Que é a Torre de Hércules?

Ante esta pregunta o máis fácil é dar unha resposta sinxela, que todo o mundo vai comprender: La Torre de Hércules é o faro que hai na Coruña. Pero un especialista na materia seguramente nos daría unha resposta técnica:

Faro situado sobre unha torre de orixe romana.

Localización: A Coruña, España.

Nº Nacional: 03530 Nº Internacional: D-1704 Latitude: 43º 23’ 02’’ N Lonxitude: 08º 24’ 03’’ W Alcance: 24 millas náuticas Altura plano focal: 106 metros

Fonte de luz: Lámpada incandescente, cor branca.

Óptica: Catadióptrica

Grupo: GpD(4)B 4 escintileos brancos

Período: 20?? (0,3 3,0 0,3 3,0 0,3 3,0 0,3 9,8 = 20``) Sinal sonoro: Audible a 7 millas náuticas.

Aínda que se nos decidimos a preguntarlle a un coruñés, rapidamente responderíanos: a Torre de Hércules? Pois que vai ser, a Torre é... ¡a Torre! ¡Non necesita explicacións!

Se nolo preguntan a nós diremos simplemente que na actualidade é un faro situado no extremo da península da Coruña, sobre unha lomba a 57 m. do altura, cimentado sobre unha plataforma circular de 32,40 m. de diámetro, que loce sobre unha torre de construción inicial romana, cuxa primeira utilidade foi precisamente ser faro, posteriormente quedou en castelo militar, novamente faro e hoxe é Patrimonio da Humanidade desde o 27 de xuño de 2009... pero a nivel persoal non podemos omitir que nacemos e vivimos no seu contorno - ese era o nome da nosa rúa-, que a súa imaxe entrañablemente familiar constituía para nós un elemento máis da paisaxe, que aos seus pés, nas rochas que bordean a súa península aprendemos a cazar cangrexos, a recoller lapas e bígaros, polbos, ourizos, mexillóns de rocha e percebes, e xa de máis idade, nos días que o sol lucía, gozamos del para presumir de pel bronceada.

6.1.1 Características

Sobre unha lomba rochosa denominada Punta Eirás, situada entre Punta Herminia e a Punta do Orzán álzase este faro coñecido como “A Torre de Hércules”. Construída sobre un antigo santuario indíxena no século II d.C., é de planta cadrada de 11,75 m. de lado, e 55 m. de altura, dos que 34,38 corresponden á obra inicial romana, que se organizou orixinalmente en tres niveis interiores con alturas de 9,20 m. 9,60 m. e 14,35 m. cada un deles, con catro cámaras cuadrangulares en cada planta comunicadas dúas a dúas, con acceso desde o exterior mediante unha rampla helicoidal que envolvía o núcleo e pola que se subía o combustible que alimentaba a fogueira do faro. Actualmente o acceso é por unha escaleira interior, ao desaparecer a rampla co paso do tempo.

Carlos III promoveu a súa restauración, sendo o enxeñeiro E. Giannini o que dirixiu as obras. Fundouse en 1785 o Real Consulado Marítimo de Galicia para dar servizo ao porto da Coruña. Nesta restauración engadiuselle á torre un novo corpo de sección octogonal (Ver

plano en páx. XX) para darlle servizo á luz do faro, e forráronse exteriormente con cadeirado os muros orixinais que tiñan unha anchura de 1,50 m., de forma que hoxe alcanzan unha anchura de 2,10 a 2,15 m. e presentan o aspecto exterior do edificio que todos coñecemos. Dende entón foron escasas as actuacións en profundidade sobre a torre, - salvo a substitución das luminarias por outras máis modernas e efectivas- non así sobre o contorno.

