D daa 1 (daa³²) [var de yaa 1 ] lengua
daj 2 (daj³²) adj interr 1 cuánto
2. cuántos Daj yoꞌ achij so̱ꞌ ga̱a nica̱j so̱ꞌ chana̱ ga̱. ¿Cuántos años tuviste cuando te casaste?
Var. ndaj Sinón. me daj
• me daj adj interr, pron interr cuánto;
cuántos; cuánto
• nij daj conj subord no importa cuántas
veces
daj3 (daj³²) [var. de taj3] no haber daj4 (daj³) [pos. de yaj1] ceniza dâj5 (daj³²) [pos. de yâj2] flor da̱j6 (daj¹³) adj 1. gris
2. pardo 3. bayo
Var. daj (daj³) Véase yaj1
• coj chri ̱nꞌ da̱j s cola de zorro (zacate);
pata de gallo (pasto)
• coj da̱j s Denota una planta medicinal un
poco velluda.
• coj tanj da̱j s berenjena; Denota una
planta muy espinosa no ident.
• coj yaꞌanj da̱j s algodoncillo rosado • cuêj da̱j s quelite de manteca • cuyu̱j da̱j s paloma arroyera • chaꞌaj da̱j s chinche de jardín • chrinꞌ da̱j s cola de zorro (zacate) • chruun rihaꞌ da̱j s encino pardo • luj daj s sarampión
• nato da̱j s plátano de bolsa • nave̱ da̱j s sombrero de fieltre • tino da̱j s Denota una nopalera
comestible, pero agria.
• xcuáá da̱j s cincuate (culebra) • xtaa da̱j s Denota un águila parda. • xtâj yaꞌa̱j da̱j s granatela collareja
(ave)
• xtoo̱ da̱j s calandria parda, calandria
hembra
• yuvee da̱j s Denota un maguey nativo a
Copala.
da̱j7 (daj²) adj 1. sabroso, rico (comida) Da̱j chá cuêj laló a. El quintonil sabe rico. 2. fragante Da̱j tihaꞌ gunꞌ nihánj maꞌ. Esta huele muy fragante.
Véase yâj2
da̱j8 (daj¹) 1. adv m solamente (indica una
cantidad que es parte de una cantidad más grande) Da̱j yavíj chana̱ caꞌanj a.
Solamente dos mujeres fueron. (Iban a ir
129 TRIQUI–ESPAÑOL da̱j guun maꞌa̱n 2. adv m solamente (indica cuántas cosas
quedan) Da̱j yavíj gue̱e̱ taꞌníí soꞌ quináj a.
Le quedan solamente dos hijos. (Otros se
murieron.)
3. adv m solamente (indica cuántas cosas
faltan) Da̱j yuꞌunꞌ rachruun achiin cara̱a
scaa a. Faltan solamente cinco panes más para llenar la canasta.
[Se presenta antes de la forma del número con
un tono alto que generalmente significa más, p. ej., yavíj dos más, otros dos.]
da̱j9 (daj¹³) [var. de daṉj4] así
da̱j10 (daj¹) 1. adv interr m cómo Da̱j cuꞌna̱j so̱ꞌ ga̱. ¿Cómo te llamas?
2. adv interr m cómo (introduce una pregunta
indirecta) Ne neꞌén ꞌu̱nj da̱j vaa rej Norté
maꞌ. No sé cómo es en los Estados Unidos. 3. adj interr qué clase de (se presenta antes
de un sustantivo, que muchas veces cambia a un tono más grave) Ne neꞌenj da̱j si ̱j me soꞌ
maꞌ. No sé qué clase de persona es él. 4. conj subord como Da̱j ꞌyaj maꞌan Pedro, ne̱ veé da̱j quiꞌya̱j níꞌ a. Como Pedro decida, así vamos a hacer.
Var. da̱nj Sinón. na̱j7
• u̱u̱n da̱j conj subord, adv m hasta que;
ojalá que; por fin
daj a̱ (daj³² a¹) 1. adj indef toda clase, cada clase Chá yachrúú nee̱ daj a̱ xcuu a. El zopilote come la carne de toda clase de animales.
