Analizatzaile Morfosintaktikoa
Arriola J.M., Esparza I., Ezeiza N., Gojenola K., Sologaistoa A.
BARNE-TXOSTENA IXA taldea
EHU
2005eko abendua
1. SARRERA___________________________________________________________________3
1.1. MOTIBAZIOA_________________________________________________________________3 1.2. HELBURUAK_________________________________________________________________4 1.3. OINARRIAK__________________________________________________________________4 1.4. METODOLOGIA______________________________________________________________52. ERABILITAKO FORMALISMOA_______________________________________________5 3. MORFOSINTAXIAK KONTUTAN HARTZEN DITUEN EZAUGARRI LINGUISTIKOAk
6
3.1. Morfosintaxiaren irizpide linguistiko orokorrak segmentazioak duen informazioa
baliatuta________________________________________________________________________7
3.1.1. Lematik goratzen den informazioa:______________________________________________7 3.1.2. Kasu-atzizkietatik goratzen den informazioa:_____________________________________7 3.1.3. Elipsia dagoenean goratzen den informazioa:_____________________________________7 3.1.4. Aditz forma bati mendeko atzizki bat txertatzen zaionean:__________________________8 3.1.5. Graduatzaileak:______________________________________________________________9 3.1.7. Hitz-elkarketa_______________________________________________________________103.2. Kasuan kasuko irizpide linguistikoak segmentazioan azaltzen ez den informazioa txertatu edo dagoena kendu_______________________________________________________________10
3.2.1. Numero eta mugatasun lexikala________________________________________________10 3.2.1.1. Pertsona Izen Berezi (IZB) eta Leku Izen Bereziak (LIB):_________________________________11 3.2.1.2. Determinatzaile Zenbatzaileak_______________________________________________________11 3.2.1.2.1. DZG edo Determinatzaile Zenbatzaile zehaztugabeak_____________________________________11 3.2.2. Kasu markak: Sinpleak eta konposatuak:_______________________________________13 3.2.3. Funtzio etiketak_____________________________________________________________14
4. GRAMATIKA:______________________________________________________________16
4.1. Erregela baten azalpena:________________________________________________________16 4.2 Erregela bakoitzaren azalpena:__________________________________________________20 4.2.1 1.Multzoa: Izen, adjektibo, adberbio, determinatzaile eta izenordainak tratatzeko erregelak_________21 4.2.2 2.Multzoa: Adizki eta aditz formak tratatzeko erregelak_____________________________________30 4.2.3 3.Multzoa: Elipsia eta Baietz / ezetz partikulak:____________________________________________415. ANALISIAREN FORMATUA__________________________________________________42
6. ONDORIOAK_______________________________________________________________47
7. ETORKIZUNERAKO LANAK_________________________________________________48
8. ERREFERENTZIAK:_______________________________________________________48
1. SARRERA
1.1. MOTIBAZIOA
Segmentatzaile morfologikoaren irteera optimizatzea da morfosintaxiaren garapenera eraman gaituen motibazio nagusia. Segmentatzaile morfologikoak hitz barruko osagaiak banatu eta bakoitzari dagokion informazio morfologiko (eta hainbat kasutan sintaktikoa ere) eransten dio.
Horrez gain, ondorengo tratamendu linguistikoetarako informazio ahalik eta baliagarriena goratzea
1interesgarri dela kontsideratu dugu.
Hona hemen segmentazioak ematen duen irteera:
Medikuetarako
A 1 mediku[[Sarrera_mediku--0][KAT_IZE][AZP_ARR][BIZ_+]]+etA[[Sarrera_eta--1]
[KAT_DEK][NUM_P][MUG_M]]+Erat[[Sarrera_rat--0][KAT_DEK][KAS_ALA]
[FSL_[FS1_@ADLG]]]+ko[[Sarrera_ko--3][KAT_DEK][KAS_GEL][FSL_[FS1_@<IZLG]
[FS2_@IZLG>]]]
1.1Irudia: Segmentazioaren irteera adibidea
Analisi honetan bada hainbat informazio “zarata” besterik sortzen ez duena. Honekin esan nahi dena da eremu baterako balio bat baino gehiago izatea arazo-iturri dela ondorengo urratsetarako;
adibideko KAS_ALA eta KAS_GEL esaterako. Morfosintaxiaren helburua izango da eremu
bakoitzeko balio bakar bat izatea. Informazio hori zein izan behar den zehazteko lantzen dira
lehendabizi morfosintaktiko irizpide linguistikoak.
1.2. HELBURUAK
Euskararen segmentazio morfologikotik haratago jauzi egin, fenomeno morfosintaktikoak konputazionalki tratatzeko.
Analizatzaile morfosintaktikoaren irizpideak finkatzea.
Analisi-katearen hurrengo urratsei baliagarri izango zaien irteera erdiestea. Morfosintaxiaren irteerari erreferentzia egiteko “goratzen den informazioa” izendapena erabiliko dugu. Puntu honetan esan beharra dago segmentazioan dagoen informazioa ez dela galtzen. Informazio bat izango den arren goratuko dena, behean geratuko da segmentaziotik datorkigun informazio guztia.
1.3. OINARRIAK
EDBL Euskararako Datu-Base Lexikaleko informazio lexikala. EDBL Datu base lexikalak egun 80.000 sarrera inguru ditu eta hiru atal nagusitan banatzen da: hiztegi-sarrerak (hiztegi batean aurkitzen direnak bezalakoak), aditz-formak eta morfema ez-independenteak; bakoitza bere informazio morfologikoarekin. Datu biltegi hau aurretik aipatu dugun segmentazio lanean oinarri gisa erabiltzen da, segmentazioan aurkezten duen informazioa, izan ere, EDBL datu -basetik zuzenean jasotzen baita.
Segmentatzailean aurkezten den informazioa EDBLtik jasotzen da. (ikus 1.1 irudia)
Irizpide edota erabaki linguistiko batzuk ere finkatu dira analisi morfosintaktikoak izan behar duen informazioa zehazteko. Lan honetarako barne txostenean aipatzen ziren irizpideak hartu dira abiapuntutzat.
1.4. METODOLOGIA
Abiapuntua segmentatzailearen irteera da, hain zuzen ere lehenengo irudian adibide bat azaldu dugu. Irteera horretan bi informazio mota aztertzen dira: morfotaktika (hots, hitz bakoitzaren ondoren ager daitekeen morfema segida) eta informazio morfologikoa (hitzaren segmentu bakoitzari dagozkion analisi morfologikoak). Informazio morfologikoan ezaugarri hauek agertuko dira: kategoria, azpikategoria, numeroa, mugatasuna, kasua eta azkenik funtzio sintaktikoa (@
sinboloarekin irudikatzen dena). Hasieran esan bezala, morfosintaxia informazio gordin hori lantzeaz arduratuko da. Metodologikoki, segmentazioak alde batetik eta morfosintaxiak bestetik ematen duten emaitzen analisia izan da ardatza, eta horretarako lan tresnak segmentatzaile morfologikoa eta 1.eranskinean dituzuen analisi morfosintaktikoak baliatu ditugu. Txostenean aipatzen diren adibide guztien analisi morfosintaktikoak eskuragarri dituzue 1.eranskinean.
Lagina aberasten joango gara corpusean azaltzen joango zaizkigun hitz berriekin. Lagin honek gramatikaren bertsioen arteko konparaketak egiteko erabili ahalko dugu.
2. ERABILITAKO FORMALISMOA
Gramatika Prolog lengoaia erabilita idatzi da eta tratamendu morfologikorako aukeratutako formalismoa PATR II ([Shieber, 86]) izan da. Hona hemen bere ezaugarri nagusiak:
Testuingururik gabeko erregelak: Hauek ehokiago ikusi dira osagai morfologikoen arteko konbinazioak deskribatzeko. Eredu honek automaten bidez definitzeko zailak diren zenbait fenomeno adierazteko erraztasuna ematen du, adibidez, ezaugarrien balioak zein osagaitik hartu behar diren.
Baterakuntzan oinarritutako formalismoa: alde batetik segmentatzailearen irteera ezaugarri-
balioa modukoa da eta ondo egokitzen da ezaugarri-egituren formatuari. Bestetik,
erabilgarria eta hedapen handikoa.
Baterakuntza-formalismoen artean sinpleena aukeratu dugu: PATR II. Honek gauzak egiteko malgutasuna emango du, baina horren ondorioz erregelak erredundanteagoak izango dira askotan. Antzeko beste sistema batzuetan (Alvey Word-Grammar [Ritchie et al.87]), aldiz, GPSGeren antzeko formalismoa aukeratu da. Honen abantaila printzipio orokorren bidezko generalizazioak adierazi ahal izatea da (gune ezaugarrien printzipioa adibidez), eta horrekin erregela-kopuruak gutxitu eta sinplifikatu egiten dira. Baina oraingoz euskararako ez da egin printzipio orokorren eta ezaugarri-multzoen azterketa sakona (lan linguistiko handiagoa), etorkizunean egingo dugu eta orduan posible izango da formalismo ahaltsuagoa erabiltzea.
