, σε ένασύντομο ποίημα, πώς, με μια διαδοχή μεταμορφώσεων, η ψυχή του Ορ φέα πέρασε διαδοχικά μέσα από τον Ό μηρο, τον Πυθαγόρα, τον Έννιο και τον Φιτσίνο. (11) Ο Ρενέ ντ΄ Ανζού είχε το ίδιο έμβλημα με τον Λορέντζο των Μεδίκων, σε σχέση με το όνομά του, Renatus, που σήμαινε «Ξα να-γεννημένος» δηλ. «γεννημένος μιαν άλ λη φορά». 1,5
της μετενσάρκωσης Υπέρ αυτών που βλέπουν στο Φιτσίνο έ ναν «αντίθετο στην μετενσάρκωση», συνα ντάμε στην Πλατωνική Θεολογία για τις ψυ χές (ΠΘΨ) ΧVI, 5 (12) αυτή τη σημείωση: «Γιατί ένας γέρος στρατιώτης, μετά τη συ μπλήρωση του χρόνου υπηρεσίας του, θα ε πέστρεφε στη μάχη;». Κατά τον ίδιο τρόπο, όταν μια φλόγα ανάψει στον αέρα, κατό πιν επιστρέφει στη σφαίρα της φωτιάς, «δεν ζητάμε μια κάθοδο πιο συχνή από αυτή τη φλόγα». Στην ΠΘΨ ΧVΙΙ,3, ο Φιτσίνο θίγει το θέμα των μεταναστεύσεων και της παλιγ γενεσίας που αναφέρουν ο Πλάτων, ο Ζω ροάστρης και άλλοι αρχαίοι καθώς και διά σημοι ποιητές. Αλλά η διατύπωση είναι αρ κετά διφορούμενη για να επιτρέπει πλα τειά συμπεράσματα. Εναντίον αυτής της θέσης, υπογραμμί ζουμε διάφορα σημεία: 1 6
Η Ιδέα της Μετενσάρκωσης στην Αναγέννηση - Πέρα από τον ανεπιφύλακτο θαυμα σμό του για τις διδασκαλίες της «αρχαίας φιλοσοφίας», ο Φιτσίνο ήταν ένθερμος υ ποστηρικτής των θέσεων του Πλήθωνα Γε μιστού, όπως απέδειξε η Brigitte Τambrun Κrasker. (13) Υπήρξε επίσης ένθερμος ο παδός του μαθητή του, του καρδινάλιου Βησσαρίωνα, του οποίου είδαμε προηγου μένως το γράμμα, όπως το μαρτυρεί αυτό το απόσπασμα: «Ήρθε ο Βησσαρίων, το πνεύμα του Πλάτωνα μπορεί να χαίρεται και εμείς, τα μέλη της οικογένειάς του, ας δείξουμε απέραντα ικανοποιημένοι γι΄ αυ τό» (14) - Η ιδέα της κυκλικότητας των πραγμά των επιστρέφει συνεχώς στα γραπτά του φι λοσόφου.(15) Ο Φιτσίνο μιλάει ανοιχτά για τις ιστορικές περιόδους που υποδηλώνουν εκ των πραγμάτων την αντίληψή του για την κυκλική φιλοσοφία της ιστορίας: «Αυ τό που έχουν πει οι ποιητές για τις τέσσερις εποχές, του μολύβδου, του σιδήρου, του αρ γύρου και του χρυσού... αν μπορούμε να μι
λάμε για μια εποχή του χρυσού, είναι σίγου ρα αυτή που δημιουργεί πνεύματα από χρυ σό...». (16) Πράγμα που επιβεβαιώνεται α πό την ακόλουθη σκέψη: «Η αντίληψή σας για το χρόνο είναι πολλαπλή και ευμετά βλητη: αντιλαμβάνεται τα συμβάντα που περνούν και, μ΄ ένα είδος περιστροφής, ε ινώνει την αρχή με το τέλος. Παράγει απε ριόριστο αριθμό πραγμάτων και τα κατα στρέφει διαδοχικά. Οι Αιγύπτιοι περιελάμ βαναν όλο αυτό το γίγνεσθαι σε μια μόνο εικόνα, που απεικόνιζε ένα φτερωτό φίδι που δαγκώνει την ουρά του» (17) - Άλλωστε ο Φιτσίνο μεταφράζει τον Πoιμάνδρη το 1463, κείμενο που αναφέρει τη διδασκαλία της μετανάστευσης των ψυ χών στο βιβλίο ΙΙΙ, με τίτλο «Η Κόρη του Κόσμου» μέσα από τα λόγια του "Ωρου: «Δεν είναι από σύμπτωση που ρύθμισα το πεπρω μένο σας: θα είναι χειρότερο αν ενεργήσετε άσχημα, θα είναι καλύτερο αν οι πράξεις σας είναι άξιες της γέννησής σας... Να α ναγνωρίσετε ότι είναι από δικά σας προη 18