2. adj indef todos (se presenta con un período
de tiempo) Daj a̱ rej caꞌanj güii chéé soꞌ
tacaan a. Todos los días en la tarde camina en la lomita.
3. adv m en todo Daj a̱ quiꞌyaj soꞌ se-tucua̱nj tuviꞌ soꞌ a. En todo, él siguió las costumbres de su gente.
[La acepción 2 se ha registrado mayormente en
formas compuestas.] Sinón. 1. canó, me a̱̱,
nu̱ꞌ Véase daj2, a̱5
daj a̱ güii (daj³² a¹ güii³) adv t todos los días, cada día Tuꞌvéj noꞌ chraa daj a̱ güii a. Ella vende tortillas todos los días.
Sinón. ꞌo̱ güii ꞌo̱ güii, ꞌo̱ ꞌo̱ güii Véase daj
a̱, güii
daj a̱ naꞌya̱a̱n (daj³² a¹ naꞌyaan¹) adv t todas las mañanas Daj a̱ naꞌya̱a̱n tuꞌvéj noꞌ
chraa a. Todas las mañanas ella vende tortillas.
Véase daj a̱, naꞌya̱a̱n2
daj a̱ yoꞌ (daj³² a¹ yoꞌ³) adv t todos los años, cada año
Sinón. ꞌo̱ ꞌo̱ yoꞌ Véase daj a̱, yoꞌ1
daj chiha̱a̱ míj (daj³² chihaa² mij⁵) adv t nunca (en el futuro) O̱rúnꞌ Yaꞌanj se̱ caviꞌ daj chiha̱a̱ míj a. Solamente Dios nunca morirá.
[Se presenta junto con un adverbio negativo.]
Sinón. daj chiha̱a̱ ráꞌ, a̱ yuún1, taj güii, taj orá Véase daj2, chiha̱a̱2, míj
daj chiha̱a̱ ráꞌ (daj³² chihaa² raꞌ⁴) adv t nunca (en el futuro) Daj chiha̱a̱ ráꞌ se̱ caꞌanj ꞌu̱nj a. Nunca voy a ir.
[Se presenta antes de un adverbio negativo.]
Var. daj chiha̱a̱ rá (daj³² chihaa² ra⁴) Sinón. daj chiha̱a̱ míj, a̱ yuún1, taj güii, taj orá Véase daj2, chiha̱a2̱, rá1, -ꞌ
dâj chruj (daj³² chruj³) s yema de huevo
Véase yâj2, chruj1
da̱j doj (daj¹ doj³) 1. adj indef solamente
(indica una restricción a una clase de cosas)
Da̱j doj raꞌa nij soꞌ tucuno nij soꞌ a. Solamente con las manos, hicieron señas. 2. adj indef solamente poco, solamente pocos (indica una cantidad que es parte de
una cantidad más grande) Da̱j doj güii
quináj raa̱ yavii nihánj a. Quedan pocos días (más) en este mes.
3. adj indef menos (se presenta después del
verbo nuu ponerse)
4. adv m casi, ya mero Da̱j doj quisi ̱j veꞌ a. Ya mero se termina la casa.
5. adv m menos (se presenta después del verbo nuu ponerse)
Var. nda̱j doj Véase da̱j8, doj1
da̱j doj se (daj¹ doj³ se³²) adv m casi (pero
no), a poco Da̱j doj se quinij chana̱ a. La
mujer casi se cayó.
[Se presenta antes de un verbo en tiempo
pasado.] Var. a̱ doj se Véase da̱j doj, se1 da̱j gu̱un ina̱nj (daj¹ guun¹³ inanj²) [var. de
da̱j gu̱un na̱nj] mejor que no; para que no; mejor si no
da̱j guun maꞌa̱n1 (daj¹ guun³ maꞌan¹³) 1. qué pasó, pasó
da̱j gu̱un maꞌa̱n TRIQUI–ESPAÑOL 130 2. comoquiera
Véase da̱j10, uun1, maꞌa̱n
da̱j gu̱un maꞌa̱n2 (daj¹ guun¹³ maꞌan¹³) 1. qué será será Ase caꞌve̱e cavi ̱ꞌ ꞌu̱nj niꞌ, ase se̱ caꞌvee cavi ̱ꞌ ꞌu̱nj niꞌ, da̱j guun maꞌa̱n a. Si me muero o si no me muero, qué será será.