3. MORFOSINTAXIAK KONTUTAN HARTZEN DITUEN EZAUGARRI LINGUISTIKOAK:
Morfosintaxiak linguistikoki finkatutako irizpide orokor batzuk jarraitzen ditu irteeran emango dituen emaitzak aurkezteko. Bestalde, kasuan kasuko elementu linguistiko eta ematen den
baterakuntza motaren arabera, orokorpen hauetan hainbat ñabardura egin beharra dago. Ñabardura
hauen artean dago numero lexikala duten hitz formekin zer egin esaterako. Ñabardura hauek
guztiak hurrengo atalean azalduko ditugu, baina lehenik eta behin ikus ditzagun linguistiko
morfosintaxiaren aplikazioan ematen diren eragiketa orokorrak:
3.1. Morfosintaxiaren irizpide linguistiko orokorrak segmentazioak duen informazioa baliatuta:
3.1.1.Lematik goratzen den informazioa:
Kategoria eta azpikategoria etiketak eta lematik jasotzen ditu analisi morfosintaktikoak, baldin eta lemak izen arrunta (IZE ARR), adjektibo (ADJ) edo adberbioa (ADB) kategoria badu. Informazio honetaz gain analisi berriak numeroari buruzko informazioa ere lematik jasoko du izen berezi (IZE IZB, IZE LIB) izenordain eta determinatzaileen kasuan.
3.1.2.Kasu-atzizkietatik goratzen den informazioa:
Kasu-atzizki sinpleek deklinabide-kasu, numero, mugatasun eta funtzio sintaktikoari buruzko informazioa emango diote analisi bateratu berriari. Kasu-atzizki konposatuetan berriz, numero eta mugatasunari buruzko informazioa lehenengo atzizkitik goratuko da eta kasu-atzizkiari dagokion informazioa aldiz bigarren kasu-atzizkitik.
3.1.3.Elipsia dagoenean goratzen den informazioa:
Elipsiaz hitz egiten dugunean eliditutako izenei buruz bakarrik ari gara, hau da, maila honetan izen
elipsia besterik ez dugu tratatuko.Hitz barruko elipsia gertatzen denean, hitz formaren analisi
morfosintaktikoak kategoria etiketa konposatu bat jasotzen du. Etiketa konposatu honek elidituako
izen baten aurrean gaudela adieraztearekin batera, ageriko hitz formaren kategoria ere erakutsiko
digu. Honela, “dagoena” elipsidun hitz formak ADT-IZEELI kategoria etiketa jasoko du; etiketa
konposatuaren lehenengo zatiak formaren ageriko kategoria ADT (Aditz Trinkoa) dela esango digu
eta bigarrenak aldiz (IZEELI) eliditutako hitzaren kategoria IZE (izena) dela. Elipsia jabego eta
lekuzko genitiboaren (GEN/GEL) ondoren ematen da, baina kasu bi hauen ondoren beste kasu bat
azaltzeak ez du nahitaez elipsia bat dagoenik esan nahi. Ondorengo kasuetan izan ere ez dago
eliditutako elementurik:
Soziatiboaz (SOZ) jarraiturik: AMAREKIN Destinatiboaz (DES) jarraiturik: AMARENTZAT Motibatiboaz (MOT) jarraiturik: AMARENGATIK Inesiboaz (INE +BIZI) jarraiturik: AMARENGAN Ablatiboaz (ABL+BIZI) jarraiturik: AMARENGANDIK Adlatiboaz (ALA+BIZI) jarraiturik: AMARENGANA
Zenbaitetan itxura hutsak elipsi baten aurrean gaudela pentsaraz dakiguken arren, kasu hauetan argi dago ez dela horrela.
Erlatibozko aditz formek ere izan ahalko dute eliditutako izen bat. (ADIBIDEA).
3.1.4.Aditz forma bati mendeko atzizki bat txertatzen zaionean:
Aditzaren formatik kategoria eta gainerako informazio morfologikoa azalduko zaizkigu analisi morfosintaktikoan eta menderagailutik erlazio mota eta funtzio sintaktikoari buruzko informazioa.
Orokorrean hau da egiten dena, baina aurrerago ikusiko dugun bezala, forma ez-jokatuetan bereziki salbuespen asko ematen dira, agerian segmentazioak ez dakarren informazioa sortzen baitu
morfosintaxi gramatikak.
Analizatzaile morfosintaktikoak funtzio sintaktiko eta erlazio eremuetan informazioa sortu eta konbinatu beharra du analisi egokia den analisia lortzeko.
3.1.5.Graduatzaileak:
Adjektibo, partizipio edo adberbio bati graduatzaile bat txertatzen zaionean kategoria etiketa eta
ezaugarri nagusiak lematik goratzen dira, eta konparaketa mailari buruzko informazioa
(konparatiboa -KONP-, superlatiboa -SUP-) izango da graduatzaile (GRAD) morfematik goratu den informazio bakarra.
3.1.6.Eratorpenean goratzen den informazioa:
Lema bati eratorpen atzizki bat eransten diogunean, askotan jatorrizko lema honen kategoria aldatu egiten da. Fenomeno hori txertatzen dugun eratorpen morfema atzizkia denean gertatu ohi da, eta ez aurrizki bat denean. Demagun ikusle hitz forma dugula. Forma horren analisi morfologikoetako batek honako emaitza erakutsiko digu:
ikus[[Sarrera_ikusi--1][KAT_ADI][AZP_SIN][ADOIN_ikus]]4le[[Sarrera_le--0][KAT_ATZ][ERAKAT_IZE][ERAAZP_ARR]]
Morfosintaxiak jatorriz aditz (ADI) kategoria duen lema hartu eta -le forma txertatu ondoren analisi bateratu berriak izen (IZE) kategoria duela esango digu. Morfosintaxiak emango digun analisi berrian, halere, hitz oinak jatorriz aditz kategoria zuen kasuetan honen aditz oina (ADOIN eremuan irudikatu dena) goratzea erabaki da, nolabait ezin baitira pareka ADI--> IZE edo ADI-->ADJ eta IZE-->ADJ edo ADJ-->IZE eratorpenak. Oina Aditza den kasuetan honen aditzoinari (ADOIN eremuan irudikatuko dena) buruzko informazio goratzen da. Oina adjektibo kategoriakoa den kasuetan IZAUR eremua
2ere goratzen da izenaren aurretik azal daitekeen elementua den esango diguna.
Momentuz esan beharra dago goratzen den lema ez dela egokia linguistikoki. Eratorriaren lema, hau da lema osatua, azal dadin funtzio bat aplikatu beharra dago sorkuntza egiten duena.
Etorkizunerako lan bezala geratuko da gai hau.
Hitz forma batean eratorpen bikoitza ematen denean , hau da aurrizki eta atzizki bat lotzen bazaio
lemari, lehendabizi aurrizki txertatuko zaio eta ondoren atzizkia.
3.1.7.Hitz-elkarketa
Morfosintaxiak (IZE + IZE) eta (IZE+ADIZE) hitz-elkarketak tratatzen ditu. Euskara right head language kontsideratzen denez, hau da, sintagma burua eskuinetara azaldu ohi denez, forma konposatuaren informazio morfologiko nagusia bigarren elementuak emango dio analisi morfosintaktikoari. Bestalde, elkarketa mota irudikatzeko eremu berri bat (elk) sortuko du morfosintaxiak, bertan (IZE+IZE) edo (IZE+ADIZE) balioa azalduko delarik. (adibideak)
3.2. Kasuan kasuko irizpide linguistikoak segmentazioan azaltzen ez den informazioa txertatu edo dagoena kendu:
Morfosintaxiaren eginbehar orokorren artean informazioaren sorkuntza, eta konbinaketa orokorrak aipatu diren arren, kasuan kasuko erabaki zehatzagoak ere hartu dira. Orokorrean segmentazioak ematen digun informazio bakandu edo trinkotu egiten da analisi morfosintaktikoan eta gutxienetan, informazio berria sortuko da. Gutxiengo kasu hauek izango dira aztergai atal honetan.
3.2.1.Numero eta mugatasun lexikala
Numero eta mugatasun lexikala esaten dugunean hitz forma batek bere baitan lexikotik jasotzen duen numero eta mugatasunari buruz hitz egiten dugu. Hainbat elementuri oinarri den EDBL Datu- Base Lexikaletik numero-mugatasun lexikal informazioa iristen zaio eta dugun hitzaren kategoriaren arabera, eremu horrek Datu-Basetik izen bat jasoko du. Datu Baseak ez du ML (Mugatasun Lexikala) ezaugarria. Honen ordez numero mugatasun lexikala adierazteko, NMG eremua dugu determinatzaileetan, PLU eremua izen berezi eta leku izen berezietan. Hona hemen Datu Basetik ezaugarri hau jasotzen duten elementuen zerrenda:
3.2.1.1. Pertsona Izen Berezi (IZB) eta Leku Izen Bereziak (LIB):
Izen bereziek oro har PLU eremua izango dute (Berezko Pluraltasun ezaugarria), eta hau izango da
morfosintaxiak numero (NUM) eta mugatasunari (MUG) buruzko informazioa goratzeko erabiliko duen informazioa. PLU eremuak (+) eta (-) balioak izan ditzake eta horren arabera morfosintaxian goratuko den informazioa ezberdina izango da. Hau da egingo duen moldaketa:
PLU – NUM s MUG m PLU + NUM p MUG m
3.2.1.2. Determinatzaile Zenbatzaileak:
Determinatzaileetan informazioa goratzerako garaian hauen azpikategoria hartu da kontutan.
