budu}nost
sovjetske
pro{losti
priredio: milan suboti}
9
MILAN SUBOTI]
BUDU]NOST SOVJETSKE PRO[LOSTI: NAPOMENE
UZ IZBOR TEKSTOVA*
Na vo |e njem raz lo ga za pri re |i va nje ovog iz bo ra tek sto va ame ri~ kih isto ri ~a ra o so vjet skoj pro {lo sti, u ra du je obra zlo `en smi sao tvrd nje o nje noj „bu du} no sti“. Raz li ~i ta tu ma ~e nja ko mu ni sti~ ke pro {lo sti po ve za na su sa sme -nom isto ri o graf skih pa ra dig mi – do mi na ci jom po li ti~ ke, so ci jal ne ili kul tur ne isto ri je. Uka zu ju }i ka ko su tri ge ne ra ci je isto ri ~a ra for mu li sa le raz li ~i te te o -rij sko-me to do lo {ke pri stu pe so vjet skom ko mu ni zmu, autor nji ho ve te o -rij ske sta vo ve do vo di u ve zu sa {i rim so ci jal nopo li ti~ kim kon tek stom (Hlad nim ra tom, de tan tom i slo mom ko mu ni zma). Na kra ju, da ti su osnov ni biobi bli o -graf ski po da ci o auto ri ma ~i ji su tek sto vi pre ve de ni u ovom te ma tu. Klju~ ne re ~i: isto ri ja, ko mu ni zam, po li ti ka, to ta li ta ri zam, re vi zi o ni zam, dis -kurs
Na vr {a va nje dva de set go di na od uru {a va nja re al so ci ja li sti~ kih po re da ka is to~ ne Evro pe za ko jim je usle dio ras pad so vjet ske ko mu ni sti~ ke me -tro po le osta lo je go to vo ne za be le `e no u ov da {njoj jav no sti. Je dan od raz lo ga za to sva ka ko je ~i nje ni ca da ova isto rij ska zbi va nja pre vas hod no sa gle da va mo iz per spek ti ve du gog i kr va vog slo ma so ci ja li sti~ ke Ju go sla vi je. Ma ko li ko ~i ni li de lo ve je din stve nog pro ce sa, mi ting na Ga zi me sta nu i pad Ber lin skog zi da u na {em isto rij skom pam }e nju ima ju raz -li ~it sta tus, a ono {to je usle di lo posle 1989. go di ne ni je od re di lo sa mo na {e sa znaj ne pri o ri te te, ve} i na{ `i vot to kom pro te kle dve de ce ni je. Sto ga, na{ ma njak in te re so va nja za {i ri kon tekst isto rij skih zbi va nja ni je bio sa mo plod pa ro hi jal ne kul tu re i nar ci sti~ ke usme re no sti na „sop stve no dvo ri {te“, ve} je u iz ve snoj me ri pred sta vljao ra zu mlji vu re ak ci -ja na pri ti sak dra ma ti~ nih okol no sti ras pa da biv {e dr `a ve. U te `nji da se on ob ja sni na pi sa ne su broj ne knji ge i stu di je ko je su, ne jed na ke po svo joj ube dlji vo sti, sa znaj nim do me ti ma i is po lja va nju po li ti~ ke pri stra sno -sti nji ho vih auto ra, te mat ski usmerene ka „ju go slo ven skom slu ~aju“. UDK 94(470):141.7 ;
94(47):929
* Rad je napisan u okviru projekta Instituta za evropske studije (br. 149026) koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.
U mno gim od njih na gla {a va na je nje go va „iz u zet nost“ u od no su na dru ge post ko mu ni sti~ ke ze mlje (ex cep ti o na lism the sis), te is ti ca ne po -seb no sti isto rij skog pu ta raz vo ja ov da {njih na ci ja (Son der weg) ~i je su esen ci ja li sti~ ki shva }e ne ka rak te ri sti ke tu ma ~e ne kao uzrok ne u spe ha odr `a nja sta bil ne vi {e na ci o nal ne dr `av ne za jed ni ce. Ne ko men ta ri {u }i ov de ta kve te o rij ske i pu bli ci sti~ ke ra do ve, u nji ma mo `e mo vi de ti pa -ra dok sal ni od -raz -ra ni jih po ku {a ja afir ma ci je po seb no sti ju go slo ven skog (sa mo u prav nog) so ci ja li zma ko ji su od pe de se tih do se dam de se tih go di na pro {log ve ka (isti na, s obr nu tim vred no snim pred zna kom) do mi ni -ra li do ma }om i st-ra nom li te -ra tu rom. Na i me, kao {to nam je u pro {lo sti „so vjet ski mo del“ slu `io za is ti ca nje ori gi nal no sti ju go slo ven skog „pu ta u so ci ja li zam“, ta ko nam sa da „post ko mu ni sti~ ko“ okru `e nje pred sta -vlja nor ma tiv ni okvir pro ce ne ne u spe {no sti „de mo krat ske tran zi ci je“ ve }i ne dr `a va na sta lih ras pa dom Ju go sla vi je. U oba slu ~a ja, fo ku si ra ni na se be, sklo ni smo da ne te ma ti zu je mo ovaj {i ri kon tekst ko ji nam, kao svo je vr sni bac kgro und, slu `i kao sa mo ra zu mlji vo po la zi {te tra ga nja za di stink tiv nim ka rak te ri sti ka ma sop stve nog dru {tva.
Upr kos sli~ noj funk ci ji, sta tu si po me nu tih kon tek sta ra di kal no su raz li ~i ti – pr vi pri pa da pro {lo sti, dok dru gi ~i ni svo je vr snu „gra ma ti ku“ dis kur sa sa vre me no sti. Iako se da nas, usred te ku }e eko nom ske kri ze, eufo ri ja iz 1989. go di ne ~i ni krat ko traj nim i var lji vim uto pij skim snom o „kra ju isto ri je“, ret ko ko u po vrat ku na re al ni so ci ja li zam so vjet skog ti pa vi di po `elj nu i odr `i vu al ter na ti vu. Is po lja va nje no stal gi je pre ma „sta rim, do brim vre me ni ma“ to sa mo po tvr |u je jer se, po put sva ke dru ge, i no stal gi ja za „so ci ja li zmom“ pot hra nju je sve {}u o ne mo gu} no sti po vrat ka u pro {lost. Svest o uza lud no sti i bes plod no sti te `nje ka re -sta u ra ci ji jed ne za vr {e ne epo he de le i oni ko ji je re to ri~ ki odr `a va ju u `i vo tu re pro du ko va njem nje nih sim bo la i ka te go ri ja ko je, is pra `nje ne od smi sla, re fe ri {u na se be sa me. U tom po gle du, na slov ove zbir ke tek sto va – Bu du} nost so vjet ske pro {lo sti – ne ozna ~a va uve re nje pri re |i va ~a da je ta pro {lost pod lo `na „o`i vlja va nju“, te da je mo gu} njen „dru -gi do la zak“ ko ji bi po ni {tio od ba ci va nje „do ga |a nja spa sa“ za po ~e tog dav ne 1917. go di ne. Bez ove es ha to lo {ke ve re, ipak se mo `e tvr di ti da so vjet ska pro {lost svo jom „otvo re no {}u“ za no va tu ma ~e nja ima osi gu -ra nu „bu du} nost“ u ko joj }e se me nja ti na ~i ni nje nog -raz u me va nja i pred sta vlja nja. Ta pro {lost ko ju u svom is ku stvu de le ge ne ra ci je sa vre -me ni ka ni je uda lje na „dru ga oba la“ na ko ju se is kr ca va ju ar he o lo zi u po tra zi za ma te ri jal nim tra go vi ma ne gda {njeg `i vo ta ili pu sta, ne po zna -ta ze mlja ko ju isto ri o gra fi na sto je da ma pi ra ju i opi {u. Se }a nje na nju je jo{ `i vo, tra go vi i uti caj te pro {lo sti la ko su uo~ lji vi u sa vre me no sti, a za da tak nje nog raz u me va nja ne mo `e se ot klo ni ti ~e stim po na vlja njem po zi va da se „okre ne mo bu du} no sti“. Pre fiks „post“ u od re |e nju „post ko mu ni sti~ ke“ sa vre me no sti osim pu ke vre men ske ozna ke, ne pod ra zu -10
me va da je ono {to do la zi „po sle“ slo bod no od ono ga {to je bi lo „pre“. Na pro tiv, broj na poststa nja ka rak te ri {u upra vo he te ro ge ne kon fi gu ra -ci je (no vih i sta rih) ele me na ta i kon sti tu tiv nih prin -ci pa, te sa mo sve sno na pu {ta nje ve re u mo gu} nost ra di kal nog „re za“ ko jim se us po sta vlja ap so lut no no vi po ~e tak.1 Za to ba vlje nje ko mu ni zmom ni je za vr {e na
aka dem ska pri ~a upr kos to me {to ta epo ha pri pa da pro {lo sti, a de ba te o so vjet skom is ku stvu ko je je obe le `i lo XX vek ne pred sta vlja ju plod is po lja va nja uobi ~a je ne isto ri o graf ske zna ti `e lje ko ja se za do vo lja va is tra -`i va njem pro {lo sti kao ta kve.
Da tu ma ~e nja so vjet ske pro {lo sti ima ju „bu du} nost“ sve do ~e de ba te ko je se vo de o te o rij skim pret po stav ka ma i sa znaj nim do me ti ma ne pre -gled no obim ne li te ra tu re na sta le to kom po sto ja nja So vjet skog Sa ve za. Nje gov iz ne nad ni ne sta nak sa isto rij ske sce ne su o ~io je ~i ta vu ar mi ju „so -vje to lo ga“ ne sa mo sa gu bit kom pred me ta is tra `i va nja2 ve} i sa ~i nje ni
-com da taj gu bi tak ni su us pe li da pred vi de. S jed ne stra ne, ovaj ne u speh vo di uvi du o po tre bi kri ti~ kog raz ma tra nja i auto i sto ri za ci je sa me „so vje to lo gi je“, a s dru ge, for mu li sa nju no vih is tra `i va~ kih pro gra ma „post so -vjet skih stu di ja“3. U okvi ru ovih stu di ja (ko je su po ~et no ob u hva ta le dr
`a ve biv {eg So vjet skog Sa ve za, a te mat ski bi le usme re ne ka pra }e nju pro -ce sa nji ho ve „de mo krat ske tran zi ci je“), ubr zo su iz dvo je ne ge o graf ski u`e od re |e ne obla sti is tra `i va nja i ja sni je su raz gra ni ~e ni raz li ~i ti po seb nona -u~ ni pri stu pi. Mul ti di sci pli nar ni ka rak ter biv {e „so vje to lo gi je“ za me njen je (po li ti ko lo {kim, so ci o lo {kim, eko nom skim, isto rij skim, an tro po lo {kim...) is tra `i va njem „evro a zij skog pod ru~ ja“ u ko me se in te res za ne ka da {nju so vjet sku „pe ri fe ri ju“ go to vo iz jed na ~io sa ra ni jim ba vlje njem (ru -skim) „cen trom“. Za raz li ku od ne ka da {njeg po li ti~ kog zna ~a ja ko je su
11
1U tom po gle du, post ko mu ni sti~ ka epo ha ne sle di ko mu ni sti~ ku ko ja je, sa
svim u du hu Mo der ne, se be raz u me va la kao stva ra nje „No vog sve ta“ i „No vog ~o -ve ka“ ko ji na sta ju na ru {e vi na ma sta rog. Sto ga se ~e sto pri vla~ nost ko mu ni sti~ kog po kre ta ob ja {nja va nje go vim obe }a njem ra di kal ne re a li za ci je te `nji i obe }a nja Mo -der ne.
2Ka ko je to ve} 1992. go di ne is ta kao je dan od „so vje to lo ga“: „Sla ve }i smrt
ko mu ni zma, so vje to lo gi ja je, u stva ri, u~e stvo va la na sop stve noj sa hra ni“ (Bu ra -woy, 1992: 774).