2. comoquiera
Véase da̱j10, uun1, maꞌa̱n
da̱j gu̱un na̱nj (daj¹ guun¹³ nanj²) 1. adv m mejor que no (se presenta antes de un verbo
en tiempo futuro) Da̱j gu̱un na̱nj quina̱nj
so̱ꞌ a. Mejor que no lo laves.
2. conj subord para que no, que no, no sea que (se presenta antes de un verbo en tiempo
futuro) Goꞌ soꞌ chrej nucua̱j man raꞌvij soꞌ
da̱j gu̱un na̱nj caꞌa̱nj noꞌ Macáá a. Él sugirió a su hermana que no fuera a México. 3. adv m mejor si no (se presenta antes de un
verbo en tiempo pasado) Da̱j gu̱un na̱nj
caꞌanj soꞌ chumanꞌ a. Mejor si él no hubiera ido al pueblo.
Var. da̱j gu̱un ina̱nj Sinón. na̱j gu̱un2, na̱j gu̱un na̱nj, se̱ gaa na̱nj, se̱ guun na̱nj, sese Véase da̱j10, uun1, na̱nj5
daj ina̱nj1 (daj³² inanj²) adj indef todos
(períodos de tiempo) Ina̱nj da̱nj ꞌyaj soꞌ daj
ina̱nj rangaꞌ na̱nj á. Solamente así él hace todos los días en la mañana.
Var. daj na̱nj Véase daj2, ina̱nj
da̱j ina̱nj2 (daj¹ inanj²) adv t cada vez Da̱j ina̱nj ꞌnaꞌ soꞌ ránj soꞌ ꞌnúú a. Cada vez que viene compra maíz.
Var. da̱j na̱nj Véase da̱j10, ina̱nj
da̱j ina̱nj3 (daj¹³ inanj²) [var. de da̱nj ina̱nj] de la misma manera; de por sí
da̱j me cheꞌé (daj¹ me³ cheꞌe⁴) adv interr m 1. por qué
2. por qué (introduce una pregunta indirecta) Naꞌvej soꞌ queneꞌe̱n yuvii ̱ da̱j me cheꞌé caꞌnaꞌ soꞌ a. Él no quería que la gente supiera por qué vino.
Véase da̱j10, me cheꞌé
daj na̱nj1 (daj³² nanj²) [var. de daj ina̱nj1] todos (unidades de tiempo)
da̱j na̱nj2 (daj¹ nanj²) [var. de da̱j ina̱nj2] cada vez
da̱j na̱nj3 (daj¹³ nanj²) [var. de da̱nj ina̱nj] de la misma manera; de por sí
da̱j na̱nj ... da̱j na̱nj (daj¹ nanj¹³ ... daj¹ nanj¹³) más y más
Sinón. nda̱a na̱nj ... nda̱a na̱nj Véase da̱j10, na̱nj6
da̱j naꞌ (daj¹³ naꞌ³) [var. de da̱nj naꞌ] ¿de veras es así?
da̱j niꞌyo̱n (daj¹ niꞌyon²) [var. de ta̱j niꞌyo̱n] de repente
da̱j orúnꞌ (daj¹ o³runꞌ⁵) adj indef 1.
solamente uno (de una cantidad más grande) Da̱j orúnꞌ tinúꞌ tucuya caꞌnaꞌ a. Solamente el hermano conejo vino. (Iban a venir otros
animales.)
2. solamente uno (que queda) Da̱j orúnꞌ raꞌvij xnii a. Al muchacho le queda solamente una hermana.
3. solamente uno (que falta) Da̱j o̱rúnꞌ gue̱e̱ yoꞌ ta̱náj níꞌ man chruun a. Vamos a dejar el árbol solamente un año nada más.