6.1.1.1 A obra civil

De prodixio arquitectónico pode cualificarse esta magna obra. Historiadores e arqueólogos coinciden en que a construción orixinal é de orixe romana, e pode datarse cara aos séculos I- II da nosa era. Consérvase unha rocha coa inscrición “MARTI AUG SACR C SEVIUS LUPUS ARCHITECTUS AEMINIENSIS LUSITANUS EX Vº” (Ver imaxes en positivo e negativo) cuxa tradución xeralmente aceptada é “Consagrado a Marte Augusto. Caio Sevio Lupo arquitecto aeminiense lusitano cumprindo a promesa” Por aeminiense entendemos natural da actual Coimbra, en Portugal, aínda que algúns autores identifican aeminiense coa cidade denominada Chaves, tamén en Portugal. No entanto dado que a sexta liña está incompleta, hai distintas opinións, autores interpretan “Aflaviensis”, outros “Afluniensis”, tamén “Aelaniensis” co que neste último caso o arquitecto sinalaría a súa pertenza á familia romana “Aelia”

Bello Diéguez no seu informe sobre as escavacións conclúe que os cimentos da torre están asentados sobre a roca nai dos arredores, perfectamente horizontalizada e rebaixada a fin de asentar os sillares. Iso permítenos estimar que desde o principio a obra iniciouse con intención de que perdurase.

Na cimentación utilizáronse tres tipos de materiais: a propia rocha nai, o granito tallado en grandes perpiaños perfectamente escuadrados e un morteiro de cal e area mesturado con pedras irregulares. Afortunadamente tamén se utilizou a rocha nai que serviu para os perpiaños da primitiva torre nas restauracións, de forma que todo o edificio mantén a estética exterior. Pode verse na fotografía da esquerda a proximidade das canteiras utilizadas.

Xa se indicou en 4.1.1 a distribución interior, e en 4.1.1.2 trátase sobre as escaleiras de acceso. Na separata de planos poden verse diversos alzados e seccións da torre.

6.1.1.2 As escaleiras

Molina de Málaga transmítenos no seu, “Descrición de Galicia” (1550) referente á escaleira: “...y lo que más hay que admirar es, que del principio de ella hasta lo alto iba rodeándola una ancha escalera de piedra, que nacía de la misma Torre; por la cual subía llanamente un carro de bueyes, hasta dar en lo alto del capitel; que fuera cosa tan maravillosa de ver, quanto fue grande el error de quien la consintió deshacer”

É xeralmente aceptado que a primitiva escaleira da torre ía polo exterior da mesma, Cornide nas súas “Investigaciones sobre la fundación y fábrica de la llamada Torre de Hércules situada a la entrada del puerto de La Coruña” (1791) sinala dúas posibilidades de construción, se era voada en forma de balcón e sostida por unha escocia, da que el observou vestixios do seu desmorono, ou ben a rampla que non escaleira- estaba sostida por oito pés correspondentes aos ángulos e frontes da torre, nos que se apoiaba a bóveda, que servía de rampla e de teito da parte inferior.

Pese ao comentario de Molina de Málaga, cabe supor que durante o período en que a torre foi máis castelo militar que faro, a rampla ou escaleira non chegaría ao chan, como queda plasmado no debuxo da esquerda, alcanzándose este mediante unha escaleira ou rampla de madeira móbil que podía ser retirada en caso de perigo para quedar resgardados os seus defensores, do mesmo xeito que sucede coas torres da costa mediterránea.

O abandono fixo que o monumento se fose desintegrando paulatinamente, e a acción dos elementos que castigaban duramente os morteiros dos muros, unido ao espolio de pedra para edificar na cidade, fixo que á altura do século XIV apenas quedasen restos da escaleira ou rampla exterior, polo que non eran accesibles as cámaras superiores.

Nesta situación, na rehabilitación de Giannini de1788-1791 dotouse á torre dunha escaleira interior de pedra, con pasamáns de madeira, aínda que para iso foi necesario horadar algunhas das bóvedas romanas.

6.1.1.3 A Rotonda

Salvadas as escaleiras alcanzamos o remate da estrutura orixinal romana, sobre a que parten os dous corpos engadidos na ampliación de 1788-91. O obxectivo desta ampliación consistía en adaptar a torre ás técnicas de sinalización daquel entón, polo que o segundo dos corpos engadidos concibiuse como unha lanterna.