3„Ni jed na gru pa ni je do {la pod udar kri ti ke vi {e od po li ti~ kih na u~ ni ka ko ji
su bi li iz lo `e ni na pa di ma zbog svog ne u spe ha da pred vi de kraj ko mu ni zma i So -vjet skog Sa ve za. Dok su broj ni po li ti~ ki na u~ ni ci sta ri je ge ne ra ci je – po zna ti ji pod ime nom ’so vje to lo zi’ ko ji su sa mi iza bra li – osta li za u ze ti re a go va njem na li ko va nje me di ja ko ji su por tre ti sa li kri zu te pro fe si je, mla |i na u~ ni ci su pred vo di li nje nu im pre siv nu re vi ta li za ci ju. In ten ziv na te ren ska is tra `i va nja, re gi o nal ne stu di je i pri me na no vih me to do lo {kih pri stu pa za jed ni~ kih is tra `i va nji ma dru gih re gi o na, pri met -no su uti ca le ne sa mo na rast obi ma po da ta ka ve} i na po di za nje ni voa di sku si ja“ (Kot kin, 1998: 385).
ima le „stu di je (so vjet skog) ko mu ni zma“, sa da je So vjet ski Sa vez po stao pred met isto ri je ko ja, u za vi sno sti od te ri to ri jal nog od re |e nja pod ru~ ja is tra `i va nja, bi va uklju ~e na u pro gra me uni ver zi tet skih ka te dri za ru ske, slo ven ske ili evro a zij ske stu di je. Ovaj po vra tak te me „ko mu ni zma“ u „aka dem ske vo de“ (iz ko jih je po ~et kom Hlad nog ra ta „iz ro ni la“ so vje to -lo gi ja kao na u ka o biv {em sa ve zni ku i no vom ne pri ja te lju „S-lo bod nog sve ta“), sve do ~i ne po sred no o gu bit ku po li ti~ kog in te re sa za tu te mu, ali je ne li {a va sa znaj no-te o rij ske va `no sti.4Na pro tiv, sa da ka da je oslo bo |e
no od im pe ra ti va (pro et con tra) ide o lo {kog an ga `ma na, is tra `i va nje ko -mu ni sti~ ke pro {lo sti mo `e da se po zo ve na He ge lo vu iz re ku pre ma ko joj „Mi ner vi na so va po le }e u su mrak“, te da iz no va te ma ti zu je te o rij ske pa ra dig me, kon cep tu al ni apa rat i sop stve nu isto ri ju ba vlje nja epo hom ko mu ni zma iz per spek ti ve nje nog kra ja. Sto ga je u pra vu Ke trin Ver de ri ka da is ti ~e da upr kos to me {to bi „~o vek mo gao da po mi sli da je po sle uru -{a va nja so vjet skog si ste ma sva ko in te re so va nje za nje ga po sta lo su vi {no“, pred na ma tek sto ji za da tak da se upu sti mo „u pot pu ni je raz u me va nje ono ga {ta je po sto je }i so ci ja li zam stvar no bio“ (Ver de ri, 2005: 23; 25). Tim pre {to bez tog raz u me va nja, ka ko ona to is ti ~e ve} u na slo vu svo je knji ge, te {ko mo `e mo od go vo ri ti na pi ta nje ko je je za nas, na sled ni ke te epo he, od `i vot ne va `no sti: „[ta do la zi po sle nje ga“?
Uve re nje da se bez po nov nog kri ti~ kog pre i spi ti va nja so vjet ske pro {lo sti ni je mo gu }e raz u me ti sa vre me nost i bu du} nost Ru si je i dru gih ze ma lja biv {eg sve ta so ci ja li zma de le auto ri tek sto va ko je ob ja vlju je mo u ovom bro ju ~a so pi sa. Iako su u pi ta nju ra do vi isto ri ~a ra, oni ne sa dr `e kla si~ ne isto rij ske na ra ci je o do ga |a ji ma iz pro {lo sti, ve} pre vas hod no te ma ti zu ju sa znaj note o rij ske, so ci jal nopo li ti~ ke i ide o lo {ke pret po -stav ke in ter pre ta ci ja i ob ja {nje nja so vjet ske epo he („ko mu ni zma“) u ame ri~ koj aka dem skoj isto ri o gra fi ji. Po {to su pri mar no usme re ni ka pro ble mima na ~i na sa zna va nja i tu ma ~e nja pro {lo sti, ti tek sto vi su u `an rov skom smi slu vi {e te o rij skome to do lo {ki, ne go isto ri o graf ski. Sto ga nji hov ~i ta lac ne }e sa zna ti „ka kva je (za i sta) bi la so vjet ska stvar -nost“, ve} ka ko je ona u raz li ~i tim pe ri o di ma (re)pro du ko va na po mo } isto rij skog zna nja i nje go vih na ra tiv nih stra te gi ja. Dru gim re ~i ma, u skla du sa kon struk ti vi sti~ kim sta no vi {tem i vla da ju }im tren dom (sa -mo)isto ri za ci je na u~ nog zna nja, auto ri ov de ob ja vlje nih tek sto va te `i {te svo jih is tra `i va nja po me ra ju sa na ra tiv ne re pro duk ci je so vjet ske pro {lo -12
4Ame ri~ ki isto ri ~ar Majkl Dej vid-Foks (Mic hael Da vid-Fox) u tek stu pi sa nom
za ru ske ~i ta o ce na gla {a va: „Iro ni jom sud bi ne, okon ~a njem Hlad nog ra ta... isto ri o gra fi ja so vjet skog pe ri o da je u {i rim kru go vi ma ame ri~ kog dru {tva u ve li koj me ri iz -gu bi la svo ju po li ti~ ku ak tu el nost i, sled stve no to me, pre sta la da iza zi va ne ka da {nji dru {tve ni od jek. Ali, mo `e se re }i da je upra vo ovaj gu bi tak po li ti~ ke ak tu el no sti bio ce na za mo gu} nost raz vo ja no vog na u~ nog usme re nja“ (Dûvid-Foks, 2000: 8).
sti („objekt-ni vo“) ka „me ta-ni vou“ na ko me pro ble ma ti zu ju te o rij ske pa ra dig me unu tar ko jih se ta pro {lost kon sti tu i sa la kao pred met sa zna nja. Sto ga su ovi ra do vi u is toj me ri po sve }e ni so vjet skoj pro {lo sti ko li -ko i ame ri~ -koj isto ri o gra fi ji -ko ja je, po la ze }i od pro men lji vih te o rij skih, ide o lo {kih i po li ti~ kih okol no sti, de ce ni ja ma bi la usred sre |e na na te mu „ko mu ni zam“. Njen do mi nant ni uti caj u svet skoj na u~ noj za jed ni ci (za sno van na he ge mo ni ji en gle skog je zi ka, raz vi je noj is tra `i va~ koj in fra -struk tu ri i ogrom noj iz da va~ koj pro duk ci ji) te {ko mo `e bi ti do ve den u pi ta nje, upr kos ~i nje ni ci da su na njen na sta nak i raz voj ve li ki uti caj ima -li auto ri for mi ra ni u dru gim kul tur nim tra di ci ja ma.5 Ipak, pre sud ni im
-puls raz vo ju so vjet skih stu di ja i is tra `i va nja ru ske isto ri je do {ao je posle Dru gog svet skog ra ta iz sfe re po li ti ke – ide o lo {ko i voj no su par ni {tvo dve su per si le uti ca lo je da se jed na spe ci ja li sti~ koaka dem ska oblast isto -rij skog is tra `i va nja pre tvo ri u po seb nu di sci pli nu od pre sud ne va `no sti za ame ri~ ki esta bli {ment i {i ru jav nost. Pro ces tran sfor ma ci je (rat nog) sa ve zni ka u no vog (mir no dop skog) ne pri ja te lja6 bio je pra }en {i re njem
mre `e uni ver zi tet skih ka te dri za ru sku i so vjet sku isto ri ju, or ga ni zo va -njem kur se va ru skog je zi ka, po ve }a -njem bro ja dok to ra na ta, iz da va -njem spe ci ja li zo va nih ~a so pi sa, osni va njem in sti tu ta, fi nan si ra njem is tra `i va -nja i pi sa njem broj nih po li ti ko lo {kih stu di ja o so vjet skom si ste mu.
^i nje ni cu da je u svom na stan ku i raz vo ju (ame ri~ ka) „so vje to lo gi -ja“ bi la pod ne po sred nim uti ca jem po li ti~ ke i ide o lo {ke at mos fe re Hlad nog ra ta ni ko vi {e ne do vo di u pi ta nje. Ipak, spo ro vi o do me ti ma i po sle di ca ma uti ca ja hlad no ra tov ske ide o lo gi je na sa znaj nu vred nost ra do va pr ve ge ne ra ci je „so vje to lo ga“ ni su ni da nas okon ~a ni. Ka ko to
13
5Pre sve ga, pri pad ni ci pr vog ta la sa ru ske emi gra ci je ko ji su bi li pro fe so ri ru
-ske isto ri je na vo de }im ame ri~ kim uni ver zi te ti ma, pre i ne po sred no posle Dru gog svet skog ra ta, po put: M. Kar po vi ~a (Kar po vich, 1888–1959; Har vard Uni ver sity), G. Ver nand skog (Ver nandsky, 1887–1973; Yale Uni ver sity), M. Flo rin skog (M. Flo rinsky, 1895–1981; Co lum bia Uni ver sity), A. Ma zu ra (A. Ma zo ur, 1900–1982; Stan ford Uni ver sity). Ta ko |e, zna ~a jan uti caj na isto ri ju i dru {tve ne na u ke u Ame ri ci ima le su ne ma~ ke i (is to~ no) evrop ske iz be gli ce ko je su u SAD do {le na kon Hi tle ro vog osva ja nja vla sti ili po ~et kom ra ta. (O uti ca ju Ame ri ka na ca polj skog po re -kla – B`e `in ski, Pajps, Ulam, Le bedz – vi de ti u: No wak, 2004: 237–259).
6Po red slav nog ^er ~i lo vog go vo ra „The Si news of Pe a ce“(Ful ton, Mis so u ri,
March 5, 1946), ova po sle rat na pro me na je naj ja sni je ar ti ku li sa na u iz ve {ta ju D`or d`a Ke na na (Ge or ge F. Ken nan) iz Ame ri~ ke am ba sa de u Mo skvi („The Long Te le gram“, 22. II 1946), kao i u nje go vom ra du ob ja vlje nom pod pse u do ni mom (X) 1947. go di ne u ~a so pi su Fo re ign Af fa irs. U nji ma Ke nan upo zo ra va ame ri~ ku ad mi ni stra ci ju i jav nost da so vjet sko ru ko vod stvo, usled ru skih na ci o nal nih ka rak -te ri sti ka i mark si sti~ ke ide o lo gi je, -te `i agre siv nom {i re nju ko mu ni zma, -te uka zu je na neo p hod nost ame ri~ ke po li ti ke ak tiv nog „ob u zda va nja“ te am bi ci je (vid. Ken -nan, 1947: 566–582).