Véase da̱j8, orúnꞌ1
da̱j rej maꞌa̱n (daj¹ rej³² maꞌan¹³) adv indef l dondequiera Ca̱nocóꞌ ꞌu̱nj mán so̱ꞌ da̱j rej maꞌa̱n vaj so̱ꞌ, mestro̱. Voy a seguirle dondequiera que usted vaya, maestro.
Sinón. dunj maꞌa̱n, dunj maꞌa̱n ráꞌ, me rej
maꞌa̱n Véase da̱j10, rej3, maꞌa̱n da̱j se (daj¹ se³²) conj subord como Se̱
quiꞌyaj níꞌ cacunꞌ da̱j se quiꞌyaj soꞌ maꞌ. No hagamos lo malo como él hizo.
Var. a̱ se (a¹ se³²) Sinón. ase2, nda̱a se, rase, radi ̱ꞌ Véase da̱j10, se1
da̱j uun maꞌa̱n (daj¹ uun³ maꞌan¹³) 1. qué pasa, pasa
2. comoquiera, como Qui ̱ꞌyáj da̱j uun maꞌa̱n rá soꞌ a. Yo estoy dispuesto a hacerlo comoquiera él quiere.
Véase da̱j10, uun1, maꞌa̱n
da̱j vaa1 (daj¹ vaa³²) adv interr m cómo
Véase da̱j10, vaa1
da̱j vaa2 (daj¹³ vaa³²) [var. de da̱nj vaa] así da̱j veꞌe̱j (daj¹³ veꞌej¹³) adj gris con algo de
rojo
Véase da̱j6, veꞌe̱j
dâj xtaan (daj³² xtaan³) s polvo de los enjambres
131 TRIQUI–ESPAÑOL da̱nj da̱j yoꞌó (daj¹ yoꞌo⁴) adj indef 1. solamente
uno (de una cantidad más grande; se presenta
antes de un sustantivo), solamente uno más
Da̱j yoꞌó chana̱ caꞌanj a. Solamente una mujer fue.
2. solamente uno (que queda; se presenta
antes de un sustantivo) Da̱j yoꞌó nato quináj
rihanj a. Solamente me queda un plátano. 3. solamente uno (que falta; se presenta antes
de un sustantivo) Da̱j yoꞌó nana̱ cata̱j
xnaꞌanj ꞌu̱nj rihaan soj a. Les voy a decir solamente una última palabra.
4. solamente (se presenta antes de un número
e indica una cantidad que es parte de una cantidad más grande) Da̱j yoꞌó tu̱nj yuvii ̱
caꞌanj Yacue̱j a. Solamente ocho personas fueron a Oaxaca.
5. solamente (se presenta antes de un número
e indica el número que quedan) Da̱j yoꞌó
vata̱nꞌ xee leꞌe̱j vaa iꞌna̱ꞌ a. Hay solamente seis pollitos que viven.
6. solamente (se presenta antes de un número
e indica el número que faltan) Da̱j yoꞌó güii
achiin navi ̱j chaꞌanj, ne̱ quinanꞌ soꞌ a El día antes de que se terminara la fiesta él regresó a su casa.
Sinón. da̱j ꞌó Véase da̱j8, yoꞌó1
da̱j ꞌó (daj¹ ꞌo⁴) adj indef 1. solamente uno
(de una cantidad más grande; se presenta antes de un sustantivo), solamente uno más
2. solamente uno (que queda; se presenta
antes de un sustantivo)
3. solamente uno (que falta; se presenta antes
de un sustantivo)
4. adv m solamente (se presenta antes de un
número e indica una cantidad que es parte de una cantidad más grande) Da̱j ꞌó ico̱ chi ̱j
metró cunu̱u̱ rque na a. El agua tiene solamente veintisiete metros de profundo. 5. solamente uno (se presenta antes de un
número e indica el número que quedan)
6. solamente (se presenta antes de un número
e indica el número que faltan) Sinón. da̱j yoꞌó Véase da̱j8, ꞌó2
da̱j ꞌyaj maꞌa̱n (daj¹ ꞌyaj³ maꞌan¹³) pase lo que pase Ca̱ꞌanj ꞌu̱nj, ne̱ da̱j ꞌyaj maꞌa̱n va Voy a ir, y que pase lo que pase.