Η Ιδέα της Μετενσάρκωσης στην Αναγέννηση γούμενα λάθη που είσαστε τιμωρημένοι και εγκλωβισμένοι σε σώματα. Η αναγέννηση θα είναι διαφορετική για σας, όπως σας το είπα, σε διαφορετικά σώματα» (18). Δεν εί ναι ανάγκη να θυμίσουμε το κύρος του Ερ μή, που θεωρήθηκε ο πατέρας της φιλοσο φίας, στην Αναγέννηση, αρχίζοντας από τον ίδιο το Φιτσίνο που ήταν ο πιο ένθερ μος υποστηρικτής του. - Ο Φιτσίνο δεν είναι υπέρ της θέσης μιας κόλασης μετά το θάνατο. Στο 10' κε φάλαιο του 18"βιβλίου της ΠΘΨ, δείχνει ότι ο Τάρταρος του Πλάτωνα δεν είναι γι’ αυτόν ένας πραγματικός τόπος όπου η ψυ χή τιμωρείται μετά το θάνατο, αλλά μάλ λον ένας εφιάλτης που ζει η ψυχή όταν η δύναμη της φαντασίας της δεν συγκρατεί ται πια από τη ζωή των αισθήσεων. - Ο Φιτσίνο θέτει ένα ερώτημα για το θάνατο στο τέλος της ΠΘΨ με τρόπο φα νερά αθώο. Αν σκοπός της ψυχής είναι η επανένωσή της με το Θεό, πώς να γίνει τό τε αντιληπτό το πεπρωμένο δύο τύπων ψυ 1 Ο
χών: πρώτον των ψυχών των παιδιών που πεθαίνουν πριν από την ηλικία της λογι κής, και δεύτερον, των ψυχών εκείνων που γεννιούνται ανόητοι. Εδώ έχουμε δύο πε ριπτώσεις πλήρους αθωότητας, ψυχών πέ ρα από το Καλό και το Κακό. Αυτές οι ψυ χές θα γνωρίσουν μετά το θάνατο την ε πανένταξη στο θείο; Δεν μπορούν να το κάνουν πραγματικά, αφού δεν έχουν αντι μετωπίσει τα συνηθισμένα βάσανα της αν θρώπινης ύπαρξης, δεν έχουν ενεργήσει πραγματικά ως ψυχές. Αλλά ούτε μπορούν να στερούνται το Θεό. Θα ήταν αδικία. Ο Φιτσίνο αφήνει την ερώτηση να αιωρείται, αποφεύγοντας προσεκτικά να δώσει τη μό νη λογική απάντηση. Αυτή η τυπικά σω κρατική απορία καταδικάζει στην πραγ ματικότητα το όριο της θεολογικής αντί ληψης. - Ο Φιτσίνο στο 4' κεφάλαιο του 1 βιβλίου της ΠΘΨ εξηγεί ότι η ψυχή υπάρ χει πριν από την ενσάρκωση. Στο 5° κεφά λαιο του 9" βιβλίου της ΠΘΨ, λέει ότι, ό που 20)
Η Ιδέα της Μετενσάρκωσης στην Αναγέννηση πως γίνεται με τη φωτιά, κάτω από τις στά χτες μένει η θράκα της ψυχής και δεν σβή νει ποτέ, ακόμη κι όταν εγκαταλείπει το γήινο σώμα τη στιγμή του θανάτου. - Τέλος στο 7" κεφάλαιο του 16"βιβλί ου της ΠΘΨ, ο Φιτσίνο πραγματεύεται το θέμα της παλιγγενεσίας με τρόπο αρκετά ασαφή για να μπορεί να διαβαστεί το βά θος της σκέψης του ανάμεσα στις γραμμές. Από τη μια μεριά, η ψυχή μπορεί πάντοτε, στοχαζόμενη πάνω στον εαυτό της, να α ναπτύξει ακόμη περισσότερο τους δικούς της έμφυτους σπόρους της αλήθειας, να δη μιουργήσει νέους ορίζοντες αναζήτησης, εν συντομία, να προοδεύσει. Λέει ότι δεν εί ναι ανάγκη η ψυχή βγαίνοντας από τον άν θρωπο, να αλλάξει σώμα για να κατοική σει διαδοχικά σε κατώτερα ή ανώτερα ό ντα, στο σώμα των άστρων και των ζώων, ούτε να κάνει, γράφει ο Φιτσίνο, «ακατά παυστα μεταβάσεις και επιστροφές ανάμε σα στο πάνω και το κάτω», δηλ. πέρα από την ίδια την ανθρώπινη διάσταση. Γράφει 2-1