Determinatzaile ezberdinen azterketa egin ondoren, zenbatzaileei tratamendu berezia ematea erabaki da. Determinatzaile Zenbatzaileek datu-basetik NMG eremuan dakarte numero-mugatasun lexikalari dagokion informazioa. Ikus ditzagun determinatzaile mota hauek banan-banan:
3.2.1.2.1. DZG edo Determinatzaile Zenbatzaile zehaztugabeak:
Hauetan numero-mugatasun lexikala, hau da NMG eremuko informazioa, izango da goratuko dena.
NMG eremuan MG balio dagoen kasuetan MG balio goratuko MUG eremuan, NMG eremuan S (singular) balio dagoenean aldiz NUM s MUG M balioak goratuko ditu morfosintaxiak; eta azkenik, NMG eremuan P balioa dugunean NUM P eta MUG M balioak aurkituko ditugu analisi morfosintaktikoan. Adibidez: batzuk
3.2.1.2.2. ORO edo Determinatzaile Zenbatzaile Orokorrak:
Determinatzaile mota honek NMG eremuan balio hutsa duenez deklinabide atzizkiak esleitzen dion NUM eta MUG eremuetako balioak goratuko dira morfosintaxiaren irteeran. Adibidez: denek
3.2.1.2.3. DZH edo Determinatzaile Zenbatzaile Zehaztuak:
Kasu hauetan deklinabide kasuak dakarren Mugatasun eremuko informazio goratuko da , eta
Numeroa aldiz lexikotik datorren NMG eremutik goratuko da. Adibidez: bik
3.2.1.2.4. Gaionerako azpikategoriak
Gainerako determinatzaileek – erakusle arruntek (erkarr) -hau-, erakusle indartuek (erkind) -hauxe-, nolakotzaile arruntek (nolarr) -edozein- eta nolakotzaile galdetzaileek (nolgal) -zein- zehaztugabeen jokaera bera dute, lemaren numero eta mugatasuna jasoko dute beraz.
3.2.1.3. Izenordainak:
Izenordainek EDBL Datu-Basetik PER (Pertsona) eta NUM (Numeroa) eremuak jasotzen dituzte eta bertan ondoko balioak ager daitezke.
PER eremuan: NI, HI, GU, ZU, ZUEK
NUM eremuan S (singularrerako), P (pluralerako) eta NULL (hutsa den kasatuetarako) balioak jaso ditzake.
Tratamendu morfosintaktikoaren ondoren deklinabide atzizkiak duen MUG eremuari erreparatu gabe, izenordainek lexikotik jasotzen duten NUM eremua baliatuko da forma bateratuaren mugatasuna (MUG) zehazteko. Numeroaren (NUM) eremuan singular eta plural balioak dauzkaten formek MUG M ( mugatasun mugatua) balio jasoko dute eta numero (NUM) hutsa dutenek aldiz MUG MG (mugatasun mugagabea) balioa.
3.2.2.Kasu markak: Sinpleak eta konposatuak:
Euskara bezalako hizkuntza eranskarietan kasuen pilaketa maiz gertatzen da. Pilaketa honek hainbat arazo sortaraz ditzake, ikus ditzagun banan-banan.
Pilaketaz hitz egiten dugunean zehaztu beharra dago zein kasu marken arteko pilaketa eman
daitekeen euskaraz. Ez dute pilaketa hau jasango kasu nuklearrek, hau da Ergatibo (ERG),
Absolutibo (ABS), Partitibo (PAR) eta Datiboak (DAT); genitibo biek, hau da jabego genitiboak
(GEN) eta lekuzko genitiboak (GEL); eta azkenik Deskribatzaileak (DESK).
Gainerako kasu marka guztiek
3kasu pilaketa jasan dezakete, zer esan nahi du honek?
Geratzen diren kasu marka hauek lekuzko genitiboa jaso dezakete eta honela zilegi da etxerako, etxetiko (ABL+GEL), mutilarekiko (SOZ+GEL), egurrezko (INS+GEL), ... formak topatzea.
Pilaketa hau irudikatzeko “Kas_plus” eremu berria sortu da. Eremua honetan kasu marka konposatua osatzen duten kasuak azalduko dira. “etxetiko” hitz formaren kasuan adibidez,
“abl_gel
4” balioa azalduko da “kas_plus” eremuan.
Bestalde, euskaraz biziduna den hitz forma bati hainbat kasu-marka lotzen diogunean, deklinabide marka eta lemaren artean genitiboa (GEN) txertatu beharra dago. Erabaki orokorra izan da bukaerako kasu marka goratzea, eta pilaketa hau “Kas_plus” eremuan EZ irudikatzea. Pilaketa hau morfotaktikak eragindakoa da eta honela biziduna den izen bat dugunean hainbat kasu txertatzerako garaian genitiboa erabili behar dugu lotura hori bideratzeko Pilaketa honen osagai izango dira, beraz, genitibo kasu marka alde batetik, eta motibatibo (MOT -gatik-), Inesibo (INE -gan-), Adlatibo (ALA -gana-) edo Ablatibo (ABL -gandik-) kasu markak bestetik, hau da: amarengatik, amarengan, amarengana eta amarengandik formak aurkitu ahal izango ditugu.
-RENTZAT forma, DEStinatibo kasu-marka alegia, azkenik salbuespen bezala tratatu da: kasu marka hau daramaten hitz formek bi analisi pare dauzkate. Alde batetik genitibo eta prolatibo kasu marka sinpleak deklinabide kasu marka konposatu batean biltzen dira:
-RENTZAT = -REN (GEN) + -TZAT(PRO)
Bestalde -RENTZAT deklinabide kasu marka bakartzat kontsideratzen da eta destinatibo(DES) motakoa da.
Morfosintaxiak lehenengo analisia baztertu egiten du arrazoi linguistikoak direla eta. Prolatibo kasu marka forma mugagabe bati bakarrik lot dakioke eta beraz, analisi hau baztertzea erabaki da.
3 ABL (ablatibo), ABU (muga-adlatiboa), ABZ (hurbiltze-adlatiboa), ALA (alatiboa), DES (destinatiboa), INE(inesiboa), INS (instrumentala), MOT (motibatiboa), PRO (prolatiboa), SOZ (soziatiboa)
3.2.3.Funtzio etiketak
Aditzen funtzio etiketak
Funtzio sintaktiko etiketa bateratuak izateko helburuarekin, mendeko aditz forma guztiei funtzio etiketa mota bera esleitzea erabaki da, honela kasuan kasuko @+JADNAG /@-JADNAG edo
@+JADLAG/@-JADLAG etiketak erabili dira etiketa konposatuak eratzeko. Etiketa konposatuaren parte honen ostean MP eremua txertatu da mendeko denaren informazioa esleitzeko eta azkenik perpausean beteko duen funtzio etiketa txertatu zaio azken eremu batean, SUBJ, IZLG>, <IZLG, ADLG, OBJ edo PRED balio izango duena. Hauek lirateke aukeran mendeko aditz formak jaso ahal izango dituen funtzio etiketak:
+JADNAG_MP_OBJ / +JADNAG_MP_SUBJ / +JADNAG_MP_PRED / +JADNAG_MP_ADLG -JADNAG_MP_OBJ / -JADNAG_MP_SUBJ / -JADNAG_MP_PRED / -JADNAG_MP_ADLG +JADLAG_MP_OBJ / +JADLAG_MP_SUBJ / +JADLAG_MP_PRED / +JADLAG_MP_ADLG -JADLAG_MP_OBJ / -JADLAG_MP_SUBJ / -JADLAG_MP_PRED / -JADLAG_MP_ADLG
Bestalde, badira datu-basetik aditz nagusi (JADNAG)eta aditz laguntzaile(JADLAG) etiketak jasotzen dituzten aditz formak. “duen” aditz forma adibidez aditz laguntzaile nahiz aditz nagusi izan daiteke
5. Segmentatzaileak datu-baseko aditz nagusi eta aditz laguntzaile etiketak esleitzen dizkie , bai aditz trinko (ADT) bai aditz laguntzaile (ADL) kategoriadun analisiei. Morfosintaxiak
“garbiketa” egin eta zera egingo du: ADT kategoria duen analisian JADNAG (aditz nagusia) etiketa bakarrik mantenduko du eta ADL kategoria duen analisian berriz JADLAG(aditz laguntzailea) funtzio etiketa bakarrik utziko du. Ikus dezagun duen hitz formari segmentazioak ematen dizkion analisi morfologikoak eta morfosintaxiak zein funtzio etiketa mantentzen duen:
5 Ekarri duen ogia berak egin du - kasu honetan duen aditz laguntzailea da Aitzolek duen autoa berria da – kasu honetan duen aditz nagusia da.