Véase da̱j10, ꞌyaj, maꞌa̱n
dan1 (dan³²) 1. adj dem ese, aquel Nana̱ dan caꞌmii soꞌ a. Él dijo esa palabra.
2. pron dem ese, aquel Nana̱ sa̱ꞌ doj me dan a. Esa es una palabra mejor.
3. adv l allí
[Es una palabra antigua y se ha registrado
mayormente en formas compuestas.] Sinón. yoꞌ2 Antón. nihánj1
• cheꞌé dan adv m por eso • ma̱an dan adv l allí • nda̱a dan adv t entonces
• nda̱a dan ga̱a ne̱ adv t después de eso • veé dan adv m así
dan2 (dan³) [var. de duun1] así que
dan ga̱a ne̱ (dan³² gaa¹³ ne²) adv t después de eso, entonces
Sinón. nda̱a dan ga̱a ne̱, nda̱a ga̱a ne̱,
nda̱a síj ga̱a ne̱, síj ga̱a ne̱ Véase dan1, ga̱a ne̱
dan me se (dan³² me³ se³²) adv t 1. entonces Cachij neꞌej cachij neꞌej yoꞌ, ga̱a ne̱ dan me se caꞌmii neꞌej yoꞌ ga̱ xcaa a. Los nenes seguían creciendo y entonces hablaron con el cuervo.
2. así es que Ne̱ nanica̱j uún yoꞌ namán yoꞌ, ne̱ dan me se nuû chiha̱ꞌ tucuya nii rá yoó a. Y ella regresó y llegó a la casa, y así es que de veras el conejito estaba en el tenate.
[Muchas veces introduce un nuevo párrafo
de un cuento, y a veces se presenta al principio del cuento.] Var. den me se Véase dan1, me se2
danj1 (danj³) [pos. de yanj1] papel danj2 (danj³²) [var. de dunj] dónde dánj3 (danj⁵) [pos. de yánj2] cera
da̱nj4 (danj¹³) 1. adv m así Da̱nj ꞌyaj soj, ga̱a ne̱ caꞌve̱e quiri ̱ꞌ soj saꞌanj a. Así hacen ustedes, y pueden conseguir dinero. 2. adj tal (se presenta después de un
sustantivo) Ne neꞌén ꞌu̱nj rasu̱u̱n da̱nj a.
Yo no conozco tales cosas.
3. adj tal (se presenta como predicado
adjetival) Cuno soꞌ nana̱ vaa da̱nj a. Él oyó
tales palabras.
4. pron dem eso Vaj ꞌu̱nj ga̱a tuꞌva soꞌ da̱nj a. Estaba yo cuando dijo eso.
da̱nj TRIQUI–ESPAÑOL 132 [El uso de la acepción 2 es antiguo.] Var. da̱j,
na̱j
• cunuda̱nj adj indef todos • cunu̱ꞌ daṉj adj indef todos
• ina̱nj da̱nj adv m solamente así; de por
sí; de la misma manera
• na̱nj da̱nj adv m solamente así; de por
sí; de la misma manera
• nu̱ꞌ da̱nj adj indef todo, todo eso • taꞌnga̱ꞌ da̱nj adv m precisamente así • veé da̱nj adv m así
• yoꞌó da̱nj adj indef, adv m los demás;
otro grupo; además
• ꞌó da̱nj adj indef, adv m los demás; otro
grupo; además
da̱nj5 (danj¹) [var. de da̱j10] cómo danj Diose̱ (danj³ Dio³se¹) s Biblia
Véase yanj1, Diose̱
da̱nj ina̱nj (danj¹³ inanj²) 1. adv m de la misma manera, asimismo Ase vaa quiranꞌ soꞌ sayuun quiꞌyaj nij yuvii ̱ roꞌ, da̱nj ina̱nj qui ̱ránꞌ ꞌu̱nj sayuun quiꞌya̱j uún nij yuvii ̱ na̱nj ado̱nj Como él sufrió por causa de la gente, de la misma manera yo también voy a sufrir por causa de la gente.