O primeiro dos dous corpos coñécese co nome de “Sala Giannini”, na honra do enxeñeiro militar que dirixiu a reforma. Trátase dunha cámara octogonal cuberta por unha falsa cúpula. No alto dun dos seus alicerces atópase unha inscrición que di “Dirixió esta obra el Theniente de Navío Ingo (*) ordinario de Marina D. Eustaquio Giannini” (*) Enxeñeiro.

Quizais motivado pola inscrición ao pé da torre de Caio Servio Lupo, Giannini quixo deixar constancia do seu traballo e que o seu nome perdurase a través dos tempos.

6.1.1.4 Os fanais. O fanal de Mendoza

Se tivésemos que dilucidar que é o máis importante nun faro, sen dúbida a resposta sería a luz. Importante é o emprazamento, a fortaleza da construción, a altura da obra civil, pero o faro carecerá de utilidade se carece de luz.

Pero non sempre foi doado conseguir a luz salvadora, nos inicios eran simples fogueiras ás que había que alimentar continuamente, coa dificultade engadida das inclemencias do tempo. Posteriormente pásase a outros combustibles, carbón, aceites, parafina, petróleo, acetileno e carburo entre os principais, ata que a chegada da electricidade revoluciona a iluminación dos faros.

Existen discrepancias respecto ao tipo de iluminación con que contaría a torre. Damos por suposto que nos seus inicios trataríase dunha simple fogueira de leña, para co tempo dar paso a posteriores transformacións.

Respecto da fogueira, a primeira pregunta que cabe facerse é onde estaba situada? E aquí xa atopamos varias discrepancias. Vaamonde Lores, Arquiveiro e Bibliotecario da Real Academia Galega, e cronista oficial da Coruña, apoiándose nas representacións gráficas plasmadas en escudos do século XVII (Ver escudos reproducidos en 6.2) cre que a luz estaba nun fanal colgado desde o alto da torre. Ao noso parecer é impracticable esta forma de acender o lume, pois á dificultade de carga, acendido e limpeza do fanal hai que engadir os estragos que as inclemencias do tempo podían facer, en especial o vento. Pola contra,

Tettamancy sostén que a cima era plana, sen bóveda, e estaba revestida pola parte que non dá ao mar por un ferro de estaño ou calquera outro metal puído que actuaría como espello, de forma que o reflexo aumentaría a intensidade da luz. Esta interpretación parece moito máis lóxica, sobre todo cando unha antiga lenda di que “o gran rei Hispán, sobriño de Hércules, fixo colocar no alto da torre un gran espello máxico co que a poboación vixiaba a chegada de naves amigas ou inimigas” (8.1). Probablemente o espello máxico non era máis que o ferro metálico e o seu uso non era para vixiar, se non para intensificar a luz.

Na nosa opinión a idea do fanal exterior non é máis que unha magnificación dos candís que antigamente utilizaban os torreiros para conservar o lume durante o día mediante teas ou carbóns, dada a dificultade existente en épocas pasadas para acender rapidamente unha chama, e aínda que non atopamos referencias, parece razoable pensar que esta “reserva de lume”se mantivése no exterior da torre para evitar o perigo de incendios que se traduciron en danos devastadores ante a imposibilidade de sufocalos con rapidez.

Na restauración e rehabilitación de Giannini (1788-1791) proxectouse inicialmente unha lanterna para queimar aceite, pero por intereses nacionais o entón Secretario (Ministro) de Mariña, D. Antonio Valdés de Bazán, ordenou a utilización de carbón de Asturias como combustible, polo que se tivo que levantar a cámara de iluminación de cadeirado e un almacén de mampostería para o combustible. Non deberon ser moitas as ocasións en que se utilizase o carbón, xa que ademais da sucidade e o fume que produce, hai que engadir as dificultades de proverse do devandito combustible na Coruña, e a continua molestia de subir ata o alto da torre a cantidade necesaria para cada noite, e a máis importante e seguramente esencial, que resultaba máis económico utilizar aceite.