A 1 duE[[Sarrera_du—1][KAT_ADL][ERR_[Sarrera_*edun—0]][MDN_A1][NOR_HURA][NORK_HARK]]+En[[Sarrera_n—2]
[KAT_ERL][ERL_ERLT][FSL_[FS1_@+JADLAG__IZLG>][FS2_@+JADNAG__IZLG>]]]-->fsl @+JADLAG_MP_IZLG>
A 2 duE[[Sarrera_du—1][KAT_ADL][ERR_[Sarrera_*edun—0]][MDN_A1][NOR_HURA][NORK_HARK]]+En[[Sarrera_n—3]
[KAT_ERL][ERL_ZHG][FSL_[FS1_@+JADLAG__MP__OBJ][FS2_@+JADNAG__MP__OBJ]]]-->fsl @+JADLAG_MP_OBJ
A 3 duE[[Sarrera_du—1][KAT_ADL][ERR_[Sarrera_*edun—0]][MDN_A1][NOR_HURA][NORK_HARK]]+En[[Sarrera_n—4]
[KAT_ERL][ERL_MOS][FSL_[FS1_@+JADLAG__MP][FS2_@+JADNAG__MP]]]-->fsl @+JADLAG_MP_ADLG
A 4 duE[[Sarrera_du—2][KAT_ADT][ERR_[Sarrera_ukan—0]][MDN_A1][NOR_HURA][NORK_HARK][ASP_PNT]]+En[[Sarrera_n—
2][KAT_ERL][ERL_ERLT][FSL_[FS1_@+JADLAG__IZLG>][FS2_@+JADNAG__IZLG>]]]--> fsl @+JADNAG_MP_IZLG>
A 5 duE[[Sarrera_du—2][KAT_ADT][ERR_[Sarrera_ukan—0]][MDN_A1][NOR_HURA][NORK_HARK][ASP_PNT]]+En[[Sarrera_n—
3][KAT_ERL][ERL_ZHG][FSL_[FS1_@+JADLAG__MP__OBJ][FS2_@+JADNAG__MP__OBJ]]]-->fsl@+JADNAG_MP_OBJ
A 6 duE[[Sarrera_du—2][KAT_ADT][ERR_[Sarrera_ukan—0]][MDN_A1][NOR_HURA][NORK_HARK][ASP_PNT]]+En[[Sarrera_n—
4][KAT_ERL][ERL_MOS][FSL_[FS1_@+JADLAG__MP][FS2_@+JADNAG__MP]]]-->fsl @+JADNAG_MP_ADLG
@ADLG funtzio etiketa:
Hainbat hitz formatan @ADLG funtzio etiketa gehitzea erabaki da, hitz forma hauek perpausaren barruan bete ditzaketen funtzio sintaktiko guztiak irudikatu asmoz. Etxerako eta etxearekiko hitz formek @IZLG, @SUBJ, @OBJ eta @PRED funtzio etiketekin iristen dira segmentaziotik eta morfosintaxiak @IZLG funtzioa duen analisia bikoiztu egingo du, analisi berriari @ADLG funtzioa esleituz, ondoko testuinguruetan azaltzen den kasetarako:
Bota hauek erosi ditut mendirako
Modu honetara, mendirako hitz formak testuinguru honetan betetzen duen helburuzko funtzioa izango duen analisia eskainiko du morfosintaxiak.
4. GRAMATIKA:
4.1. Erregela baten azalpena:
Erregela bat ulertu ahal izateko bertan erabiltzen diren eragileen esanahia ulertu beharra dago.
Hona hemen hauei buruzko ohar batzuk:
“<=>” eragileak baterakuntza adierazten du.
“ez” eragileak ezaugarrien balioa bigarren listako elementua ez izatea ziurtatzen du.
“badago” eragileak ezaugarrien balioa bigarren listako elementua izatea ziurtatzen du.
“$” eragileak kateen kateaketa adierazten du
“edo / eta” eragileek baldintzetatik bat/denak betetzea eskatzen du. Eragile hau erregela kopurua gutxitzeko helburuarekin erabili da.
“%” eragilea oharrak txertatzeko erabiliko da.
Eragileez gain bada beste ezaugarri berezi bat erregela hauetan. Intuitiboki ezaugarri guztien esanahia ezagutu ahal izango dugun arren (kat kategoria izendatzeko, kas kasua adierazteko,…), bada bat gramatika honetan hala beharrez sartu behar izan dena.
Prolog lengoaiak bi elementuren arteko baterakuntza ahalbidetzen du soilik eta beraz “mendietara”
bezalako formentzat irtenbide bat bilatu beharra izan dugu. Inflexio kasu gehienetan numero, mugatasun eta deklinabide kasuari dagokion informazioa, morfema bakar batean azaltzen zaigu, baina hitz forma honetan ondorengo segmentazio morfologikoa ematen da:
mendi (lema) +-eta- (pluralgilea) +-ra (adlatibo deklinabide kasua) 4.1. irudia
Mendietara bezalako hitz formak, numero, mugatasun eta deklinabide kasua morfema bakar batean
agertzen duten hitz formekin parekatzeko sortu da KNMDEK kategoria berria. “mendira” hitz
forman azaltzen zaigun “-ra” adlatibo deklinabide atzizkiak zuzenean jasoko du KNMDEK
kategoria erregela baten bidez; kasu honetan morfema bakar batean biltzen baitira numero,
mugatasun eta deklinabide kasuaren informazioak. “Mendietara” hitz formaren kasuan aldiz,
KNMDEK kategoria berria sortu dadin numero garraiatzen duen “-eta-” morfema eta adlatibo
deklinabide atzizkia den “-ra” morfema bateratu behar izango ditu erregela batek “mendi”, “-
eta-“ eta “-ra” baterakuntzan parte hartzen duten elementuak hiru baitira. Morfosintaxi gramatikak sortuko duen ezaugarri berria hau (KNMDEK), gramatikak bakarrik erabiliko du eta ez dugu morfosintaxiaren irteerako analisietan ikusiko.
Eragile hauen funtzionamendu erreala ikusteko erregela konkretu baten azalpena egingo dugu.
Horretarako (lehen_knmdek_berezia_plurala_plus) erregela aukeratu dugu:
X1 [X1, X2]
m(1, X1/ezaug/kat <=> ize),
m(2, X1/ezaug/azp badago [izb, lib]), m(3, X2/ezaug/kat <=> knmdek), m(4, X1/ezaug/kas ez [gen, gel]), m(5, X0/forma <=> X1/forma), m(6, X0/ezaug/kat <=> X1/ezaug/kat), m(7, X0/ezaug/azp <=> X1/ezaug/azp), m(8, X2/ezaug/num <=> p ),
m(9, X0/oina <=> X1/oina), m(10, X1/ezaug/plu <=> "+"), m(11, X2/ezaug/mug <=> m), m(12, X0/id <=> X1/id), m(13, X0/lema <=> X1/lema),
m(14, X0/morf_lista <=> gehitu_morf_lista(X1/morf_lista, X2/morf_lista)), m(15, X0/twolt <=> $($(X1/twolt, “+”), X2/twolt))])
4.2 irudia
Lehendabiziko eragiketa berdina da erregela guztietan:
X0 --> [X1, X2]
Honen bidez esaten duguna da : X1 eta X2 elementuak bateratuko direla XO forma berrian.
Ondoren etorriko diren baldintzak desberdinak izango dira tratatzen ari garen fenomenoaren arabera. Baina eragiketa hau gramatikaren oinarri izaki, erregela guztietan azalduko da.
X1/ezaug/kat <=> ize X1/ezaug/azp badago [izb, lib]
Lehendabiziko bi lerro hauek esaten dute bateratzen den X1 elementua IZE (izen) kategoriako izango dela, eta X1 elementuaren azpikategoria IZB (Izen Berezia) edo LIB (leku izen berezia) izango dela.
X2/ezaug/kat <=> knmdek X2 elementuaren kategoria KNMDEK izan behar dela dio beste honek.
X1/ezaug/kas ez [gen, gel]
X1 elementuaren kasua ez da GEN (jabego genitiboa) edo GEL (lekuzko genitiboa) kasuan azalduko.
X0/forma <=> X1/forma X0/ezaug/kat <=> X1/ezaug/kat) X0/ezaug/azp <=> X1/ezaug/azp
Aurretik aipaturiko baldintzak betetzen badira, X0 elementuak X1 Elementuaren forma jasoko du, eta X1 elementuaren kategoria eta azpikategoria jasoko ditu (kasu honetan IZE kategoria eta IZB edo LIB azpikategoria)
X2/ezaug/num <=> p X2 elementuak numero plurala izango du
X0/oina <=> X1/oina X0 elementuak X1 elementuaren oina jasoko du
X1/ezaug/plu <=> "+"
X1 elementuak pluraltasun lexikalaren eremuan “+” balioa izango du.