επίσης «Συμφωνούμε ότι η ψυχή είναι γεμά τη με σπόρους όλων των πραγμάτων και ό τι μπορεί, συνεπώς, να επιτύχει την εξέλιξή της, αφού αυτοί οι σπόροι βρίσκονται στην ίδια την ψυχή, σύμφωνα με τον τρόπο της ψυχής και του ανθρώπινου γένους (secun dum humanae animae specieique modum) και δίνουν φως στις αντίστοιχες επιθυμίες και συνήθειες σε όλα τα άλλα είδη χωρίς ποτέ να γίνεται μια πραγματική μετανάστευση από το ένα είδος στο άλλο» (19) Εδώ μπορούμε να συναντήσουμε με με γάλη λεπτομέρεια μια θεωρία που απομα κρύνει τις λαϊκές πεποιθήσεις της Αναγέν νησης για τον άνθρωπο με ζωική μορφή και, με τρόπο γενικότερο, κάθε αλλαγή είδους. Άλλωστε, στην ΠΘΨ 15, 3, δηλώνει σε σχέ ση με τους υπέρμαχους της μετεμψύχωσης: «αν θεωρείται παράλογο ότι η ψυχή μετα μορφώνεται σε τόσο διαφορετικά είδη, κα λούμαστε να λάβουμε υπ’ όψιν την ποικιλία των καταστάσεων και συμπεριφορών που αυτή επιτρέπει συχνά στο δικό μας μόνο σώ 22
Η Ιδέα της Μετενσάρκωσης στην Αναγέννηση μα, και στον ίδιο άνθρωπο, που κυμαίνονται από το ουράνιο στο κτηνώδες, από τον άν θρωπο στον άγγελο». Ο Φιτσίνο υπογραμμίζει, πάντα στα γρα πτά του, την ορθόδοξη θέση του σε σχέση με τη χριστιανική πίστη. Το κάνει όταν μι λάει για τη μαγεία και την αστρολογία, στις οποίες λέει ότι αναφέρεται χωρίς να τις πι στεύει. Πρέπει να θυμόμαστε ότι ο Φιτσί νο έπρεπε να υπερασπίζει τον εαυτό του απέναντι στις εκκλησιαστικές αρχές από την κατηγορία της μαγείας. Για να κάνει αποδεκτή αυτή τη διδα σκαλία, ήταν απαραίτητο να βρει αποδει κτικά στοιχεία στα Ιερά Κείμενα. Αυτά α ναφέρουν ρητά τη δεύτερη έλευση του Χρι στού. Από αυτή την άποψη, η εσωτερική πίστη για τις περιοδικές επιστροφές ή α ποκαταστάσεις δεν θα ήταν αναγκαστικά ετερόδοξη, παρόλο που, σύμφωνα με τον Wind, «ήταν μια εν δυνάμει απειλή για τις αρχές» (20) 23
Γνωρίζουμε, από τις μελέτες της Frances Υates, ότι ο Μπρούνο εμπνεύστηκε πολύ για την κοσμολογία του, από το βιβλίο του Cor pus Ηermeticum, Κore Κosmou (Κόρη του Κό σμου) που αναφέρθηκε προηγουμένως για το Φιτσίνο και το οποίο ρητά περιέχει τη διδασκαλία της μετανάστευσης των ψυχών. Ο Μπρούνο προσεγγίζει το θέμα της ζω ής μετά το θάνατο με τη μορφή ενός βασι κού θέματος: “Όλες οι ψυχές προορίζονται να εκτελέσουν μέχρι το τέλος τη μεγάλη πε ριστροφή που θα τις κάνει να επιστρέψουν στην πρώτη τους κατάσταση;” Τονίζει τη δια φορά ανάμεσαστους θεολόγους και τους φιλοσόφους. Σύμφωνα με τους πρώτους, η μεγάλη περιστροφή της ψυχής, στο τέλος του γύρου της, δεν μπορεί να αφορά όλα τα ό ντα. Αντίθετα, σύμφωνα με τους φιλοσό φους, δεν υπάρχει εξαίρεση για το παγκό σμιο πεπρωμένο των ψυχών. Αν αναζητάμε την αλήθεια, πρέπει να δεχτούμε ότι η κυ 24