~i ta lac ovog iz bo ra ra do va mo `e vi de ti iz tek sto va Mar ti na Ma li je (Ma lia), [i le Fic pa trik (Fit zpa trick) i Ro nal da Su ni ja (Suny), ti spo ro vi usre sre |e ni su na pro blem sa znaj ne (ne)pro duk tiv no sti „to ta li ta ri sti~ ke pa ra dig me“ ko ja je do kra ja {e zde se tih go di na pred sta vlja la do mi nant no te o rij sko po la zi {te za is tra `i va nja so vjet ske isto ri je i sa vre me no sti. Osta vlja ju }i po stra ni iz la ga nje na stan ka i raz li ~i tih ver zi ja te o ri -ja to ta li ta ri zma7, kao i de ba tu o sa znaj nim po ten ci ja li ma „T-mo de la“
ko je su vo |e ne posle uru {a va nja so vjet skog re `i ma, ni je na od met upo zo ri ti na ~i nje ni cu da su se broj ni za go vor ni ci tu ma ~e nja ru ske i so vjet -ske isto ri je u „to ta li tar nom klju ~u“ (po put Ri ~ar da Paj sa i Mar ti na Ma li je) me |u sob no ~e sto raz li ko va li. Ipak, upr kos raz li ka ma, go to vo ~i ta va pr va po sle rat na ge ne ra ci ju ame ri~ kih isto ri ~a ra So vjet skog Sa ve za de li la je niz sta vo va iz ve de nih iz te pa ra dig me, me |u ko ji ma su naj -va `ni ji: na gla {a -va nje su {tin ske di ho to mi je iz me |u „slo bod nog sve ta“ i „ko mu ni zma“; ve }a za in te re so va nost za is tra `i va nje ide o lo gi je i po li ti ke ne go za dru {tve ne struk tu re i pro ce se; uve re nost u ne mo gu} nost re -for mi sa nja i ra di kal ne pro me ne so vjet skog si ste ma; te za o vla da vi ni ko mu ni sti~ ke ma nji ne nad pa siv nom ve }i nom sta nov ni {tva ko ju ma -sov nim te ro rom dr `i u po slu {no sti, te tu ma ~e nje so vjet ske isto ri je kao (raz li ~i tim fak to ri ma uslo vlje nog) skre ta nja sa glav nog (za pad nog) pu ta raz vo ja. U ovom po sled njem uve re nju za go vor ni ci pa ra dig me to ta li -ta ri zma sle di li su svo je ru ske pro fe so re-emi gran te ko ji su Ok to bar sma tra li tra gi~ nim pre ki dom evo lu ci je ru skog dru {tva i dr `a ve na pu tu nji ho vog pri bli `a va nja li be ral nom po li ti~ kom i eko nom skom „za pad nom mo de lu“. Iden ti fi ku ju }i u bolj {e vi ci ma kon spi ra tiv no or ga ni zo va nu te ro ri sti~ ku gru pu sa me si jan skom ide o lo gi jom oni su, kao i nji ho vi u~e ni ci, Ok to bar sku re vo lu ci ju sma tra li „dr `av nim uda rom“ i „iz da jom“ de mo krat skih ide a la Fe bru ar ske re vo lu ci je iz 1905. go di ne. Pre ma nji ho voj oce ni, so vjet ski re `im ko ji je ak tom po li ti~ kog vo lun ta ri -zma ro |en u rat nim okol no sti ma svoj op sta nak za sni vao je sa mo na kom bi no va nju prak se dr `av nog te ro ra i ide o lo {ke in dok tri na ci je, a ana lo gi ja sa fa {i zmom i na ci zmom, omo gu }i la je iden ti fi ko va nje nje go -vih ka rak te ri sti ka kao „to ta li tar nih“. Do mi na ci ja po li ti ke u od no su na sve sfe re `i vo ta ko ja se is po lja va la u neo gra ni ~e noj dik ta tu ri dr `a vepar ti je nad „dru {tvom“ lo gi~ no je vo di la pri ma tu po li ti ko lo {kog pri -stu pa u ana li za ma sa vre me no sti8, a po li ti~ ke isto ri je u in ter pre ta ci ja ma 14
7 Osim kla si~ nih ra do va: H. Arendt, The Ori gins of To ta li ta ri a nism (1951;
srp ski pre vod – 1988); C. Fri e drich and Z. Br ze zin ski, To ta li ta rian Dic ta tor ship and Autoc racy (1956); C. Fri e drich (ed.), To ta li ta ri a nism (1954), vi de ti: Ab bot Gle a son, To ta li ta ri a nism. The In ner Hi story of the Cold War (1995).
8Vid. na pri mer, knji gu M. Fren {oa (Mer le Fa in sod, 1907–1972): How Rus -sia is Ru led (Har vard Uni ver sity Press, 1953).
so vjet ske pro {lo sti. Upra vo usme re nost ta da {nje isto ri o gra fi je ka po li ti~ kim do ga |a jima, ide jama i li~ no stima ~i ni la je op {ti ji te o rij ski kon tekst u ko ji se ova pr va ge ne ra ci ja isto ri ~a ra So vjet skog Sa ve za sa svo -jom pa ra dig mom to ta li ta ri zma pot pu no ukla pa la.
Ukoliko, sle de }i Dej vi da-Fok sa (Da vid-Fox), ovu pr vu ge ne ra ci ju isto ri ~a ra So vjet skog Sa ve za na zo ve mo „o~e vi ma-osni va ~i ma“ on da, kao u ro ma nu Tur ge nje va, na red nu ge ne ra ci ju mo `e mo sma tra ti „de -com“ ko ja sop stve ni te o rij ski i po li ti~ ki iden ti tet gra de u pro tiv sta vu spram svo jih „ro di te lja“.9 Kri ti~ ki stav pre ma pret hod ni ci ma vi dljiv je
ve} iz ~i nje ni ce da se od kra ja {e zde se tih go di na pro {log ve ka no vi pri stup isto ri ji So vjet skog Sa ve za na zi va „re vi zi o ni zmom“, te se na taj na ~in (sa ne ga tiv nom ili po zi tiv nom vred no snom ko no ta ci jom), is ti ~e „re -vi zi ja“ do ta da uobi ~a je nog tu ma ~e nja ko mu ni zma i nje go ve isto ri je.10
Ipak, uz sve raz li ke, te o rij ska sta no vi {ta obe ge ne ra ci je bi la su pod sna -`nim uti ca jem so ci jal no-po li ti~ kog kon tek sta u ko me su de lo va le – na „o~e ve“ for ma tiv no je uti cao Hlad ni rat, a na „de cu“ kul tur na i po li ti~ -ka po bu na mla dih (1968)11, te ka sni ja po li ti ka po pu {ta nja na pe to sti
(„de tant“) i „mir ne ko eg zi sten ci je“ dva si ste ma. Ta ko |e, obe ge ne ra ci je ni su bi le slo bod ne od na sle |a ru ske isto ri o graf ske tra di ci je: „to ta li ta ri -sti“ su obra zo va ni pod uti ca jem li be ral ne ru ske isto ri o gra fi je, dok su
15
9 „Ta mo gde su ’o~e vi’ pi sa li isto ri ju ’od o zgo’, ’de ca’ su je pi sa la ’od o zdo’.
Ako su ’o~e vi’ is ti ca li od lu ~u ju }u ulo gu po li ti ke, is tak nu tih li~ no sti i ide o lo gi je (po seb no u ana li zi re vo lu ci o nar nog i so vjet skog pe ri o da), ’de ca’ su svoj si stem in ter pre ta ci je gra di la oko kon cep ta ’dru {tve nih sna ga’. Ako je neo dvo ji vi deo po gle -da na svet ’o~e va’ bi lo pod ra zu me va no ak cen ti ra nje al ter na ti va ko je su sta ja le pred Ru si jom i bolj {e vi zmom 1917. go di ne, ’de ca’ su go vo ri la o mo gu} no sti – pa ~ak i so ci jal noj nu `no sti – Re vo lu ci je, na gla {a va ju }i me |u sob ni uti caj na ro da, re vo lu ci o -nar nih par ti ja i so ci jal-de mo kra ta“ (Dûvid-Foks, 2000:11). Vi de ti i: Dûvid-Foks, (2001); Da vid-Fox, (2004)
10 Na po ~et ku ne ga tiv na kva li fi ka ci ja no vog pri stu pa kao „re vi zi o ni sti~ kog“
vre me nom je pri hva }e na kao ne u tral na ili ~ak po zi tiv na: „’Re vi zi o ni zam’ u prin ci pu mo `e bi ti ne u tral na re~ za ino va tiv ni rad, ali po mom is ku stvu, to je obi~ no pe `o ra tiv na ozna ka – re~ se ko ri sti kao ozna ka za one ko ji ospo ra va ju kon ven ci o nal nu mu drost, te sto ga na se be na vla ~e ka ko osu du, ta ko i ne sla ga nje unu tar pro fe si o nal nih kru go va, a cen zu ru spo lja. U isto ri ji So vjet skog Sa ve za ’re vi zi o ni sti’ iz se dam de se tih go di na pr vo su ne ra do ko ri sti li tu re~, naj ~e {}e je sta vlja ju }i pod na -vod ni ke, ali su je na kra ju pri hva ti li“ (Fit zpa tick, 2007: 79).
11„Isto ri ~a ri ove ge ne ra ci je (oku plje ni oko [i le Fic pa trik) sa zre va li su to kom
Vi jet nam skog ra ta i unu tra {njih po li ti~ kih spo ro va ko ji su uz dr ma li ame ri~ ko ose }a nje sa mo za do volj stva i su per i or no sti iz pe ri o da posle Dru gog svet skog ra ta. Te `e }i vi {e me to da ma so ci jal ne isto ri je i ko ri ste }i mno go ve }u ko li ~i nu so vjet skih iz -vo ra, uklju ~u ju }i i ne ke ar hiv ske ma te ri ja le, ova gru pa oprav da no je tvr di la da se sta lji ni zam ne mo `e ob ja {nja va ti sa mo pri nu dom i la ti la se da po ka `e ka ko je mno -go lju di pri hva ta lo vred no sti i ide a le Sta lji no ve re vo lu ci je“ (Kot kin, 1995: 3).