X2/ezaug/mug <=> m X2 elementuak mugatasun eremuan mugatu balioa izango dugu X0/id <=> X1/id X0/lema <=> X1/lema
X0/morf_lista <=> gehitu_morf_lista(X1/morf_lista, X2/morf_lista X0/twolt <=> $($(X1/twolt, "+"), X2/twolt)
X0 elementuak jasoko ditu : alde batetik X1 elementuaren “id” edo identifikadorea eta lema; eta bestetik, X1 eta X2 elementuen morfema listak eta twolt (bi mailatako forma) ezaugarriak
4.2 Erregela bakoitzaren azalpena:
Erregelak banan-banan definitzeko garaian ondorengo jarraibidea erabiliko dugu. Erregela bakoitzari buruz erregela aplika dadin bete beharreko baldintzak azalduko dira lehendabizi, eta bigarren azpiatal batean gramatika aplikatu ondoren emango den emaitza . Irteeran ematen diren analisiak, 1. eranskinean ikus ahal izango dira beren osotasunean.
Erregelak hiru multzo nagusitan banatu ditugu linguistikoki erregelak ordenatuta egon daitezen.
Lehenik eta behin elipsi kasu edo adizki ez diren elementuak tratatzeko erregelak dauzkagu.
Lehenengo erregela multzo honek elipsirik gabeko izen, adjektibo, determinatzaile, izenordain eta
adberbioak
6tratatuko dituzten erregelak biltzen ditu, hauei lotuta azalduko diren flexio morfemekin
batera. Bigarren erregela multzoan adizkiak lantzen dituzten erregelak azalduko ditugu, aditz
jokatu, ez-jokatu eta mendeko adizki formak alegia1. Azkeneko multzoan baietz/ezetz partikula
bereziak eta elipsia tratatzeko erregelak azalduko dugu. Fenomeno hauen konplexutasuna dela eta,
hauek multzo independente batean tratatzea erabaki da.
4.2.1 1.Multzoa: Izen, adjektibo, adberbio, determinatzaile eta izenordainak tratatzeko erregelak
DEKLINABIDE KASU ETA MORFEMEN EGOKITZAPENA:
Erabili den formalismoak eraginda, lema eta beste elementu bakar baten arteko baterakuntza bakarrik bideratu daiteke. Hori dela eta lemaren inguruan morfema bat baino gehiago dauden kasuetarako (ikus 4.1 irudia) hainbat egokitzapen egin behar izan dira. Morfemak KNMDEK kategorian bilduko dira kasuan kasuko erregelen bidez. Hurrengo pauso batean lema eta KNMDEK elementuaren arteko lotura bideratu ahal izango da honela.
r_kasu_atzizki:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek deklinabide kasu sinpleak tratatzen ditu;
numero, mugatasun eta deklinabide kasua morfema bakar batean azaltzen duten deklinabide atzizkiak alegia. Deklinabide atzizki hauek dira: Absolutiboa (ABS), Ergatiboa (ERG), Datiboa (DAT), Jabego Genitiboa (GEN), Lekuzko Genitiboa (GEL), Instrumentala (INS), Partitiboa (PAR), Inesiboa (INE), Ablatiboa (ABL), Soziatiboa (SOZ), Muga-adlatiboa (ABU), Hurbiltze- adlatiboa (ABZ), Destinatiboa (DES), Banakari (BNK), Deskribatzailea (DESK) eta Motibatiboa (MOT).
Emaitza: Erregela aplikatuta deklinabide atzizki sinpleak bere baitan duen numero, mugatasun eta deklinabide atzizkiari buruzko informazioa KNMDEK kategorian bilduko dira.
Adibideak: gizona, gizonari, gizonarentzat,…
r_mendi_eta_ra:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau deklinabide kasu, numero eta mugatasunari
buruzko informazioa bi morfematan banatuta azaltzen den kasuetan aplikatuko da. Badaude hainbat morfema (normalean numeroari buruzko informazioa daramatenak) lema eta deklinabide
atzizkiaren artean azal daitezkeenak, horiek dira: “-eta-” “-Ø-”, “-ta-” eta “-ota-” artizkiak.
Erregela hau, morfema hauek aurreko atalean aipatu ditugun deklinabide atzizki sinple batez lagunduta azaltzen diren kasuetan aplikatuko da. Erregela honek ordea kasu sinpleen artean ez ditu bizidunak diren izenei txertatzen zaizkien Ablatibo (-gandik), Inesibo (-gan), Adlatibo (-gana), Motibatibo (-gatik), Hurbiltze-adlatiboa (-ganantz) eta Muga-adlatiboa (-ganaino) kasuak tratatuko.
Emaitza: Morfosintaxi gramatikak artizki (tarteko morfema) hauek (hau da, “-eta-”, “- Ø-”, “-ota-”, “-ta-” morfemak) eta deklinabide atzizki sinplea KNMDEK kategorian bilduko ditu, eta kategoria berri hau izango da beraz eskainiko duen emaitza. Emaitza hau, esan dugun bezala, ez da analisietan irudikatuko, beste erregelen aplikazioa ahalbidetzeko bakarrik balioko duen tarteko analisi bat emango baitu irteeran. Adibideak: Mendiko, mendietako, gorrietaraino, mendikoarena, norenerago, etorriko, dakitenean,…
r_agana_lakoak:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek bi morfemen arteko lotura bideartuko du.
Aplika dadin lehenengo elementuak “-a-”, “-Ø-” artizkia izan behar du eta bigarren elementuak berriz aurreko erregelan baztertu ditugun deklinabide atzizkiak: Biziduna den izen bati txertatzen zaizkion Ablatibo (-gandik), Inesibo (-gan), Adlatibo (-gana), Motibatibo (-gatik), Hurbiltze- adlatiboa (-ganantz) eta Muga-adlatiboa (-ganaino).
Emaitza: Lortuko dugun emaitzak bi morfemen informazio bateratua izango du eta KNMDEK kategoria emango zaio sortu berri den unitate berriari. Adibideaz: Gizonagana.
r_ra_ko:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek KASPLUS kategoria berria sortuko du. Kasu
honetan ere bi deklinabide atzizkiren pilaketa ematen da, baina aurreko erregelak ez bezala, beste
honek pilatzen diren elementuen kasuak goratuko ditu, KASPLUS eremu sortu berrian. Erregela hau aplikatu dadin honako deklinabide atzizki pilaketak izan beharko ditugu: ABL_GEL,
ABU_GEL, ABZ_GEL, ALA_GEL, DES_GEL, INS_GEL, MOT_GEL, SOZ_GEL edo PRO_GEL.
Emaitza: Kasu honetan goratuko den informazio morfosintaktikoa, GEL kasuari dagokiona izango da.Baina KASPLUS eremuan irudikatuko da eman den kasu pilaketa. Adibideak:
mendirako, ematerako, ematerakoan.
r_honekin_guztionekin:
Bete beharreko baldintzak: -Au eta -ori determinatzaileak morfema ez askeak direnean gertatzen den fenomenoa tratatzen duen erregela da hau. Kasu honetan DEK kategoriadun
morfema, eta aurretik osaturiko KNMDEK morfema bat egon behar dira hitz forman erregela hau aplikatu dadin.
Emaitza: Erregela honek -ori eta -au determinatzaileak eta KNMDEK elementuek duten informazioa KNMDEK kategorian biltzen ditu. Analisi morfosintaktiko berriak kasua bigarren elementutik hartuko du (KNMDEK elementutik), eta numero eta mugatasuna berriz lehenengo elementutik (determinatzaile ez-asketik). Adibideak: guztionekin, guztiorrengana.
r_marra_dek:
Bete beharreko baldintzak: Batzuetan deklinabide kasua lemari lotzeko marratxoa erabiltzen da, izen berezi ezezagunetan adibidez; erregela hau kasu horiek tratatzeko diseinatu da.
Erregela hau aplika dadin, lema eta deklinabide atzizkiaren artean marratxo bat azalduko da.
Emaitza: Erregela hau aplikatuta, deklinabide atzizkia eta marratxoa KNMDEK kategorian
bilduko dira. Honela, elementuak prest izango ditugu deklinabide atzizkia eta lemaren arteko
baterakuntza aurrera eramateko.Adibidez, Cortazar-ek hitz forman marratxoa eta deklinabide
atzizkia lotu behar ditugu, sortuko den KNMDEK kategoria berria lemari lotu ahal izateko.
Adibidea: Cortazar-ek
LEMA + KNMDEK ERAGIKETA:
Hurrengo pauso batean sortu dugun KNMDEK kategoria lemari lotu behar diogu. Lotura hau egiteko hainbat gauza hartu behar dira kontutan, besteak beste parean dugun lemaren izaera linguistikoa.