Η Ιδέα της Μετενσάρκωσης στην Αναγέννηση κλική κίνηση της περιστροφής περιλαμβά νει όλες τις ψυχές και ότι οι τιμωρίες στις οποίες ενδεχομένως υποβάλλονται, δεν εί ναι παρά πρόσκαιρες καθάρσεις. Η πορεία της ψυχής δεν μπορεί να τη ρηθεί με τρόπο ακριβή. Πρέπει να έχει με γάλη διάρκεια και μια διαδοχή διαφόρων καταστάσεων. Ο Μπρούνο πραγματεύεται αυτό το θέ μα της μετανάστευσης των ψυχών στο «Η καβάλλα του αλόγου Πήγασου» και στο «Περί του ηρωικού ενθουσιασμού». Στο “Περί του ηρωικού ενθουσιασμού", 1, 4, ο Μπρούνο διαβεβαιώνει ότι η ψυχή παίρνει διάφορες υποστάσεις μέσα από διαδοχικά σώματα. Το πνεύμα υπόκειται στη μετανάστευση από σώμα σε σώμα. Μι λάει για «τις διάφορες ζωές που παίρνει η ψυχή σε διάφορα σώματα όπως το απαι τούν ρητά οι Πυθαγόρειοι, οι Σαδουκαίοι και άλλοι, και συγκαλυμμένα ο Πλάτων» (22) Ο Μπρούνο δεν δέχεται τη μετεμψύχω 25
ση: μια ανθρώπινη ψυχή πάντα ξαναενώ νεται με ένα ανθρώπινοσώμα και όχι με σώμα ζώου, «επειδή δεν μπορεί η ανθρώπι ινη ψυχή να είναι ψυχή κτήνους, όπως δικαί ως υποστήριζαν ο Πλωτίνος και άλλοι Πλα τωνικοί» (23) Η μετανάστευση των ψυχών έχει την έν νοια της προόδου και του δρόμου προς το θείο. Η κίνηση προς το Ένα συνίσταται στην τελειοποίηση της ψυχής, στην προο δευτική της φώτιση. Η σπουδαιότητα του δρόμου που έχουμε να διασχίσουμε εκφρά ζεται στην ανάγκη ενός επαναλαμβανόμε νου περάσματος από τη Γη. Η πορεία της ψυχής καλύπτει επομένως αναγκαστικά διάφορες υπάρξεις. Συνεχίζοντας την επιχειρηματολογία που είχαμε αφήσει για το Φιτσίνο, το πε πρωμένο των αθώων ψυχών γίνεται τώρα κατανοητό, επειδή είναι ατελείωτο. Όπως και οι άλλες, έτσι και αυτές οι ψυχές πρέ πει να επιστρέψουν στη γη για να βελτιω θούν οι ίδιες. 26
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Η Αναγέννηση δεν πρόσφερε ένα ευνο ϊκό περιβάλλον για τη διάδοση μιας θέσης όπως είναι αυτή της μετανάστευσης των ψυ χών. Τόσο η Ορθόδοξη Εκκλησία της Βυ ζαντινής Αυτοκρατορίας όσο και η λατινι κή Εκκλησία της Δύσης τη θεωρούσαν αι ρετική διδασκαλία. Πρέπει να θυμήσουμε ότι η πίστη στην μετανάστευση των ψυχών μέτρησε ως στοιχείο κατηγορίας στη διάρ κεια της δίκης του Μπρούνο. Πιο συνετοί από τον Πλήθωνα και τον Μπρούνο, τα έργα των οποίων, τελικά, μπή καν στο Index από τις αντίστοιχες εκκλη σίες τους, οι φιλόσοφοι της Φλωρεντίας δια τήρησαν τη στρατηγική της συγκάλυψης, την οποία ο Stephane Τoussaint ονομάζει «στρατηγική του ψέμματος», που συνίσταται στο να καλύπτει από τα μάτια του βέβηλου αυτό που η διδασκαλία τους είχε εξ αρχής. Σε κάθε περίπτωση, υπήρχε εκ των πραγμάτων ένας εσωτερισμός, που πολλές Ω7