„re vi zi o ni sti“ in spi ra ci ju na la zi li u ra do vi ma ru ske emi gra ci je ~i ji su ~la -no vi pri pa da li po ra `e nim frak ci ja ma le vi ce.12Ovi raz li ~i ti uti ca ji naj ja
sni je su se is po lja va li u sta vo vi ma pre ma sa moj Re vo lu ci ji, kao i u po -gle du na svet dve ge ne ra ci je. Za ve }i nu „re vi zi o ni sta“ Ok to bar je bio so ci jal na re vo lu ci ja, a ne „dr `av ni udar“; Le nji no va i Sta lji no va vla da vi -na su {tin ski su se raz li ko va le; so vjet ski re `im imao je s-na `nu po dr {ku ma sa; to kom bolj {e vi~ ke vla da vi ne iz vr {e na je ubr za na mo der ni za ci ja tra di ci o nal nog se lja~ kog dru {tva; broj ne `r tve re `i ma bi le su plod „eks ce sa“ ili (sta lji ni sti~ kog) „skre ta nja“ sa iz vor nog kur sa na ko ji se so vjet sko dru {tvo mo `e vra ti ti pu tem po li ti~ ke de mo kra ti za ci je i eko nom skim re for ma ma. Ova (po jed no sta vlje na) ka rak te ri za ci ja re vi zi o ni sti~ -kog na ra ti va na gla {a va nje go ve sa dr `in ske, a ne te o rij sko-me to do lo {ke raz li ke spram re kon struk ci je so vjet ske pro {lo sti iz per spek ti ve to ta li tar ne pa ra dig me. Za raz u me va nje te o rij skome to do lo {kih sta vo va re vi zi o ni sta (nji ho vog „me tana ra ti va“) od su {tin ske va `no sti je po me ra nje fo ku sa isto rij skog is tra `i va nja sa sfe re po li ti ke na „dru {tvo“, tj. sa po li ti~ ke na so ci jal nu isto ri ju. Ide o lo {ki raz li ~i ti, ka sni je i ge ne ra cij ski ne ho -mo ge ni (upr kos po ~et noj do mi na ci ji mla |ih isto ri ~a ra, nov pri stup su pri hva ti li i pri pad ni ci sta ri je ge ne ra ci je, po put Mo {e Le vi na /Le wi ne/ i Ro ber ta Ta ke ra /Tuc ker/) – „re vi zi o ni sti“ su pre vas hod no isto ri ~a ri dru -{tva ko ji na sto je da ga raz u me ju „od o zdo“, tj. mark si sti~ ki re ~e no, iz „dru {tve ne ba ze“. Ovaj op {ti trend od po li ti~ ke ka so ci jal noj isto ri ji u isto ri o gra fi ji se dam de se tih go di na pret po sta vljao je pri hva ta nje ne ke op {ti je so ci jal ne te o ri je i ka te go ri jal nog apa ra ta ko ji ma se opi su ju i ob -ja {n-ja va ju dru {tve ne struk tu re i pro ce si. Ako sa da osta vi mo po stra ni raz li ~i te ver zi je „neo mark si zma“, on da u te o ri ja ma mo der ni za ci je mo `e mo iden ti fi ko va ti klju~ ni ele ment re vi zi o ni sti~ ke pa ra dig me. Raz li ~i -te ver zi je -te o ri ja mo der ni za ci je omo gu }a va le su tu ma ~e nje so ci ja li zma kao al ter na tiv nog, „ne ka pi ta li sti~ kog pu ta raz vo ja“ ko ji, u kraj njoj li ni -ji, vo di ostva re nju kom plek snog – in du stri ja li zo va nog, ur ba ni zo va nog, mo bil nog, obra zo va nog – mo der nog dru {tva. Iz te per spek ti ve, se dam de se tih i osam de se tih go di na iz gle da lo je da „so ci ja li sti~ ka mo der ni za -ci ja“, po ce nu ve li kih `r ta va i na po ra, da je re zul ta te ko ji su, s jed ne stra ne, oprav da va li o~e ki va nje bu du }eg pro ce sa „kon ver gen ci je“ ka pi ta li sti~ kog i so ci ja li sti~ kog si ste ma ili, s dru ge (sa sta no vi {ta neo mark si zma) bu di li na du u ostva re nje jed nog bo ljeg „so ci ja li zma sa ljud skim li -kom“. Ali, ne za vi sno od ide o lo {ko-po li ti~ kih raz li ka iz me |u pri pad ni ka „re vi zi o ni sti~ kog po kre ta“, nje gov iden ti tet je bio ute me ljen na pro jek tu 16
12Je dan od mo gu }ih na ~i na ~i ta nja spo ra „to ta li ta ri sta“ i „re vi zi o ni sta“ bio bi
usme ren ka nje go vom si tu i ra nju u kon tekstu ru ske emi gra ci je, tj. ka te ma ti zo va nju tog spo ra kao na stav ka de ba ta iz me |u li be ral nih isto ri ~a ra (ka de ta) i nji ho vih re -vo lu ci o nar nih opo ne na ta (menj {e vi ka i ese ra) u emi gra ci ji.
so ci jal ne isto ri je ko ja is tra `i va nju dru {tve nih gru pa i pro ce sa da je pri -mat u od no su na po li ti~ ke ak te re i ide o lo {ka pi ta nja. Pa ra dok sal no, kako is ti ~e Dej vidFoks, to ta li tar na i re vi zi o ni sti~ ka pa ra dig ma su u iz ve snom smi slu bi li „kon cep tu al ni bli zan ci“ – „U svom od bi ja nju to ta li ta ri sti~ ke ’te ze’ re vi zi o ni sti~ ka ’an ti te za’ usvo ji la je lo gi ku svog to ta li tar nog oca: re vi zi o ni sti su za me ni li pri mat ide o lo gi je i po li ti ke, pri ma -tom ’dru {tve nih sna ga’“ (Da vid-Fox, 2004: 101).
Na ve de na he ge li jan ska she ma „te ze“ i „an ti te ze“ u in ter pre ta ci ji sta vo va ge ne ra ci ja „o~e va“ i „de ce“ u so vjet skim stu di ja ma, pod sti ~e o~e ki va nje „sin te ze“ ko ja bi, „pre va zi la ze }i“ ih i ~u va ju }i nji ho ve „mo -men te isti ne“, uki nu la jed no stra no sti po li ti~ ke i so ci jal ne isto ri je. Ali, ne sta nak So vjet skog Sa ve za isto ri ~a ri ma sta ri je ge ne ra ci je po slu `io je kao ko na~ na po tvr da is prav no sti „to ta li tar ne pa ra dig me“, a ve }i na „re -vi zi o ni sta“ pri stu pi la je „re -vi zi ji“ sop stve nih te o ri ja, dok su ma lo broj ni (po put S. Ko e na/Step hen Co hen/)13, osta li ver ni tra ga nju za „pro pu {te
-nim {an sa ma“ za re for mu re al no po sto je }eg so ci ja li zma. De ce ni ja ma po le mi~ ki su ko blje ne, obe stra ne su posle 1991. go di ne pro gla si le sop -stve nu po be du: „to ta li ta ri sti“ – po li ti~ ku, a „re vi zi o ni sti“ – te o rij sku.14
U obe oce ne sa dr `an je deo isti ne: uru {a va njem so vjet skog ko mu ni zma po tvr |e na je te za o ne mo gu} no sti nje go vog re for mi sa nja, dok je pri stup is tra `i va ~a otvo re nim ar hi vi ma pot kre plji vao pred sta vu o kom -plek sno sti so vjet skog dru {tva i isto ri je ko ju je ne mo gu }e re du ko va ti na te zu o sve mo }i dr `a ve i po li ti ke. Ipak, fa za „sin te ze“ bi la je za da tak sle de }e ge ne ra ci je isto ri ~a ra za ko ju su ide o lo {ke stra sti ko je su pot hra nji -va le su ko be „to ta li ta ri sta“ i „re vi zi o ni sta“ bi le st-var pro {lo sti. Re~ ju, kra jem osam de se tih i po ~et kom de ve de se tih go di na sta sa la je no va ge -ne ra ci ja – „ge -ne ra ci ja unu ka“ – ko ja je iz dru ga ~i je dru {tve -ne i te o rij ske per spek ti ve te ma ti zo va la so vjet sku pro {lost. Na nje nu po ja vu ni je to li ko uti ca lo ot kri }e ne kih pot pu no no vih i ne po zna tih ~i nje ni ca u so vjet skim ar hi vi ma (ma da su no vo do stup ni iz vo ri u znat noj me ri pro {i ri li te -mat ski op seg is tra `i va~ kog ra da), ko li ko te o rij ske pro me ne u sa moj isto ri o gra fi ji ko je se obi~ no ozna ~a va ju sin tag mom „kul tur nog“ ili „je -zi~ kog obr ta“. Ka ko to is ti ~e jed na ru ska isto ri ~ar ka: „Tre }e po ko lje nje u{lo je u na u ku kra jem 80-ih i po ~et kom 90-ih go di na ka da je u pr vi
17
13Vid. Co hen (2004).
14Vi de ti ar gu men ta ci ju u ov de ob ja vlje nim tek sto vi ma Mar ti na Ma li je i [i le
Fic pa trik. Upr kos po pu lar no sti „to ta li tar ne pa ra dig me“ u Ru si ji i biv {im so ci ja li sti~ kim ze mlja ma, Fic pa tri ko va u jed nom dru gom ra du is ti ~e: „U okvi ru is tra `i va nja so vjet ske isto ri je na Za pa du je do {lo do pro me ne pa ra dig mi: an ti to ta li ta ri sti~ -ki pri stup ’od o zdo’ po stao je sa da do mi nant na pa ra dig ma. Kao u sta roj {a li, do {lo je vre me da se pre sta ne go vo ri ti ka ko su re vi zi o ni sti~ ki ar gu men ti po gre {ni, ve} da se go vo ri ka ko su do sad ni jer su ve} svi upo zna ti sa nji ma“ (Fit zpa trick, 2007: 87).
plan isto rij skih is tra `i va nja do {la no va kul tur na isto ri ja. Za ge ne ra ci ju unu ka ko ja se for mi ra la posle okon ~a nja ide o lo {kog su prot sta vlja nja dve dr `a ve ka rak te ri sti ~an je kri ti~ ki od nos pre ma pri stu pi ma pret hod nih ge ne ra ci ja, ob no va ’sa vre me ne in te lek tu al ne te ma ti ke’ pod uti ca jem op {ti jeg obr ta u isto rij skoj na u ci ka hu ma ni tar nom zna nju, kao i iz -gra |e ni in te res za po li ti~ ke aspek te dru {tve nog `i vo ta. Oni se za la `u za po gled sa stra ne“ (Bolú{a ko va, 2007: 10). Iako se ni ka da ni je ozbilj ni -je ba vio ru skom isto ri jom i ko mu ni zmom15, Mi {el Fu ko (Mic hel Fo u ca
-ult) je svo jim fi lo zof skim ana li za ma dis kur sa iz vr {io pre su dan uti caj na for mi ra nje ove no ve ge ne ra ci je isto ri ~a ra Ru si je i So vjet skog Sa ve za. O re cep ci ji Fu ko o ve ana li ze dis kur sa, nje go ve „ar he o lo gi je“ i „ge ne a lo gi je“ zna nja, shva ta nja „mo }i“ i „di sci pli no va nja“, te sa me ka te go ri je sop -stva“ (Self) vo |e ne su broj ne de ba te ka ko me |u za pad nim isto ri ~a ri ma, ta ko i u sa moj Ru si ji. Ne ula ze }i ov de u nji hov pri kaz, kao ni u te ma ti za ci ju pi ta nja da li isto ri ~a ri raz u me ju „pra vog“ Fu koa i ko li ko je uop -{te nje go va te o ri ja pri men ji va na ru sku isto ri ju16, tre ba ima ti u vi du da je naj zna ~aj ni je de lo no ve „post-re vi zi o ni sti~ ke“ ge ne ra ci je isto ri ~a ra So vjet skog Sa ve za – Kot ki no va (Kot kin) knji ga Mag net na pla ni na (Mag ne tic Mo un tain), po sve }e na upra vo Mi {e lu Fu kou.17 Te ma ove
knji ge je iz grad nja i raz voj so vjet skog in du strij skog gra da Mag ni to gor -ska (Mag ni to gorsk) ko ji je Kot ki nu po slu `io kao pri mer (ca se study) za 18
15 Te o rij ski pred met Fu ko o vog in te re so va nja i kri ti ke je mo der na li be ral na
epo ha, a ne ko mu ni zam: „Glav ni pra vac Fu ko o ve kri ti~ ke ener gi je bio je usme ren ka iden ti fi ko va nju ’ma lih’ ti ra ni ja na sta lih bur `o a skim po ret kom ko ji je sme nio ’ve li ke’ ti ra ni je Sta rog re `i ma obe }a va ju }i gra |an ske slo bo de. On je tvr dio da fun da men tal na dru {tve na ka te go ri ja ko ja je cen tral na za bur `o a sku po li ti~ ku za jed ni cu – auto nom na in di vi dua – ne funk ci o ni {e kao uslov slo bo de i sre }e, ve} kao me ha ni zam do mi na ci je, agent i objekt di sci pli ne ko ju dru {tvo pri me nju je na se be sa mo… ’Ve li ka ti ra ni ja’ ko ja je in te re so va la Fu koa ni je bi la mo der na ’po li cij ska dr `a -va’ na ci sti~ ke Ne ma~ ke ili so vjet ske Ru si je, ve} mo nar hij ski si stem ra ne mo der ne Evro pe ko ji je ustu pio svo je me sto ob ma nji vim slo bo da ma mo der ne ere“ (En gel -stein, 1993: 339). Te o rij ska ne za in te re so va nost za pro blem ko mu ni zma ne zna ~i da Fu ko svo jim po li ti~ kim is tu pi ma ni je bio na stra ni kri ti ~a ra so vjet skog re `i ma, kao {to se njo me ne ne gi ra na ~i nje ni ca da je on sam krat ko vre me, od 1950. do 1953. go di ne, bio ~lan KPF.