Multzo honetako erregelen funtzioa beraz, lema eta sortu berri den KNMDEK kategoriaren arteko lotura gauzatzen denean , morfema bakoitzak sortzen den analisi morfosintaktiko berriari ematen dizkion ezaugarriak zehaztean datza.
Euskaraz, hizkuntza gehienetan gertatzen den bezala, lema guztiek ez dute izaera bera. Deklinabide atzizkiak txertatzen ditugunean elkartze honetatik goratzen den informazioa zein izango den
zehaztu beharra dago. KNMDEK kategoriaren sorkuntza helburutzat zuen erregela multzoan morfemen izaera izan bada erregelak zehazteko erabili dugun irizpidea, oraingo honetan lemaren izaeraren beharretara egokitu behar izan dira erregelak. Erregela multzo honetan beraz bateratzen diren elementuetan bigarrenak beti izango du KNMDEK kategoria.Lau erregela hauek dira kategoria nagusia eta KNMDEK kategoriaren arteko lotura bideratuko dutenak:
r_lehen_knmdek_arrunta:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek ezaugarri berezirik ez duten IZE (izen), IOR
(izenordain), DET (determinatzaile), IZEELI (elipsi), ADB (adberbio) SNB (sinbolo) eta BST
(beste) kategoriadun hitzak tratatzen ditu. Erregela honetatik kanpo geratzen dira IZB (Izen berezi)
eta LIB (leku izen berezi) azpikategoria duten izenak eta baita determinatzaile zehaztuak ere. IZB
eta LIB azpikategoriadun hitz formen kasuan GEL (lekuzko genitiboa) eta GEN (genitibo) kasuetan
doazen formak bakarrik tratatuko dira. Baterakuntzan parte hartzen duen bigarren elementuak
KNMDEK kategoria izango du beti.
tratatuko ditu, baldin eta hauek genitibo kasuaz, zein ERLT (erlatibo) edo KONPL erlazio
morfemaz osatuta badaude. ADI ADIZE (aditz izen azpikategoriadun adizkia) azpikategoria duen elementu bati KASPLUS elementu bat txertatzen zaion kasuetan ere erregela hau aplikatuko da.
Emaitza: Analisi berriak kategoria eta azpikategoriari dagokion informazioa lematik jasoko ditu eta gainerako informazio morfosintaktikoa (kasu, numero eta mugatasuna, eta funtzio
sintaktikoa) KNMDEK kategoriatik jasoko ditu. Adibidetegiko hitz forma gehienek dute erregela honen eragina, besteak beste: Gizonari, mendirako, niri, mendiarena, eginarekin, honekin, handiago, etorriko, ikusteagatik,…
r_lehen_knmdek_arrunta_plurala_plus:
Bete beharreko baldintzak: Badira izen arrunt batzuk euskaraz normalean pluralean erabiltzen direnak, hauen artean daude guraizeak, prakak,... Hitz forma hauek tratamendu berezia beharko dute, hitzak berezkoa duen pluraltasun hori mantendu nahi bada. Erregela hau aplikatuko da baldin eta lehenengo elementuaren kategoria IZE (izena) bada eta honen azpikategoria IZB (izen berezi) edo LIB (leku izen berezi) izan gabe, pluraltasunaren eremuan (PLU) [+] balioa badugu ; Bigarren elementuak KNMDEK kategoria izaki, [p] (plurala) balioa izango du numeroaren eremuan.
Emaitza: Erregela hau aplikatuta analisi berriak lema edo kategoria nagusiaren kategoria eta azpikategoria jasoko ditu eta kasu, numero eta mugatasuna berriz txertatuko zaion deklinabide atzizkitik. Adibidea: Guraizeak
7.
r_lehen_knmdek_berezia_plurala_plus:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek pluralean erabiltzen diren Izen berezi (IZE IZB) eta leku izen berezi (IZE LIB) kategoriadun elementuak atzetik datozen KNMDEK elementuekin lotuko ditu. Filipinak + -etatik
7 Egun EDBLtik inportatuta ez daude hainbat ezaugarri beharrezkoak dira - p[+] – erregela hau aplikatu dadin
Emaitza: Sortuko den analisi berriak kategoria eta azpikategoria lematik jasoko ditu, baita numeroari buruzko informazioa ere. KNMDEK elementutik deklinabide kasua jasoko du analisi morfosintaktikoak. (Ikus numero eta mugatasun lexikala atala 6-7 orrialdeetan). Adibidea:
Gabonak.
r_lehen_knmdek_berezia_plurala_minus:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek singularrean gauzatzen diren Izen berezi (IZB) eta leku Izen bereziak (LIB) tratatuko ditu hauei KNMDEK elementuaren bidez genitibo (GEN) edo lekuzko genitibo bat (GEL) txertatzen ez zaien kasuetan. Adibidez: Donostia + tik
Emaitza: Erregela hau aplikatu ondoren, aurreko atal batean azaldu bezala, numero eta mugatasuna sortu egingo da (hitzak berezko duen numero eta mugatasun lexikaletik), eta gainera informazio morfologiko eta sintaktikoa, KNMDEK elementutik jasoko du analisi berriak.
Adibideak: Kepari, Cortazar-ek.
KASU ATZIZKI + KASU ATZIZKI:
r_gen_atzizki:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek bi deklinabide atzizkiren arteko lotura bideratzen du.Deklinabide kasu hauetarik lehena genitibo kasua izango da eta honen atzetik
datorren DEK kategoria duen bigarren elementuak ABL (ablatibo), INE (inesibo), ALA (adlatibo), MOT (motibatibo), ABU (muga-adlatiboa), ABZ (Hurbiltze-adlatiboa) kasu atzizkia izango da , azken honek izaera biziduna zein bizigabea izan dezakeelarik.
Emaitza: Baterakuntza honetatik KNMDEK kategorian bilduko dira bi deklinabide atzizkiak. KNMDEK Kategoria berriak genitibo kasutik jasoko du numero eta mugatasuna eta gainerako informazioa (kasu, funtzio sintaktikoa) bigarren deklinabide atzizkitik. Adibideak:
Gizonarengana, gizonarenganantz, zenbaitengana, gizonarengan, guztiorrengana.
Eratorpena modu ezberdinetan gauzatu daiteke, eta modu hauek biak gramatikan islatu behar dira fenomeno linguistiko guztiak besarkatuak izan daitezen nahi badugu.
Alde batetik, aurrizki bat izan daiteke oinari aurretik txertatzen zaiona; baina atzizki bidezko eratorpena ere islatu behar da gramatikan eta erregela berak ezin ditu lan biak egin.
r_eratorpena_aurr:
Bete beharreko baldintzak: Lehenengo erregela honek aurrizki eta oinaren arteko lotura gauzatuko du. Erregela hau aplikatu dadin oinak hainbat baldintza bete behar ditu: Honen kategoria IZE, ADJ, ADB edo ADI izan behar da eta mugatasun ezaugarririk gabe azaldu behar da. Honek esan nahi duena da, aurrizkia izango dela oinari gehituko zaion lehenengo morfema, hitz formak aurrizki eta atzizkia ditugun kasuetan.
Emaitza: Analisi morfosintaktikoak berriak ez du oinarekiko kategoria aldaketarik jasango, eta informazio morfologiko guztia oinetik jasoko du. Eratorpena dagoen kasu hauetan oina eta aurrizkiari buruzko informazioa (sarrera eta identifikadorea) ere azalduko da analisi
morfosintaxikoan. Adibideak: Ez-etxe, ez-polit, berrerabili, ez-onartua, ematea, ez-emango, ez- emanda.
r_eratorpena:
Bete beharreko baldintzak: Bigarren erregela honek oinaren eta atzizkiaren arteko lotura bideratuko du. Erregela hau aplika dadin baldintza bakarra bete behar da; oinaren kategoria IZE, ADI, ADJ edo ADB izan beharko da eta atzizki lexikal bat izan beharko da hitz formaren bigarren osagaia.
Emaitza: Erregela honen aplikaziotik lortuko dugun analisiak oinaren kategoria aldaketa
jasan ahal izan du. Honela eratorriaren (ERAKAT) kategoria hitz formaren kategoria nagusia
izatera pasako da. Eratorriaren osagai den oina aditz baldin bada honen aditz oinari zein den ere
azalduko zaigu analisi morfosintaktikoan. Bestalde hitz formak jasotzen dituen morfemen arabera
numero, mugatasun eta deklinabide kasu ezaugarri batzuk goratuko dira analisi morfosintaktikoan.
Adibideak: Ez-ematea, ikusgarritasun, irakitea, eginaraz, etxetxo, zuritxo, apurtutxo,…
HITZ-ELKARKETA:
Morfosintaxi gramatikak “guraso” bakoitzeko bi “ume” bakarrik onartzen ditu, zer esan nahi du honek? Baterakuntzatik sortzen den analisi berria (gurasoa) bi elementuren baterakuntzatik sortuko dela, eta ez elementu gehiagorenetik. Hitz-elkarketan, bestelako fenomenoa ematen da, lehen osagaia, marratxoa eta bigarren osagaia bateratu behar direlako (fenomeno hau KNMDEK elementuaren eraketa bultzatu duen fenomenoarekin pareka daiteke).