φορές αποκαλύφθηκε σ΄ έναν κύκλο εσω τερικών διδασκαλιών (στο Μυστρά,το Καρρέτζι και γύρω από τον ίδιο τον Μπρούνο) που προστάτευε την ιδέα της με τανάστευσης των ψυχών, από τις επιθέσεις των αντιπάλων της. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1) Παλιγγενεσία: κυκλική επιστοοφή των ίδιων ΥεYo νότων ή γεγονότων του ίδιου τύπου σε διάφορες φιλο σοφικές αντιλήψεις (π.χ. Στωικοί). Επιστοοφή στη ζωή, νέα ζωή. Αναγέννηση μέσω του βαπτίσματος για τους αρχαίους χριστιανούς συγγραφείς. Μετεμψύχωση: Μετενσάοκωση της ψυχής μετά το θά νατο μέσα σε σώμα ανθρώπου ή ζώου ή φυτού. 2) Αναφέoεται από τον François Μasai, στο Πλήθων και ο πλατωνισμός του Μυστρά, σ. 307 της Υαλλικής έκδοσης. 3) ΓεωοΎίου Γεμιστού Πλήθωνος, Χαλδαϊκοί Χρησμοί, σχόλια από τον Τambrun-Krasker, εκδ. Αθήνα, της Α καδημίας Αθηνών, 1995, 4) ο.π. σ., 29 5) Γοάμμα του ΓεώοΎιου Σχολάοιου στον Έξαρχο Ιω σήφ, παοατίθεται στο Τradado sobre las leves (ΠΟαγμα τεία πάνω στους νόμους), ΙΙ,22, εκδ.Τecnos, 1995. 6) Charles Alexandre, Traité des Lois, ed. Vrin 1982. 7) Γεωογίου Γεμιστού Πλήθωνος, Contre les objections 28
de Scholarios en faveur d'Aristote (Εναντίον των αντιο Οήσεων του Σχολάριου υπέρ του Αριστοτέλη), μετάφρα σm, Brigitte Lagarde, στο ΒVzantion, 59, 1898. 8) Πίκο ντελλα Μιοάντολα, Οκτώ θέσεις σύμφωνα με τον Αdeland τον Άραβα, στις 900 Φιλοσοφικές, καβαλι στικές και θεολογικές θέσεις, εκ. Αllia, Παρίσι, 1999. 9)Ένας Πλατωνισμός χωρίς κόσμο: Η σοφία του Μαο σίλιο Φιτσίνο, στο Μarsile Ficin, les blatomistmes ά la Re naissance, Collectiόn Ρhilologie et Μercure, υπό την διεύθυνση του Pierre Μagnard, εκδ. Vrin, Παρίσι, 2001. 10) Η μητέρα Γη από τον Φιτσίνο στον Μποούνο, στο Μarile Ficin, les platomirmes άula Renaissance, Collectiόn Ρhilologie et Μercure, υπό την διεύθυνση του Pierre Μagnard, εκδ. Vrin, Παοίσι, 2001.
11) Παρατίθεται από τον André Chastel στο Μarsile Ficin et l' art (Μαοσίλιο Φιτσίνο και τέχνη), εκδ. Droz, Γενεύη, 1996
12) Οι αναφορές των παραθέσεων του Φιτσίνο στην Πλατωνική Θεολογία των Ψυχών ποοέΟχονται από το Τheologica Platonica in Οpera, εκδ. Bale 1561 και πα Ο ατίθεται από τον Αndré Chastel στΟ Μarsile Ficin et l' art, εκδ. Droz, Γενεύη, 1996
13) Ficin, Plthon et les makes disciples de Ζoroasire (Φι τσίνο, Πλήθων και οι μάγοι μαθητές του Ζωοοάστom) της Brigitte Tambrun-Krasker, στο, υπό την διεύθυνση του Μarsile Ficin, les platonristmes ά la Renaissance, Collectiόn Ρhilologie et Μercure, υπό την διεύθυνση του Pierre Μagnard, εκδ. Vrin, Παρίσι, 2001.