16O to me vi de ti ov de ob ja vljen pre gled ni tekst Lo re En gel {tajn, kao i po le
-mi~ ki rad Sve tla ne Bojm. O re cep ci ji Fu koa u Ru si ji vi de ti zbor nik Mi {elú Fu ko i Ros sið (Pod red. O. Har hor di na), Evropeñskiñ uni ver si tet v Sankt-Pe ter bur ge: Letniñ sad, 2001.
17Pre ma Kot ki nu: „Ide ja da se upu stim u is tra `i va nje mi kro-ni voa vla sti na
pri me ru sta lji ni zma kri sta li sa la se u raz go vo ru s po koj nim Mi {e lom Fu ko om ko ga sam sreo u Ber kli ju gde je pre da vao 1982. i 1983. go di ne. Ne ma sum nje da bi ko -na ~an re zul tat ra da bio mno go bo lji da on 1984. go di ne ni je umro. Ali, ono {to je na sta lo kao re zul tat, po sve }u jem us po me ni na nje ga“ (Kot kin, 1995: xix).
raz vi ja nje te ze o sta lji ni zmu kao (po seb noj) „ci vi li za ci ji“. Za raz li ku od auto ra iz pr ve ge ne ra ci je isto ri ~a ra (me |u ko ji ma je Mar tin Ma li ja bio je dan od Kot ki no vih u~i te lja), ova ci vi li za cij ska oso be nost sta lji ni zma u Mag net noj pla ni nini je oka rak te ri sa na kao jed no zna~ no ne ga ti va („an ti mo der na“), ve} je de fi ni sa na kao po ku {aj ar ti ku la ci je jed nog al ter na tiv nog ob li ka mo der ni te ta ko ji je uti cao i na so ci jal nu tran sfor ma ci ju sa -mog Za pa da.18 Ide o lo {ko uve re nje bolj {e vi ka da ko mu ni zam za i sta
pred sta vlja su per i or ni ob lik mo der no sti bi lo je od pre sud ne va `no sti za stva ra nje i op sta nak so vjet skog re `i ma (oli ~e nog u iz grad nji Mag ni to gor ska kao sim bo la so ci ja li sti~ ke in du stri ja li za ci je i na pret ka), te je Kot kin re a fir mi sao sta ru te zu o pri mar noj va `no sti ide o lo gi je za raz u me va nje isto ri je So vjet skog Sa ve za. Ipak, na su prot to ta li tar nom mo de lu ob ja {nje nja, so vjet ski gra |a ni ovo uve re nje ni su, prema nje go vom mi {lje nju, pri hva ta li pod pret njom go log te ro ra i pri nu de, ve} usva ja njem vla -da ju }eg dis kur sa – u~e }i -da „go vo re po bolj {e vi~ ki“, tj. -da in ter i o ri zu ju vred no sti ar ti ku li sa ne u tom je zi ku.19 Sto ga je bolj {e vi~ ki „to ta li ta ri
zam“ bio po seb ne vr ste – on je u ve li koj me ri po ~i vao na ak tiv noj par -ti ci pa ci ji gra |a na, a ne na nji ho vom pa siv nom po ko ra va nju i stra hu. Ako su „re vi zi o ni sti“ sli~ nu te zu obra zla ga li ka te go ri ja ma „in te re sa“ i „so ci jal ne po kre tlji vo sti“, posle „kul tur nog obr ta“ u pr vi plan is tak nu te su raz li ~i te „dis kur ziv ne prak se“ i nji ho vo is po lja va nje u rav ni sva ko -dnev nog `i vo ta – usva ja nja i „igra nja“ so ci jal nih i iden ti tet skih „ulo ga“, kon sti tu i sa nja sfe re pri vat no sti, raz li ~i tih stra te gi ja pre `i vlja va nja i osmi {lja va nja sve ta u ka te go ri ja ma usvo je nog je zi ka ko mu ni sti~ ke ide o lo gi je. Na taj na ~in, na su prot to ta li ta ri sti~ koj pa ra dig mi i nje noj re vi zi o ni sti~ koj kri ti ci, no vi pri stup pred sta vljao je po ku {aj da se po mo }u ka
-19
18„Ume sto da bu de sma tran pa to lo {kim slu ~a jem (de vi ja ci jom od evrop skih
nor mi ko ja je uslo vlje na za o sta lo {}u ili agrar nom struk tu rom, du gom isto ri jom ru skog auto ri ta ri zma, is ku stvom Gra |an skog ra ta, mark si sti~ kom ide o lo gi jom, Le -nji no vom jed no stra no {}u ili Sta lji no vim zlom), So vjet ski Sa vez se u pri ~i o dr `a vi dru {tve ne bri ge (wel fa re sta te) mo `e po ja vi ti kao stan dard ~i ji je neo ~e ki va ni uspeh iza zvao osta tak sve ta na od go vor“ (Kot kin, 1995: 21).
19„@i vot u Mag ni to gor sku lju de je u~io ka ko ci ni zmu ta ko i rad nom en tu zi ja
-zmu, stra hu u is toj me ri kao i po no su. Pre sve ga, on je u~io sva ko ga ka ko da se iden ti fi ku je i go vo ri u pri hva tlji vim ter mi ni ma. Ako je igde po sto jao slu ~aj gde je iz nad sve ga bio va `an dis kurs, tj. po li ti~ ko zna ~e nje re ~i ko je se go vo re, on da je to bi lo u je zi~ koj ar ti ku la ci ji dru {tve nog iden ti te ta u vre me Sta lji no ve vla da vi ne. Ovaj sup til ni me ha ni zam vla sti, u okol no sti ma re vo lu ci o nar nog kr sta {kog ra ta, ob ja -{nja va sna gu sta lji ni zma. Pe de set go di na ka sni je, pre `i ve li rad ni ci u Mag ni to gor sku jo{ go vo re je zi kom ko ji su oni i nji ho vi sa vre me ni ci ko ri sti li u me mo a ri ma iz tri de se tih go di na. Ipak, kra jem osam de se tih nji ho va pred sta va o ka pi ta li zmu je ra di kal no pro me nje na, a sa njo me i nji ho vo raz u me va nje so ci ja li zma ko ji je oli ~a vao So -vjet ski Sa vez i nji ho va lo jal nost pre ma nje mu“ Kot kin, 1995: 238).
te go ri je „dis kur sa“ us po sta vi ve za iz me |u stra te gi je „dr `a ve“ (vi so ke po li ti ke i ide o lo {ke dok tri ne) i tak ti ke `i vot ne sva ko dnevi ce (ha bi tat) „ma log ~o ve ka“. Dok je ide o lo {ko-po li ti~ ka stra na ove ve ze de ce ni ja ma bi la te ma ti zo va na, ubr zo je for mu li san pro blem kon cep tu a li za ci je dru -gog po la te ve ze – po je din ca („sta lji ni sti~ kog su bjek ta“) ~i ji se „obi ~an `i vot“ od vi jao u „neo bi~ nim“, re vo lu ci o nar nim vre me ni ma. Kot ki no vu sklo nost da pi ta nje in tim nog (ne)ve ro va nja sta nov ni ka Mag ni to gor ska u je zik ko jim go vo re osta vi po stra ni kao za isto ri ~a ra ne re {i vi pro blem, ubr zo su kri ti ko va li nje go vi stu den ti sa se mi na ra na Uni ver zi te tu Ko -lum bi ja, Igal Hal fin i Jo han Hel bek (Hal fin and Hell beck, 1996)20. Pre
-ma nji ho vom mi {lje nju, „~i ni se da gra ni ce ko je Kot kin po vla ~i iz me |u jav nog i pri vat nog, dr `a ve i su bjek ta ne do volj no uzi ma ju u ob zir raz -ma tra nje ka ko su sa vre me ni ci is ku stve no do `i vlja va li sta lji ni zam, jer on ve ru je da se ume }e ’go vo re nja bolj {e vi~ ki’ bi lo ogra ni ~e no na jav nu sfe ru“ (Hal fin and Hell beck, 1996: 459). Na su prot to me, obi man ma te ri jal slu `be nih i pri vat nih ar hi va omo gu }io nam je, pre ma mi {lje nju naj mla |e ge ne ra ci je isto ri ~a ra bolj {e vi zma, upra vo re kon struk ci ju „so vjet -ske su bjek tiv no sti“, tj. unu tra {njeg sve ta `i vo ta „so vjet skog ~o ve ka“ (Ho mo so vi e ti cus). Te ma ti zu ju }i „su bjek tiv nost“ no vi ji ra do vi me to do -lo {ki po la ze od kri ti ke kon cep ta aisto rij skog, sa mo sve snog i in te re sno ori jen ti sa nog (li be ral nog) „su bjek ta“ ko ji se re |e he roj ski oprao, a ~e {}e kon for mi sti~ ki pri la go |a vao dik ta tu to ta li tar ne „dr `a ve“. Osve tlja va ju }i raz li ~i te stra te gi je i teh ni ke kon sti tu i sa nja su bjek tiv no sti u dru {tve nom i po li ti~ kom mi ljeu epo he sta lji ni zma, nji ho vi za klju~ ci uka zu -ju na „l-jud sko li ce“ re `i ma ~i ji je „uni ver zum go vo ra“ pred sta vljao istin ski ho ri zont smi sla ve li ke ve }i ne nje go vih po da ni ka. Sto ga ne ~u di {to ovo „ras tva ra nje“ in di vi du a li te ta (sop stva) ko jim se on svo di na so -ci jal ni kon strukt, iza zi va re ak -ci je po put one ko ju for mu li {e Sve tla na Bojm u po le mi~ kom osvr tu na Hel be kov tekst. Sklo ni da do slov no shva ta ju je zik dnev ni~ kih za pi sa, pi sa ma (ne)zva ni~ nih auto bi o gra fi ja, i „sa mo kri ti ka“, isto ri ~a ri so vjet ske su bjek tiv no sti iz per spek ti ve uni ver zi tet skog kam pu sa, la ko gu be iz vi da da su „dis kur ziv ne prak se“ tri de se tih go di na zna ~i le kre ta nje po tan koj i po me ra ju }oj li ni ji `i vo ta i smr -ti. Ipak, nji ho vim is tra `i va nji ma otvo re na su ~i ta va no va pod ru~ ja ko ja su bi la iz van fo ku sa to ta li tar ne i mo der ni za cij ske pa ra dig me. Da le ko od „sin te ze“ shva }e ne u po me nu tom he ge li jan skom smi slu – sa mo sve sno pri hva ta ju }i post mo der ni sti~ ko in si sti ra nje na frag men tar no sti i kon tra -dik tor no sti – ra do vi naj mla |e ge ne ra ci je isto ri ~a ra so vjet ske pro {lo sti 20
20 Po red Hal fi na i Hel be ka, Kot ki nov se mi nar su po ha |a li i dru gi is tak nu ti
pri pad ni ci naj mla |e ge ne ra ci je isto ri ~a ra So vjet skog Sa ve za – Hol kvist (P. Hol qu -ist), Ko co nis (Y. Kot so nis) i Vaj ner (A. We i ner).
po tvr |u ju da je ona „ne is pri ~a na pri ~a“ pred ko jom je „bu du} nost“. Ako se ov de ski ci ra na sli ka de ba ta o tu ma ~e nju so vjet ske pro {lo sti pro -{i ri uvi dom u ras pra ve ko je se vo de u dru gim te mat skim prav ci ma – na pri mer, stu di ja ma na ci o nal no sti, pro ble mi ma (dis)kon ti nu i te ta ru ske isto ri je, kon cep ti ma im pe ri je u ru skoj i so vjet skoj ver zi ji, rod nim stu di -ja ma i is tra `i va nji ma isto ri je mar gi nal nih gru pa, pro u ~a va nju re li gij skih tra di ci ja i gru pa to kom so vjet ske ere itd. – on da se po la zna te za o toj bu du} no sti mo `e sma tra ti do volj no po tvr |e nom. Iako na pr vi po gled mo `e iz gle da ti kao po sle di ca iner ci je aka dem skog ra da, ba vlje nje so vjet skom pro {lo {}u ipak u se bi skri va ele ment ~u |e nja nad jed nom epo hom ko ja osta je za go net na. Ka ko je to for mu li sao ru ski knji `ev nik Vik tor Je ro fe jev: „Sta ljin je tvo rac ma gij skog to ta li ta ri zma. Ru si vo le za go net ke. Sta ljin im je do bra no za go net nuo jed nu. Sta ljin je po sve her me ti -~an, za li ven kao pod mor ni ca. To je na {a `u ta pod mor ni ca. Ni ka da ni je re kao {ta za pra vo ho }e. Pod smeh nuo se svi ma i umro neo d go net nut“ (Je ro fe jev, 2005: 106). Iz bor tek sto va ko ji sle de pred sta vlja ma li do pri -nos pod se }a nju na tu za go net -nost ko ja jo{ tra `i svo ju „od go net ku“.