Gauzak honela, hitz elkartu baten analisi morfosintaktikoa lortzeko bi erregela aplikatu behar izango dira.
Maila honetan IZE+IZE eta ADIZE+IZE hitz-elkarketa motak bakarrik landu dira.
r_hitz_elkarketa_marra:
Bete beharreko baldintzak:Lehenbiziko erregela honek bigarren osagaia eta marratxoa biltzen ditu.Anbiguotasuna ekiditeko, oinak kasu-marka hartu baino lehen egin behar da lotura, beraz, ez da loturarik egingo baldin eta bigarren elementuak kasuari dagokion informazioa badu.
Lehenago esan dugunaren harian, bigarren elementua IZE edo ADIZE kategoriakoa izan beharko da.
Emaitza: Erregela honetatik bigarren elementua eta marra bilduko dituen
“marra_gehi_izena”
“kategoria
8” sortuko da. Izendapen hau gramatika barruan azalduko da baina ez da analisietan
azaleratuko; izan ere, bigarren erregelaren (jarraian datorren r_hitz_elkarketa erregela) aplikazioa
ahalbidetzeko sortutako “kategoria” baita. Adibideak: Eguzki-lore, ez-etxe, ez-ematea.
r_hitz-elkarketa:
Bete beharreko baldintzak: IZE+IZE eta IZE+ADIZE dira morfosintaxiak tratatzen dituen hitz-elkarketa motak eta beraz erregela hau aplikatu dadin, IZE kategoriako elementu bat izan behar dugu eta aurreko erregelak (r_hitz_elkarketa_marra) sortu duen “marra_gehi_izena” kategoria duen elementu bat.
Emaitza: Baterakuntzatik sortuko den hitz-formaren analisiak txertatuak dituen deklinabide atzizkiek esleitzen dioten informazio morfologikoaz gain eremua batean (“elk” eremuan alegia) elkarketa motari buruzko informazioa izango du. Eremu honen balio posibleak lehen aipatu ditugun IZE+IZE eta IZE+ADIZE izango dira. Adibideak: Eguzki-lore, ez-etxe, ez-ematea.
GRADUATZAILEA:
Usuena morfema mota hau adjektibo, adberbio edo aditz partizipioei lotuta azaltzea den arren, erabileran izen arruntei lotuta ere azal daitekeela ikusi dugu; “gizonago” formarekin topo egitea zilegi da. Hori horrela, eta determinatzaile eta izenordainek izenekin duten parekotasuna kontuan hartuz, erregela honen aplikazio eremua zabala da eta ADJ, IZE, IOR, DET, IZEELI eta ADI PART kategoriadun hitz-formak trata ditzan prestatuta dago. Honako hau da graduatzailea daramaten formak tratatzeko sortutako erregela bakarra:
r_graduatzailea:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplikatu dadin aurreko sarreratxoan aipatu dugun kategorietako bat izan behar dugu ( ADJ, IZE, IOR DET, IZEELI edo ADI PART) graduatzaile batez jarraitua (GRA kategoriadun morfema batez alegia).
Emaitza: Analisi morfosintaktikoan azalduko zaigun informazioa kategori honetako ( ADJ,
IZE, IOR DET, IZEELI eta ADI PART) edozein formari dagokion bera izango da eta eremu batean
gradu mailari buruzko informazioa azalduko zaigu “mai” izeneko eremuan. Eremu honetan
azalduko diren balio posibleak KONP (konparatiboa) eta SUP (superlatiboa) izango dira.
Adbideak: handiago, handien, makurtuago, maizago, honekintxe, astoago, gizonago, norenerago.
4.2.2 2.Multzoa: Adizki eta aditz formak tratatzeko erregelak
ADITZ FORMA EZ-JOKATUAK TRATATZEKO ERREGELAK:
Erregela multzo honek mota guztietako aditz formak tratatzen ditu, eta hainbat forma prestatzen ditu hauek beranduago azaltzen diren erregela batzuen tratamendua jaso dezaten. Mota honetako erregelen artean daude r_adimota eta r_tze_adize erregelak esate baterako.
r_adimota:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplikatuko da baldin eta AMM kategoriadun morfema bat duen hitz forma baten aurrean bagaude. Beren segmentazioan kategoria hau duen morfema jasotzen duten hitz formak PART eta ADOIN
9motako adizkiak dira. ADIZE motako adizkiak hurrengo erregelak tratatuko ditu (ikus r_tze_adize erregelak).
Emaitza: Erregela honek egingo duena da zuzenean aditz mota PART edo ADOIN dela esan, AMM
10ezaugarria alde batera utziaz. Izan ere segmentazioan dugun eremuaren eremua da interesatzen zaiguna eta ez eremuaren izena. Honela forma hauek prest egongo dira, gainera
erregelen aplikazioa jasotzeko. Kasu hauetan, jatorrian duen aditz-oina zein den esango da ADOIN eremuan. Adbideak: Makurtuago, emango, etorriko, etortzen, ematen, ikusiagatik, berrerabili, ez- onartua, ez-emanda,…
r_tze_adize:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek aditz-oinaren eta aditz-izena osatzeko erabiltzen den morfemaren arteko lotura bideratzen du, ADI eta ADIZE elementuen arteko lotura
9 Partizipio eta Aditz oin motako adizkiak
alegia.
Emaitza: Sortuko den analisi berria ADIZE aditz motakoa izango da eta @-
JADNAG_MP_KM> funtzio sintaktikoa esleituko zaio forma bateratu berri honi. Adibideak: Ez- ematea, irakite, ekartze, ekartzeari, ekartzearekin, ….
Ondoren azalduko ditugun erregelak adizkiei mendeko aditz formak osatzeko morfemak txertatzen zaizkienean sortzen diren forma bateratuak tratatzeko diseinatu dira.
Jakina denez, aditz formak jokatuak zein jokatugabeak izan daitezke, eta tratamendu ezberdina izango dute, daukaten izaera linguistikoaren arabera.
Aditz izen eta partizipioek adibidez, deklinabide-atzizkiak har ditzakete, beste aditz formek ez bezala. Hau kontutan hartuz bi erregela diseinatu dira bi adizki mota hauek tratatzeko:
r_tze_gehi_knmdek eta r_adipart_gehi_knmdek.
r_tze_gehi_knmdek:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin ADI kategoriadun forma bat izan behar dugu. Forma honek ADIZE aditz motakoa izan behar du eta gainera deklinabide-atzizki batez jarraitua egon behar du. Deklinabide atzizki hau ordea ezin da edozein izan. Erregela honek aurreko erregela batek KNMDEK kategorian bildu duen deklinabide atzizki bat hartuko du bigarren elementutzat, eta hortik datorkio izena erregelari ere.
Emaitza: Lortuko dugun emaitzak ADI ADIZE kategoria mantenduko du eta deklinabide atzizkitik jasoko duen informazioari esker mendeko ez-jokatu den aldetik @-JADNAG_MP_
etiketa konposatua jasoko du, etiketa konposatuaren azken eremuan kasuan kasu deklinabide
atzizkiak emango dion funtzioa (OBJ, SUBJ, PRED, ADLG) jasoko duelarik. Bestalde , analisi
berriak “erl” deituriko eremua izango du. Bertan erlazio motari buruzko informazioa azalduko zaigu (konpl-konpletiboa-, erlt-erlatiboa-,…). Adibideak: Ekartzeari, ekartzearekin,
ekartzearentzat, ekartzetik, ekartzearaino,….
r_tze_gehi_izenlagunetan:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin lehenengo elementuak ADIZE motako adizki bat izan behar du, baina aldi berean honen erlazioa mota ezin da denborazkoa, konpletiboa, helburuzkoa, moduzkoa, kausala edo baldintzazko izan, ezta “kas_plus”
11ezaugarria duen elementua ere. Bateratuko dugun bigarren elementua lekuzko genitibo (GEL) deklinabide- kasua izango da.
Emaitza: Analisi berriak lehen elementuaren kategoria eta azpikategoria jasoko ditu eta funtzio etiketa konbinatu bat sortuko da aurreko erregelen aplikazioan bezala.Kasu honetan baina,
@-JADNAG_MP etiketa zatiaren ondoren beti izango ditugu IZLG> eta <IZLG funtzio etiketak.
Adibidea: Ekartzetiko.
r_tze_a:
Bete beharreko baldintzak: Baterakuntzan parte hartzen duten elementuetatik lehena ADIZE motako adizkia izango da. Bestalde, bigarren elementuak KNMDEK Kategoria jasoa
12izango du. KNMDEK kategoria honen azpian ABS deklinabide atzizkia egongo da.