14) Ficin, Opera, Εp. Ι.Ι, σ. 616-617
της Illume del Sole, Μargilio Ficino, medico del alma, εκδ. Οpus Libri, Φλωρεντία, 1984
16) Παρατίθεται από τον André Chastel στο Μarsile Ficin et l' art (Μαοσίλιο Φιτσίνο και τέχνη), εκδ. Droz, Γενεύη, 1996, σ. 69
17) Παρατίθεται από τον André Chastel στο Μarsile Ficin et l' art (Μαοσίλιο Φιτσίνο και τέχνη), εκδ. Droz, Γενεύη, 1996, σ. 82
18) Hermès Τrismegiste (Eouής Τοισμέγιστος) του Louis Μénard, εκδ. GuV Tredaniel, 1983, σ. 190
19) Theologica blatonica..., ΧVII, παοατίθεται από τον ΤhierrV Gontier, Ένας Πλατωνισμός χωρίς κόσμο: Η σοφία του Μαρσίλιο Φιτσίνο, στο Μarsile Ficin, les Πρlatomirmes ά la Renaissance, Collectiόn Ρhilologie et Μercure, υπό την διεύθυνση του Pierre Μagnard, εκ δVrin, Παρίσι, 2001
20) Εdgar Wind, Μystères paiens ά la Renaissance (Πα Υανιστικά Μυστήoια στην Αναγέννηση), εκδ. Gallimard, 1992
21) Βλ. το άοθoo του Thierry Bernard, La Terre mère de Ficina Bruno, στο Μarsile Ficin, les blatonismes ά la Renaissance, Collectiόn Ρhilologie et Μercure, υπό την διεύθυνση του Pierre Μagnard, εκδ. Vrin, Παρίσι, 2001 22) Τζοοντάνο Μποούνο, Des Fureurs Héroigues, I,4, (Πεοί του noωικού ενθουσιασμού), εκδ. Belles Lettres, Παρίσι, 1984
ΣΕΙΡΑ "ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙΑ ΣΟΦΙΑΣ” ΠΡΑΚΤΙΚΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΣΜΟΣ
Delia Steinberg Guzmán Η ΖΩΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ Jorge Angel Livraga Rizzi
ΟΙ ΕΠΤΑ ΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΑΥΤΟΠΡΑΓΜΑΤΩΣΗΣ
Jorge Angel Livraga Rizzi Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΧΑΟΥΣ Jorge Alvarado Planas
Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΑΣΤΡΑ Delia Steinberg Guzmán
Η ΜΕΤΕΝΣΑΡΚΩΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ Isabelle Ohmann
Ο ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΟΣ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ &
Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΗΛΙΑΚΟΣ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Jorge Alvarado Planas - Θεοδώρα Μαοτζούκου Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΝΟΥ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΥΛΗ Jorge Angel Livraga Rizzi
ΟΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Jorge Angel Livraga Rizzi
ΠΩΣ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝΟΝΤΑΙ ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ Jorge Angel Livraga Rizzi
Η ΨΥΧΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ Delia Steinberg Guzmán
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΕΑΑΚΡΟΠΟΛΗ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΛΙΑΣ
ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΘΕΑΤΡΟ Jorge Angel Livraga Rizzi ΣΠΟΡΟΙ ΦΩΤΟΣ
Για τον άνθρωπο - Για την κοινωνία - Για τον κόσμο Jorge Angel Livraga Rizzi
ΑΟΡΑΤΟΙΚΟΣΜΟΙ - Νεράιδες, Νάνοι, Ξωτικά... Jorge Angel Livraga Rizzi
ΜΕΞΙΚΟ-ΡΙΖΕΣ, ΣΥΜΒΟΛΑ, ΜΥΣΤΗΡΙΑ Μαρία Χιμένεθ. Πλάνα Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ Σάββας Παττακός Ε, Π. ΜΠΛΑΒΑΤΣΙΚΥ - ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΜarV, Κ. Νeff ΑΡΧΑΙΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΠΕΡΟΥ Γ. Α. Πλάνας - F. F. Figares - Α. Gilardi ΤΑ 3 ΚΕΝΤΡΑΤΟΥΜΥΣΤΗΡΙΟΥ Jorge Alvarado Planas
Ο ΖΩΔΙΑΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ
Jorge Alvarado Planas
Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΤΩΝ ΠΟΛΕΜΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Μ. Εcheniaue ΤΟ ΚΥΜΒΑΛΕΙΟΝ Τρεις Μύστες ΕΠΙΣΗΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΤΟι μηνιαίο Περιοδικό ΝΕΑ ΑΚΡΟΠΟΛΗ