* * *
Po sao bi ra nja tek sto va pri pra vlje nju te mat skih zbor ni ka pri re |i va ~a su o ~a va sa ni zom te {ko }a, pri si lja va ga na broj ne kom pro mi se i pri hva ta -nje „ma -nje lo {ih“ re {e nja. Ra ni je za mi {ljen i pla ni ran u znat no ve }em obi mu, ni ovaj te mat i nje gov pri ri re |i va~ ne pred sta vlja ju iz u ze tak od tog pra vi la. Ogrom na ko li ~i na li te ra tu re o so vjet skoj pro {lo sti ote `a va la je pra vlje nje iz bo ra, a pro blem ska usme re nost ka te o rij skome to do lo {kim aspek tima in ter pre ta ci je so vjet ske pro {lo sti u ra do vi ma tri ge ne ra ci je ame ri~ kih isto ri ~a ra So vjet skog Sa ve za uslo vi la je su o ~a va nje sa pi -ta njem re pre zen -ta tiv no sti nji ho vih pred s-tav ni ka. Sma tra ju }i kon cep ci ju „to ta li ta ri zma“ do volj no po zna tom, ogra ni ~io sam svoj iz bor na tekst Mar ti na Ma li je ko ji u okvi ru te tra di ci je za u zi ma po seb no, ali uti caj no me sto. „Re vi zi o ni sti“ su pred sta vlje ni tek sto vi ma [i le Fic pa trik i Ro nal -da Su ni ja po {to su to dvo je isto ri ~a ra sklo ni te o rij skoj sa mo re flek si ji, pa i kri ti~ koj re in ter pre ta ci ji sop stve nih sta no vi {ta. Tekst Lo re En gel {tajn uvr {}en je pre sve ga jer je pi san kao pre gled ni ~la nak ko ji ~i ta o cu da je pri kaz te o rij skih de ba ta i bi bli o graf ske upu te neo p hod ne za raz u me va -nje „kul tur nog obr ta“ u sa vre me noj isto ri o gra fi ji. Za raz li ku od dru gih tek sto va, rad Jo ha na Hel be ka vi {e je po sve }en de mon stra ci ji sop stve nog te o rij skog sta no vi {ta na isto ri o graf skom ma te ri ja lu ne go me to do lo -{kim ras pra va ma s dru gim {ko la ma mi {lje nja. @an rov ski, Hal fi nov i Hel be kov kri ti~ ki pri kaz Kot ki no ve knji ge bio bi bo lji iz bor, ali sam sma trao da bi to bi lo neo prav da no bez ob ja vlji va nja bar jed nog po gla -vlja iz te knji ge. S ob zi rom na to da Kot kin ni je pre ve den, Hel be kov
rad o auto bi o graf skim tek sto vi ma Sta lji no ve ere iza bran je kao tekst ko ji re pre zen tu je na ~in ra da „ge ne ra ci je unu ka“. Iako ra do ve o „so vjet skoj su bjek tiv no sti“ kri ti~ ki ko men ta ri {u isto ri ~a ri ko ji pri pa da ju raz li ~i tim ge ne ra ci ja ma i te o rij skim tra di ci ja ma, ov de je ob ja vljen tekst Sve tla ne Bojm za ko ju, „so vjet ska su bjek tiv nost“ ne pred sta vlja sa mo te o -rij ski kon cept ve} i `i vot no is ku stvo.
Bi o graf skobi bli o graf ski po da ci o auto ri ma iza bra nih tek sto va ne ma -ju za cilj nji ho vo de talj ni je pred sta vlja nje, ve} su ov de iz lo `e ni u funk ci ji olak {a va nja re cep ci je nji ho vih ra do va. S ob zi rom na to da ob ja vlje ni tek -sto vi ve} sa dr `e broj ne bi bli o graf ske upu te, od u stao sam od pra vlje nja do dat ne bi bli o gra fi je ko ja bi znat no uve }a la obim ovog te ma ta.
Mar tin Ma li ja (Mar tin Ed ward Ma lia)
Ma li ja pri pa da pr voj ge ne ra ci ji „o~e va osni va ~a“ ru skih i so vjet skih stu di ja ko ja je svo ju aka dem sku ka ri je ru po ~i nja la ne po sred no posle Dru gog svet skog ra ta ka da u Ame ri ci ra ste in te re so va nje za pro u ~a va nje So -vjet skog Sa ve za. Za jed no s bu du }im vo de }im auto ri te ti ma za ru sku i so vjet sku isto ri ju, po put Paj psa (Pi pes), Rja za nov skog (Ri a sa novsky), Hej mso na (Ha im son), Ra e va (Ra eff), Tred gol da (Tra ed gold), stu di rao je i dok to ri rao na Har var du, kod pro fe so ra Maj kla Kar po vi ~a (Kar po vich). Ro |en je 1924. go di ne u po ro di ci ko ja ni je ima la „ru ske ko re -ne“, a nje go va dok tor ska te za o Her ce nu (Ale xan der Her zen and the Birth of Rus sian So ci a lism, 1812–1855, Har vard Uni ver sity Press, 1961) sma tra se da nas kla si~ nim de lom o ru skoj in te lek tu al noj isto ri ji XIX ve ka. Do pen zi o ni sa nja 1991. go di ne Ma li ja je pre da vao ru sku isto ri ju na Ber kli ju (Ber ke ley) i u Pa ri zu (Éco le des Ha u tes Étu des en Sci en ces So ci a les)21, dok je iz van aka dem skih kru go va bio po znat po
broj nim ra do vi ma u ko ji ma je to kom osam de se tih i de ve de se tih go di na ko men ta ri sao po li ti~ ka zbi va nja u So vjet skom Sa ve zu i Polj skoj. Stu di -jom „To the Sta lin Ma u so le um“ iza zvao je bur nu de ba tu u ame ri~ koj jav no sti na klo nje noj Gor ba ~o vu jer je, po la ze }i od te ze o ne mo gu} no sti re for mi sa nja so vjet skog so ci ja li zma, for mu li sao kri ti~ ki stav pre ma po -li ti ci „pe re stroj ke“ i pred vi deo njen ne u speh.22Posle slo ma So vjet skog
Sa ve za ob ja vio je knji gu The So vi et Tra gedy: A Hi story of So ci a lism in 22
21Ma li ji na pa ri ska pre da va nja o Ru skoj re vo lu ci ji ob ja vlje na su 1980. go di ne
na fran cu skom je zi ku: Com pren dre la révo lu tion rus se (Se uil, Pa ris). Ta da {nja do mi na ci ja „re vi zi o ni sti~ kog pri stu pa“ Ru skoj re vo lu ci ji u ame ri~ koj so vje to lo gi ji uti -ca la je na neo bja vlji va nje ove knji ge na en gle skom je zi ku.
22Stu di ja, pot pi sa na pse u do ni mom „Z“, ob ja vlje na je 1990. u ~a so pi su Da e da lus (Vol. 119, No. 1: 295–344), ali su nje ni de lo vi {tam pa ni u vo de }im ame ri~ -kim no vi na ma.
Rus sia (1994) u ko joj je for mu li sao svo je raz u me va nje to ka i di na mi ke „so vjet skog eks pe ri men ta“. Nje go va ob no va „to ta li ta ri sti~ ke pa ra dig -me“ u tu ma ~e nju so ci ja li zma kao „ide o krat skog re `i ma“ pred sta vlja deo op {ti jeg pro jek ta in ter pre ta ci je ru ske isto ri je ko ju je Ma li ja iz lo `io u knji zi Rus sia Un der We stern Eyes: From the Bron ze Hor se man to the Le nin Ma u so le um (Har vard Uni ver sity Press, 1999). Osnov na te za ove obim ne i sjaj no na pi sa ne knji ge po sve }e ne raz ma tra nju „ve~ nog pro ble ma“ od no sa Ru si je i Evro pe, svo di se na od ba ci va nje za pad nih esen ci ja -li sti~ kih pred sta va o ra di kal noj „dru go sti“ Ru si je for mi ra nih to kom tri ve ka nji ho ve za jed ni~ ke isto ri je. Ma li ji no shva ta nje je din stva ru skog i za pad nog isto rij skog raz vo ja ute me lje no je na nje go vom shva ta nju no -vo ve kov nog kon cep ta re -vo lu ci je ko ji je on te ma ti zo vao u post hum no ob ja vlje noj knji zi Hi story’s Lo co mo ti ves: Re vo lu ti ons and the Ma king of the Mo dern World (Yale Uni ver sity Press, 2006). Na i me, posle Ma li ji ne smr ti (19. no vem bar 2004), nje gov ne do vr {e ni ru ko pis o „Za pad -nom re vo lu ci o nar -nom pro ce su, 1415–1991“ pri re dio je za {tam pu i ob ja vio Ten rens Ej mons (Te ren ce Em mons)23. Na vred nost i va `nost
Ma li ji nog opu sa za raz voj ru skih i is to~ no e vrop skih stu di ja skre nu li su pa `nju nje go vi u~e ni ci i pri ja te lji pri lo zi ma u nje mu po sve }e nom zbor -ni ku 2003. go di ne: The Cul tu ral Gra di ent: The Tran smis sion of Ide as in Euro pe, 1789–1991 (Edi ted by Cat he ri ne Ev tu hov and Step hen Kot -kin)24. Do ma }oj ~i ta la~ koj pu bli ci do stu pan je sa mo je dan Ma li jin rad u
pre vo du na srp ski je zik – nje gov pri log de ba ti o od no su ko mu ni zma i na ci zma („Jud ging Na zism and Com mu nism“, The Na ti o nal In te rest, Fall, 2002) ko ji je ob ja vljen u zbor ni ku ra do va: Ma nje zlo. Mo ral ni pri -stu pi prak sa ma ge no ci da (pri re di li H. Du bil i G. Moc kin)25.
[i la Fic pa trik (She i la Fit zpa trick)
[i la Fic pa trik je naj i stak nu ti ji pred stav nik dru gog, u od no su na „to ta li ta ri zam“ ja sno kri ti~ ki pro fi li sa nog („re vi zi o ni sti~ kog“) to ka an glo sak -son skih so vjet skih stu di ja. Ro |e na je 1941. go di ne u Mel bur nu
23
23Rad ni na slov Ma li ji nog ru ko pi sa bio je: „The Pat tern and Esca la tion of We
stern Re vo lu tion: From the Hus si tes to Bol she viks, 1415–1991)“. Pri re |i va~ ru ko pi sa pro me nio je na slov is ko ri stiv {i Mark so vu sin tag mu o re vo lu ci ja ma kao „lo ko -mo ti va ma isto ri je“.
24Po red ured ni ka, pri lo ge u ovom zbor ni ku ob ja vi li su auto ri po put Tu re na
(To u ra i ne), Le Go fa (Le Goff) Mih ni ka (Mic hnik), Va lic kog (Wa lic ki), Pi ru mo ve (Pi ru mo va), Rja za nov skog (Ri a sa novsky), Me kli na (McLean), te biv {i Ma li ji ni stu -den ti, sa da pro fe so ri na ame ri~ kim uni ver zi tet skim ka te dra ma za ru sku isto ri ju.