Para situarnos debidamente no tempo, debemos comentar un feito positivo non demasiado frecuente na nosa historia. Na segunda metade do XVIII a Mariña española comisionou a unha serie de ilustrados para que, viaxando por países estranxeiros, mellorasen os coñecementos científicos e técnicos da nación. Entre os máis coñecidos atópanse Tofiño (Derrotero de las costas de España en el Mediterráneo y África, 1787; Colección de cartas esféricas de las costas de España y África, 1788; Derrotero de las costas de España en el Océano Atlántico y de las islas Azores o Terceras, para inteligencia y uso de las cartas esféricas, 1789; e Malaspina (Expedición de Malaspina), pero non hai que esquecer a Joseph de Mendoza Ríos, que entre outros logros foi comisionado para encargar a William Herschel a construción do telescopio newtoniano de 25 pés que se instalaría no Observatorio Astronómico Nacional, pero se aquí nos interesa Mendoza Ríos é porque dirixiu a construción dos fanais xiratorios para o faro do Castelo de San Sebastián en Cádiz e da Torre de Hércules na Coruña, e proxectou o do Morro en Montevideo .

Mendoza enviou un fanal xiratorio que constaba da máquina de reloxería, a estufa, quinqués con cristais e reverberos e unha lanterna, todo iso de bronce e vidro. O fanal tivo unha historia rocambolesca, desde o seu encargo en 1794 pasaron seis anos ata que se recibiu na Coruña. Para xustificar esta demora hai que considerar en primeiro lugar a ruptura de hostilidades entre España e Gran Bretaña en 1796, a pesar do cal o fanal estímase que chegou a Bilbao a finais de 1797. De alí embárcase cara a Ferrol, aínda que o mal tempo obrigou a fondear e desembarcalo en Santoña, e de aquí novamente a Ferrol, ata que, posiblemente entre xaneiro e marzo de 1800 alcanzou por fín A Coruña.

Non parece senón que a desgraza perseguise este fanal, a persoa encargada da súa montaxe, Antonio Molina, falecera en 1798, substituíndolle Joseph Mª Baleato, que á súa vez falece en 1801, polo que haberá de ser o seu operario de confianza Francisco Tellado o que ultimará os traballos, que a pesar de que deberon ser sufragados con cargo á Real Facenda, consta unha subscrición pública realizada polo Real Consulado da Coruña que recadou 2.559 reais ao efecto.

Parece interesante acudir á descrición que o enxeñeiro militar José María Segovia realizou do fanal en 1823 durante o seu confinamento na Coruña: “Se entra en la farola. Esta consta de un mirador o cierro de cristales de figura polígona de 16 lados que presentan otras tantas facetas o frentes, duplo número de lados que el del torreoncillo y balaustrada, cubierto con su sombrero de hierro. El fondo de la farola tiene tal diámetro que hemos estado ocho dentro sin opresión,...” que nos dá idea cabal das dimensións.

En 1844 dado que o fanal de Mendoza nalgúns rumbos deixaba grandes espazos sen iluminar, pensouse na súa substitución por un faro de terceira orde (alcance de 4 a 5 leguas).

En 1847 foi substituído por un aparello lenticular tipo Fresnel, cun custo total incluíndo instalación e montaxe de 125.000 reais, importe que foi sufragado polo coruñés José Víctor Méndez, que á súa vez recibiría reintegros da Dirección Xeral de Camiños, Canles e Portos a razón de 10.000 reais ao mes. Como compensación ao adianto Méndez beneficiaríase do dereito que abonaban os buques ao entrar ao porto da Coruña, unha vez descontados os gastos de mantemento e persoal do faro.

Esta nova luminaria construíuse en París pola Casa Letourneau. Unha vez máis queda de manifesto o gran atraso tecnolóxico que aínda o noso país non conseguiu recuperar respecto das potencias que nos rodean. Recordemos que o atraso técnico en España impediu fundir artillería entre 1762 e 1783.

6.1.1.5 Complementos

Dúas balizas -vibradores electromagnéticos e radar faro- están instaladas ao pé da torre, directamente sobre o cantil. O seu uso é constante nos días de néboa espesa, nos que a visibilidade desaparece. Instaláronse en 1973 e 1977 respectivamente.