Emaitza: Analisi berriak Konpletibozko (KONPL) erlazio izango da, eta mendeko adizki guztiek jasotzen duten funtzio etiketa konposatua. Adibidea: Ematea.
r_tze_n_1:
Bete beharreko baldintzak: Erregela honek ADIZE motako hitz formak tratatzen ditu,
hauek “-n” deklinabide-atzizkiak jarraituak azaltzen diren kasuetan. Konbinaketa honek bi analisi
morfosintaktiko izan ditzake emaitzatzat, eta horregatik bi erregela ezberdin behar izan dira, kasu
biak islatzeko.
Emaitza: Lehenengo erregela honek MOD
13motako mendeko aditz forma bateratua eskainiko du emaitza gisa eta @-JADNAG_MP_ADLG funtzio etiketa izango du.
r_tze_n_2:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin aurreko erregelarako eman diren baldintza berak beharko ditugu. Bi erregelak ezberdinduko dituena, kasu honetan baldintzak baino, bakoitzak ematen dituen emaitzak izango dira.
Emaitza: Bigarren erregela honek KONPL motako mendeko aditz formari dagokion analisia sortuko du (informazio hau “erl” eremuan irudikatuko da) eta ondorioz, funtzio etiketa ezberdina jasoko du, @-JADNAG_MP_OBJ etiketa konposatua alegia. Adibideak: Etortzen, ematen.
r_tze_an:
Bete beharreko baldintzak: Baterakuntzaren lehen elementuak ADIZE motako adizkia izan behar du eta “-an” inesibo deklinabide-atzizkia izango da txertatuko zaion morfema.
Emaitza: Baterakuntzatik sortuko den formak DENB erlazio mota izango du (“erl”
eremuan irudikatuko dena) eta @-JADNAG_MP_ADLG funtzio sintaktiko etiketa konposatua jasoko du. Adbidea: Ematean.
r_tze_ko_1:
Bete beharreko baldintzak: Bateratzen diren elementuetan lehena ADIZE motako adizkia izango da eta honi “-ko” lekuzko genitibo kasu atzizkia txertatuko zaio, hau izango delarik
baterakuntzako bigarren elementua.
Emaitza: Baterakuntza honetatik sortuko den analisi berriak KONPL erlazio mota izango
13 MOD-moduzko erlazioa adierazteko erabiltzen den laburdura.
du. Analisi berriak beti izango du @-JADNAG_MP_OBJ funtzio etiketa. Adibideak: Egitekoa, emateko, ematekotan, ematekorik.
r_tze_ko_2:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin bete beharreko baldintzak aurreko erregelak (r_tze_ko_1) behar dituen berberak izango dira.
Emaitza: Itxuraz aurreko erregelak sortzen duen analisi bera dugun arren, funtzioari erreparatzen badiogu bigarren erregela honek sortzen duena HELB erlazio motako mendeko adizki bat izango dugu. Gauzak horrela, honi esleituko zaion funtzio sintaktikoa hau izango da: @-
JADNAG_MP_ADLG. Adibideak: Egitekoa, emateko.
r_tzeko_gehi_abs:
Bete beharreko baldintzak: Kasu honetan baterakuntza lekuzko genitibo (GEL) kasua daraman ADIZE motako adizki bat (hau r_tze_ko_1 erregelatik sortuko duen forma izango da, KONPL
motako mendeko adizkia sortuko duena alegia) bat eta KNMDEK kategoriadun ABS deklinabide kasua izango dira.
Emaitza: Baterakuntza honetatik sortuko den formak hiru funtzio posible izango ditu baina guztietan KONPL erlazio motako adizkia izango da sortuko dena. Izan ditzakeen funtzio
sintaktikoak dira: @-JADNAG_MP_SUBJ, @-JADNAG_MP_OBJ, @-JADNAG_MP_PRED.
Adbideak: Emateko, egitekoa.
r_tze_ra:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin baterakuntzako lehen elementuak
ADIZE motako adizkia izan behar du eta bigarren elementuak berriz “-ra” adlatibozko
deklinabide-atzizkia izan beharko du.
Emaitza: Baterakuntza honetatik sortuko den analisiak HELB motako erlazioa izango du eta esaldi egitura barnean beteko duen funtzioa @-JADNAG_MP_ADLG izango da. Adibideak:
Ematerako, ematera, ematerakoan.
r_tzera_ko:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin bateratzen dugun lehen elementua ADIZE motako adizkia izango da eta bigarren elementua aldiz “-ko” lekuzko genitibo deklinabide atzizkia.
Emaitza: Baterakuntza honetatik sortuko den analisiak @-JADNAG_MP_IZLG> funtzio etiketa jasoko du. Adibideak: Ematerako, ematerakoan.
r_tzerako_gehi_zero:
Bete beharreko baldintzak: Aurreko erregela aplikatuta (r_tzera_ko erregela) lortzen dugun emaitza dugunean, honi “zero” morfema (absolutibo mugagabea) gehituko dion beste konbinazio bat izatea ere posible da. Honela baterakuntzaren lehenengo elementu gisa “-terako /-tzerako” morfema duen ADIZE motako adizkia izango dugu eta bigarren elementu gisa aldiz
absolutibo mugagabearen “zero” deklinabide morfema.
Emaitza: Baterakuntza honetatik sortuko den analisi morfosintaktikoak ADLG funtzioa izango du, eta beraz @-JADNAG_MP_ADLG funtzio etiketa jasoko du, denborazko erlazioa beteko duelarik. Adibideak: Ematerako.
r_tzerako_an:
Bete beharreko baldintzak: Kasu honetan ere ADIZE motako adizki bat izan behar dugu
baterakuntzaren lehen elementu gisa, eta bigarren elementua aldiz “-an” inesibo deklinabide
atzizkia izango da. Erregela honetan beraz r_tzera_ko erregelatik lortzen den analisia baliatuko
dugu.
Emaitza: Sortuko den analisi morfosintaktiko berriak denborazko erlazio (DENB) baten aurrean gaudela adieraziko digu, eta aldi berean @-JADNAG_MP_ADLG funtzio etiketa konposatua emango zaio analisi morfosintaktiko berriari. Adibideak: Ematerakoan.
r_tze_rik:
Bete beharreko baldintzak: Bateratuko den lehen elementua ADIZE motako adizkia izango da eta bigarren elementua aldiz partitibozko “-ik/-rik” deklinabide atzizkia.
Emaitza: Lortuko dugun analisi berriak KONPL erlazioa beteko du eta @-
JADNAG_MP_OBJ eta @-JADNAG_MP_SUBJ funtzio etiketak izango ditu. Adibideak:
Ematerik.
r_tzeko_rik:
Bete beharreko baldintzak: Baterakuntza hau gauzatu dadin lehenengo elementuak
KONPL motako “-teko /-tzeko” erlazio atzizkia izango du eta bigarren elementua aldiz partitibozko
“-ik/-rik” deklinabide atzizkia izango da.
Emaitza: Sortuko den forma berriak KONPL erlazio mota izango du eta @-
JADNAG_MP_OBJ eta @-JADNAG_MP_SUBJ funtzio sintaktiko etiketak jasoko ditu analisi berrian. Adibideak: Ematekorik.
r_tzeko_tan_1:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin lehen elementuak “-teko/-tzeko”
erlazio morfema izan behar du eta honek KONPL erlazio mota bete behar du. Bigarren elementuak
“-tan” deklinabide morfema izango da.
Emaitza: Sortzen den analisi berrian helburuzko erlazio baten aurrean izango gara eta honen funtzioa etiketa @-JADNAG_MP_HELB izango da. Adibideak: Ematekotan.
r_tzeko_tan_2:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin baterakuntzan parte hartzen duen lehenengo elementuak “-teko/-tzeko” erlazio atzizkia izan behar du eta honek KONPL erlazioa mota bete beharko du perpausean. Bigarren elementua, “-tan” deklinabide atzizkia izango da.
Beraz, aurreko erregelan azaltzen zaizkigun baldintza berdinak izango ditugu.
Emaitza: Sortuko den analisi berriak baldintzazko erlazio mota beteko du perpausean eta gainera @-JADNAG_MP_BALD funtzio etiketa izango du. Adibideak: Ematekotan.
r_adipart_gehi_knmdek:
Bete beharreko baldintzak: Erregela hau aplika dadin ADI PART
14kategoria duen hitz forma bat izan behar dugu eta hau KNMDEK elementu batez jarraitua agertu behar da, deklinabide- atzizki batez alegia.
Emaitza: Lortuko dugun emaitzak kasu honetan ere kategoria mantenduko du, hau da ADI PART eta mendeko ez-jokatua den aldetik ere @-JADNAG_MP_ etiketa jasoko du, kasuan kasuko funtzio etiketaz jarraiturik (OBJ, SUBJ, PRED, ADLG). Aditz-izenen kasuan erlazioa goratzen dela ikusi badugu ere, kasu honetan kasu marka izango da goratuko dena, KNMDEK elementutik jasotakoa. Adibideak: Makurtua, emanarekin, eginez, apurtu, makurtuago, etorriko, ez-onartua,….
ADITZ FORMA JOKATUAK TRATATZEKO ERREGELAK:
r_aditz_jok_loturak:
14 Adizki Partizipioa