25Vi de ti: Mar tin Ma lia, „Na ci zam – Ko mu ni zam: ski ca za po re |e nje“, Nav. de lo, Be o grad: Be o grad ski krug, 2005: 13–42 (pre vod Mi ro slav Zdovc).
(Austra li ja), a stu di ra la je i dok to ri ra la na Oks for du 1969. go di ne ra -dom o Lu na ~ar skom i Ko me sa ri ja tu pro sve te.26Na nje no in te lek tu al no
for mi ra nje u sme ru su prot nom od pret hod no do mi nant nog hlad no ra tov skog po gle da na svet uti ca li su njen otac Bra jan Fic pa trik (Brian Fit zpa trick), le vi ~ar ski ak ti vi sta, no vi nar i isto ri ~ar, kao i po li ti~ ka i kul -tur na at mos fe ra {e zde se tih go di na.27Ra nih se dam de se tih Fic pa tri ko va
je pre {la u SAD gde je u aka dem skim kru go vi ma ubr zo, za jed no sa Mo {e Le vi ni om (Mos he Le win), ste kla sta tus ro do na ~el ni ka „re vi zi o ni sti~ -ke {ko le“ u ame ri~ kim so vjet skim stu di ja ma. Kon fe ren ci ja o so vjet skoj „kul tur noj re vo lu ci ji“ ko ju je or ga ni zo va la na Uni ver zi te tu Ko lum bi ja (Co lum bia Uni ver sity) 1974. go di ne sma tra se jed nim od pre lom nih do ga |a ja u for mu li sa nju no vog pri stu pa pre ma ko jem Re vo lu ci ju tre ba tu ma ~i ti „od o zdo“, u ka te go ri ja ma so ci jal ne par ti ci pa ci je, mo bil no sti i kul tur ne pro me ne, a ne sa mo kao „od o zgo“ na met nu ti po li ti~ ki pro je -kat.28Ove te me Fic pa tri ko va je ka sni je de talj no ob ra di la u mo no gra fi
-ja ma: Edu ca tion and So cial Mo bi lity in the So vi et Union, 1921–1932 (Cam brid ge Uni ver sity Press1979); The Cul tu ral Front: Po wer and Cul tu re in Re vo lu ti o nary Rus sia (Cor nell Uni ver sity Press, 1992). Njen in te res za so ci jal nu isto ri ju i re kon struk ci ju sva ko dnev nog `i vo ta u So -vjet skom Sa ve zu iz ra `en je u knji ga ma: Sta lin’s Pe a sants: Re si stan ce and Sur vi val in the Rus sian Vil la ge af ter Col lec ti vi za tion (Ox ford Uni ver sity Press, 1994); Everyday Sta li nism: Or di nary Li fe in Ex tra or di nary Ti mes: So vi et Rus sia in the 1930s (Ox ford Uni ver sity Press, 1999). Fic pa -tri ko va je autor ka sin te ti~ kog pre gle da isto ri je Ru ske re vo lu ci je (The Rus sian Re vo lu tion. Ox ford Uni ver sity Press, 1982; 1994; 2007) ko ji je ste kao ugled kla si~ nog pri ru~ ni ka, a po sled njih go di na, pod uti ca jem „kul tur nog obr ta“, nje no is tra `i va~ ko in te re so va nje se po me ra pre ma is tra `i va nji ma pro ble mi ma iden ti te ta (vid. Te ar off the Masks! Iden tity and Im po stu re in Twen ti eth-Cen tury Rus sia, Prin ce ton Uni ver sity Press, 2005). Osim na ve de nih mo no gra fi ja, Fic pa tri ko va je ured ni ca broj nih 24
26Vi de ti: The Com mis sa ri at of En lig hten ment. So vi et Or ga ni za tion of Edu ca -tion and the Arts un der Lu nac harsky, Cam brid ge Uni ver sity press, 1970 (pa per, 2002).
27Fic pa tri ko va je na ja vi la ob ja vlji va nje auto bi o graf ske knji ge ~i ji je rad ni na
-slov My Fat her’s Da ug hter (vi de ti: „An In ter vi ew with She i la Fit zpa trick“, Kri ti ka: Ex plo ra ti ons in Rus sian and Eura sian Hi story, Vol. 8, No. 3, Sum mer 2007: 479). 28Vi de ti Zbor nik ra do va s kon fe ren ci je: She i la Fit zpa trick (ed.), Cul tu ral Re -vo lu tion in Rus sia, 1928–1931, Blo o ming ton: In di a na Uni ver sity Press, 1978. U uvo du Zbo ri ka Fic pa tri ko va na gla {a va: „Ume sto da se kon cen tri {e mo is klju ~i vo na te mu in ter ven ci je Par ti je u kul tu ru ({to je glav na te ma pret hod nih za pad nih stu di ja), is tra `i li smo {ta se de {a va lo unu tar obla sti kul tu re i te `i li da to po ve `e mo sa sa -vre me nim dru {tve nim i po li ti~ kim pro me na ma, uklju ~u ju }i i po kret za uz di za nje (vydviz he nie) rad ni {tva u re do ve in te li gen ci je“ (Nav. de lo, p. 4).
zbor ni ka ra do va od ko jih su naj zna ~aj ni ji: Ac cu sa tory Prac ti ces: De nun ci a tion in Mo dern Euro pean Hi story, 1789–1989 (with R. Gel la -tely, Uni ver sity of Chi ca go Press, 1997); In the Sha dow of Re vo lu tion: Li fe Sto ri es of Rus sian Wo men from 1917 to the Se cond World War (with Y. Slez ki ne, Prin ce ton Uni ver sity Press, 2000); Sta li nism: New Di rec ti ons. (Ro u tled ge, 2000); Beyond To ta li ta ri a nism: Sta li nism and Na zism Com pa red (with M. Geyer, Cam brid ge Uni ver sity Press, 2009). Mno {tvo ~la na ka i stu di ja, pro fe su ra na Uni ver zi te tu u ^i ka gu, aka dem ske po ~a sti i uti caj na mla |e ge ne ra ci je isto ri ~a ra, kao i nje na sklo -nost da pro ble ma ti zu je sop stve no de lo u kon tek stu raz vo ja di sci pli ne – sve to ~i ni Fic pa tri ko vu naj po zna ti jom i naj u ti caj ni jom ak tiv nom isto ri -~ar kom So vjet skog Sa ve za.
Ro nald Su ni (Ro nald Gri gor Suny)
Su ni je ge ne ra cij ski i te o rij ski bli zak Fic pa tri ko voj, upr kos ~i nje ni ci da po li ti~ ke na u ke pred sta vlja osnov nu oblast nje go vog aka dem skog ra da. Ro |en je 1940. go di ne u po ro di ci jer men skog po re kla, a stu di rao je i dok to ri rao na Uni ver zi te tu Ko lum bi ja (Co lum bia Uni ver sity, 1968). Su ni je pro fe sor eme ri tus ode lje nja za po li ti~ ke na u ke Uni ver zi te tu u ^i -ka gu (Uni ver sity of Chi ca go) i pro fe sor so ci jal ne i po li ti~ ke isto ri je na Uni ver zi te tu u Mi ~i ge nu (Uni ver sity of Mic hi gan). Na ovom uni ver zi te tu osno vao je ka te dru za mo der nu jer men sku isto ri ju, a nje go va is tra `i -va~ ka in te re so va nja pri mar no su bi la usme re na ka te ma ti za ci ji po lo `a ja i isto ri ji ne ru skih na ci o nal no sti u Ru skoj im pe ri ji i So vjet skom Sa ve zu. Dok to ri rao je ra dom o re vo lu ci ji u Azer bej d`a nu (The Ba ku Com mu ne, 1917–1918: Class and Na ti o na lity in the Rus sian Re vo lu tion, Prin ce -ton Uni ver sity Press, 1972), te ob ja vio niz knji ga o isto ri ji Jer me ni je i Gru zi je: Ar me nia in the Twen ti eth Cen tury (Scho lars Press, 1983); The Ma king of the Ge or gian Na tion (In di a na Uni ver sity Press, 1988, 1994); Lo o king To ward Ara rat: Ar me nia in Mo dern Hi story (In di a na Uni ver -sity Press, 1993). Posle ras pa da So vjet skog Sa ve za na pi sao je sin te ti~ ki pri kaz so vjet ske isto ri je – The Struc tu re of So vi et Hi story: Rus sia, the So vi et Union, and the Suc ces sor Sta tes in the Twen ti eth Cen tury (Ox -ford Uni ver sity Press, 1998), kao i knji gu o ulo zi na ci o na li zma u slo mu so vjet skog ko mu ni zma: The Re ven ge of the Past: Na ti o na lism, Re vo lu -tion, and the Col lap se of the So vi et Union (Stan ford Uni ver sity Press, 1993). Po red broj nih stu di ja, Su ni je ure dio niz zna ~aj nih zbor ni ka ra -do va ko ji su po sve }e ni te o ri ja ma na ci o na li zma i „na ci o nal nom pi ta nju“ u So vjet skom Sa ve zu: Be co ming Na ti o nal: A Re a der (with G. Eley, Ox -ford Uni ver sity Press, 1996); In tel lec tu als and the Ar ti cu la tion of the Na tion (with M. Ken nedy, Uni ver sity of Mic hi gan Press, 1999); A Sta te of Na ti ons: Em pi re and Na tionma king in the Age of Le nin and Sta
lin (with T. Mar tin, 2001). „Im pe ri jal nim obr tom“ u isto ri o gra fi ji Ru si je i So vjet skog Sa ve za, kao i po li ti~ kim zbi va nji ma na Kav ka zu, aka -dem ske te me ko ji ma se Su ni go di na ma ba vio do bi le su ve}i zna ~a j, te se on da nas sma tra jed nim od naj i stak nu ti jih eks pe ra ta za so vjet sku isto ri -ju, {to se, iz me |u osta log, o~i tu je i u ~i nje ni ci da je on ured nik Isto ri je Ru si je XX ve ka u iz da nju Kem bri d`a (The Cam brid ge Hi story of Rus -sia, vo lu me III: The Twen ti eth Cen tury, Cam brid ge Uni ver sity Press, 2006).
Lo ra En gel {tajn (La u ra En gel stein)
Za raz li ku od dru gih auto ra ~i ji su ra do vi ov de ob ja vlje ni, Lo ra En gel {tajn ni je pre vas hod no isto ri ~ar so vjet skog pe ri o da ru ske isto ri je – nje -na oblast is tra `i va~ kog in te re so va nja ob u hva ta ka sni im pe ri jal ni pe riod ru ske isto ri je s kra ja XIX i po ~et ka XX ve ka. Ro |e na je 1946. go di ne i dok to ri ra la je isto ri ju na Stan for du (Stan ford Uni ver sity, 1976), pre da va la je na Kor ne lu (Cor nell Uni ver sity), Prin sto nu (Prin ce ton Uni ver -sity), a od 2002. go di ne na Jej lu (Yale Uni ver sity). Na po ~et ku aka dem -ske ka ri je re ba vi la se so ci jal nom isto ri jom – mo skov skim rad ni {tvom u Re vo lu ci ji 1905. go di ne (Mo scow, 1905: Wor king-Class Or ga ni za tion
and Po li ti cal Con flict, Stan ford Uni ver sity Press,1982), ali je me |u pr -vi ma is tra `i va~ ka in te re so va nja usme ri la ka te ma ma iz kul tur ne isto ri je. Pod uti ca jem Fu ko o ve Isto ri je sek su al no sti ba vi la se te mom sek su al no sti u jav nom dis kur su ka sne im pe ri jal ne Ru si je – The Keys to Hap pi
-ness: Sex and the Se arch for Mo der nity in Fin-de-Siè cle Rus sia (Cor nell
Uni ver sity Press, 1992). U ovoj knji zi for mu li sa la je te zu o ogra ni ~e noj mo gu} no sti di rekt ne „apli ka ci je“ Fu ko o ve ana li ze sek su al no sti na ru ski (ne li be ral ni) kul tur ni i so ci jal ni kon tekst, da bi u sli~ nu te zu u po gle du Fu ko o vog shva ta nja „nad zi ra nja i ka `nja va nja“ iz lo `i la u stu di ji o ru -skoj „kom bi no va noj ne raz vi je no sti“ (vid. En gel stein, 1993). Ba vlje nje sek su al no {}u u ru skoj kul tu ri na sta vi la je u knji zi Ca stra tion and the
He a venly King dom: A Rus sian Folk ta le (Cor nell Uni ver sity Press 1999), a kao ured nik (sa S. San dler) ob ja vi la je zbor nik ra do va Self and Story in Rus sian Hi story(Cor nell Uni ver sity Press 2000) u ko ji ma je te -ma ti zo van pro blem iz ra `a va nja li~ no sti u ru skoj kul tu ri. Po red ov de pre ve de nog ra da, kri ti~ ki pre gled za pad ne isto ri o gra fi je Ru si je i So vjet skog Sa ve za for mu li sa la je u i stu di ji „New Thin king abo ut the Old Em pi re: PostSo vi et Re flec ti ons“ (Rus sian Re vi ew, 60, 2001), a svo je is tra `i va nje ru ske re li gij ske tra di ci je i nje nog od no sa pre ma Mo der ni u stu di ji „Holly Rus sia in Mo dern Ti me: An Es say on Ort ho doxy and Cul tu -ral Chan ge“ (Past & Pre sent, 2001, No. 173: 129–156).
Jo han Hel bek (Joc hen Hell back)
Pri pad nik naj mla |e ge ne ra ci je („unu ka“) so vjet skih i ru skih stu di ja, Hel bek je ro |en 1966. go di ne u Ne ma~ koj gde je za vr {io osnov ne stu -di je, a dok to ri rao je na Ko lum bi ji (Co lum bia Uni ver sity). Pre da vao je na Uni ver zi te tu u Gi se nu (Universität Gi es sen), a od 2003. go di ne pro -fe sor je ru ske isto ri je na Uni ver zi te tu Rad gers (Rut gers Uni ver sity). Sa Iga lom Hal fi nom29autor je pri ka za Kot ki no ve knji ge o sta lji ni zmu kao
„ci vi li za ci ji“ ko ji se sma tra ma ni fe stom no vog pri stu pa is tra `i va nju „so vjet ske su bjek tiv no sti“ (vid. Hal fin and Hell beck, 1996). Od 1990. go di ne ka da je u „Na rod nom ar hi vu“ u Mo skvi ot krio sa ku plje ne dnev ni ke „ma lih lju di“ iz tri de se tih go di na, ba vi se is tra `i va njem na ~i na ob li -ko va nja su bjek tiv no sti u sta lji ni zmu. Po red broj nih stu di ja, ob ja vio je knji gu Re vo lu tion on my Mind: Wri ting a Di ary Un der Sta lin (Har vard Uni ver sity Press, 2006) u ko joj je ana li zom ne ko li ko pri vat nih dnev ni -ka so vjet skih gra |a na is tra `io me ha ni zme nji ho vog „ra da na se bi“ ra di iz grad nje sop stve ne li~ no sti u skla du s vla da ju }im ide o lo {kim uve re nji -ma. Po red ove knji ge, u Ne ma~ koj je ob ja vio zbor nik (ko a u tor Kla us Hel ler), Auto bi o grap hi cal Prac ti ces in Rus sia, (Göttingen, 2004), te niz ~la na ka i stu di ja u vo de }im ~a so pi si ma (Kri ti ka; Ja hrbücher für Geschic -hte Oste u ro pas). Nje go vi i Hal fi no vi ra do vi iza zva li su de ba te u sa moj Ru si ji gde je u ~a so pi su Ab Im pe rio ob ja vljen obi man te mat „Thin king The o re ti cally Abo ut the Cul tu ral and Lin gu i stic Turn in So vi et Stu di es“ (2002, No. 3: 217–402) u ko me je, po red in ter vjua sa Hel be kom i Hal fi nom, {tam pano niz kri ti~ kih ko men ta ra na nji hov te o rij skome to do lo {ki pri stup in ter pre ta ci ji sta ljin skog „su bjek ta“, kao i nji ho vi od go vo -ri k-ri ti ~a -ri ma.
Sve tla na Bojm (Sve tla na Boñm / Sve tla na Boym)
Osim ru skim po re klom (ro |e na je u Le njin gra du 1959. go di ne), Sve tla -na Bojm se od osta lih auto ra ob ja vlje nih pri lo ga raz li ku je i po to me {to po svom osnov nom obra zo va nju ni je isto ri ~ar ka. U So vjet skom Sa ve zu je stu di ra la {pan ski je zik, a posle od la ska u SAD ma gi stri ra la je u Bo sto -nu (1983), a dok to ri ra la knji `ev nost na Har var du (1988) gde je sa da pro fe sor na Ode lje nju za kom pa ra tiv nu knji `ev nost, te sa rad nik Dej vis Cen tra za ru ske i evro a zij ske stu di je (Da vis Cen ter for Rus sian and
27
29Igal Hal fin, pro fe sor ru ske isto ri je na Uni ver zi te tu u Tel Avi vu (Cum mings
Cen ter), autor dve zna ~aj ne knji ge o „ka lje nju“ so vjet ske (ko mu ni sti~ ke) su bjek tiv -no sti: From Dark ness to Light. Class, Con sci o u sness and Sal va tion in Re vo lu ti o nary Rus sia, (Pittsburgh: Pittsburgh Uni ver sity Press, 2000); Ter ror in My Soul. Com mu -nist Auto bi o grap hi es on Trial (Har vard, 2003); te zbor ni ka ra do va: Lan gu a ge and Re vo lu tion. The Ma king of Mo dern Po li ti cal Iden tity (Lon don: Frank Cass, 2002).
Eura sian Stu di es). Knji `ev no-te o rij ske i {i re shva }e ne kul tur ne stu di je ~i ne osnov ne obla sti nje nog pro fe si o nal nog aka dem skog in te re so va nja. Ov da {njim ~i ta o ci ma po zna ta je po knji zi Bu du} nost no stal gi je ko ja je pre ve de na na srp ski je zik (Ge o po li ti ka: Be o grad, 2005). Pre ove knji ge ko ja je pre ve de na na vi {e je zi ka, ob ja vi la je stu di ju o sta tu su pe sni {tva u mo der noj kul tu ri – De ath in Qu o ta ti on Marks: Cul tu ral Myths of the Mo dern Po et (Har vard Uni ver sity Press, 1991); te an tro po lo {kokul tu ro lo {ku isto ri ju o sva ko dnev nom `i vo tu u So vjet skom Sa ve zu – Com -mon Pla ces: Mytho lo gi es of Everyday Li fe in Rus sia (Har vard Uni ver sity Press, 1994). Po red aka dem skih ra do va, Boj mo va je ob ja vi la ve o ma za pa `en ro man Ni noc hka (Suny Press, 2003), a po zna ta je i kao mul ti me -di jal ni umet nik, te o re ti ~ar fo to gra fi je, fil ma i ar hi tek tu re.
Milan Suboti}
Future of the Soviet past: remarks with the selection of articles Summary: By explaining the reasons for the preparation of this selection of articles by the American historians dealing with the Soviet past, this editori-al explores the notion of the claims on its „future“. Diverse interpretations of the communist past are strongly linked with the shifts of the paradigms of the historiography – those being dominated by diverse understandings of the political, social and/or cultural history. By illustrating the differences in the theoretical and methodological approaches towards Soviet communism between the three generations of the historians, the author explores the embedment of their theoretical views within the wider social and political context (the Cold War, détentes and the collapse of Communism). The basic biographical and bibliographical data on the authors of the translated arti-cles are also attached to this series paper.
Key words: history, communism, politics, totalitarianism, revisionism, dis-course
Li te ra tu ra
Bu ra woy, Mic hael (1992): „The End of So vi e to logy and the Re na is san ce of the Mo der ni -za tion The ory“, Con tem po rary So ci o logy, Vol. 21, No. 6 (No vem ber), 744–785. Co hen, Step hen (2004): „Was the So vi et System Re for ma ble?“ Sla vic Re vi ew, Vol. 63,
No. 3, pp. 459–488.
Da vidFox, Mic hael (2004): „On the Pri macy of Ide o logy. So vi et Re vi si o nists and Ho lo -ca ust De ni ers (In Re spon se to Mar tin Ma lia)“, Kri ti ka: Ex plo ra ti ons in Rus sian and Eura sian Hi story, Vol. 5, No. 1: 81–105.
En gel stein, La u ra. (1993): „Com bi ned Un der de ve lop ment: Di sci pli ne and the Law in Im -pe rial and So vi et Rus sia“, Ame ri can Hi sto ri cal Re vi ew, Vol. 98, No. 2: 338–353. Fit zpa trick, She i la (2007): „Re vi si o nism in So vi et Hi story“, Hi story and The ory, No.
46: 77–91.
Hal fin, Igal; Hell beck, Joc hen (1996): „Ret hin king the Sta li nist Su bject: Step hen Kot kin’s ’Mag ne tic Mo un tain’ and the Sta te of So vi et Hi sto ri cal Stu di es“, Ja hr bi ic -her für Geschic hte Oste u ro pas, Vol. 44, No. 3: 456–463.
Je ro fe jev, Vik tor (2005): Do bri Sta ljin, Be o grad: Ge o po e ti ka (pre ve la s ru skog Dra gi nja Ra ma dan ski)
Ken nan, Ge or ge. Š„Mr. X“¹ (1947): „The So ur ces of So vi et Con duct“, Fo re ign Af fa irs, Vol. 26, No. 2: 566–582.
Kot kin, Step hen. (1995): Mag ne tic Mo un tain: Sta li nism as a Ci vi li za tion. Ber ke ley: Uni -ver sity of Ca li for nia Press.
Kot kin, Step hen. (1998): „1991 and the Rus sian Re vo lu tion: So ur ces, Con cep tual Ca te go -ri es, Analyti cal Fra me work“, Jo ur nal for Mo dern Hi story, Vol. 70, No. 3: 384–425.
No wak, An dr zej. (2004): „A ’Po lish Con nec tion’ in Ame ri can So vi e to logy, Or the Old Ho me land En mi ti es in the New Host Co un try Hu ma ni ti es, Ab Im pe rio, No. 4:
237–259.
Ver de ri, Ke trin. (2005): [ta je bio so ci ja li zam i {ta do la zi po sle nje ga?, Be o grad: Fa bri ka knji ga (pre vod s en gle skog Ve se lin Ko sti}).
Bolú{a ko va, O. V. (2007): „Rus skað revol÷cið gla za mi treh pokoleniñ ame ri kan skih isto ri kov“, 1917. god: Ros sið revol÷cionnað, Mo skva: RAN, s. 7–35.
DûvidFoks, Mañkl. (2000): „Vve de nie: Otcù, de ti i vnu ki v amerikanskoñ isto ri o gra fii carskoñ Ros sii“ Ame ri kan skað ru si sti ka: Ve hi isto ri o gra fii po sled -nih let. Imperatorskiñ pe riod: An to lo gið, Sost. M. Dûvid-Foks. Sa ma ra: Samarskiñ uni ver si tet, s. 5 – 47.
DûvidFoks, Mañkl. (2001): „Semú pod ho dov k fe no me nu sovetskoñ si stemù“, Ame ri kan skaú ru si sti ka: Ve hi isto ri o gra fii po sled nih let. Sovetski? pe riod: An to -lo gið. Sa ma ra: Samarskiñ uni ver si tet, s. 7 – 45.