2. adv m de por sí Da̱nj ina̱nj ya̱ rá Guaá quiꞌya̱j suun soꞌ a. De por sí le gusta a Juan trabajar.
3. adv m así nomás, solamente así —Cavi ̱ꞌ soꞌ ei. —Da̱nj ina̱nj caguáj nij yuvii ̱ a. — ¡Que muera! —Así nomás la gente gritaba. 4. adv t todo el tiempo
Var. da̱j ina̱nj, da̱j na̱nj, da̱nj na̱nj Véase daṉj4, ina̱nj
da̱nj ina̱nj uún (danj¹³ inanj² uun⁴) adv m en adición
Véase da̱nj ina̱nj, uún3
da̱nj na̱nj (danj¹³ nanj²) [var. de da̱nj ina̱nj] de la misma manera;
da̱nj naꞌ (danj¹³ naꞌ³) interj ¿de veras es así?, ¿quién sabe?
Var. da̱j naꞌ Véase da̱nj4, naꞌ
da̱nj vaa (daj¹³ vaa³²) adv m así, así es que
[introduce la segunda parte de las
comparaciones] Da̱j se vaa ꞌyaj réé so̱ꞌ roꞌ,
da̱nj ga̱a̱ qui ̱ꞌyáá so̱ꞌ a. Como hace tu papá, así harás.
[En el habla de los de mayor edad, el verbo vaa1 cambia a la forma del futuro ga̱a̱ (gaa²)
antes de un verbo en tiempo futuro.] Var. da̱j
vaa Véase da̱j9, vaa1
danj Yaꞌanj (danj³ Yaꞌanj³²) s Biblia
Véase yanj1, Yaꞌanj1
da̱nꞌ (danꞌ²) part final 1. Señala preocupación;
se puede decir para recordar al oyente de algo dicho anteriormente. Ránꞌ so̱ꞌ ya̱j da̱nꞌ. Así
te pasó, como te dije.
2. Señala preocupación; se puede decir para
afirmar a la oracion. Caranꞌ rá yoꞌ man
chana̱ da̱nꞌ. Sí quería la mujer. 3. Señala preocupación; a veces se usa en
sentido irónico. ꞌE̱e̱ rá so̱ꞌ taꞌníí so̱ꞌ da̱nꞌ.
De veras amas a tu hijo. (después de observarlo regañar al hijo y pegarle) daꞌ1 (daꞌ³) [pos. de yaꞌ] ixtle; costal;
estropajo
da̱ꞌ2 (daꞌ2) part final Señala una advertencia. Tadó so̱ꞌ se guini ̱j so̱ꞌ da̱ꞌ. Cuidado que no te caigas.
da̱ꞌ se (daꞌ¹ se³²) [var. de nda̱ꞌ se] aunque den me se (den³² me³ se³²) [var. de dan
me se] entonces
diin diin (diin³ diin³) interj onom Expresa el
sonido del claxón.
[Se pronuncia con voz ronca.]
dínj (dinj⁵) 1. adj calmado, tranquilo,
pacífico (pueblo) Vaa dínj Chumanꞌ cuano̱ na̱nj á. Copala está calmado ahora.
2. adj calmado, sin aire (tiempo) Dínj vaa xta̱ꞌ a. El cielo está calmado.
3. adv m quieto (sin moverse), tranquilo Me rá chana̱ cane̱ xnii dínj a. La mujer quiere que el niño se siente quieto.
4. adv m tranquilo, quieto (sin actividad) Ne quiꞌya̱j suun soꞌ; dínj nicunꞌ soꞌ a. No trabajó; estaba parado quieto.
5. adv m parado (carro), estacionado Dínj nicunꞌ cuchriꞌ a. El carro está parado sin moverse.
Var. tínj, dinj (dinj³), tinj Sinón. ni ̱i9 dínj ... tuꞌva (dinj⁵ ... tuꞌva³) callarse,
guardar silencio Se̱ caꞌmii so̱ꞌ maꞌ; dínj ga̱a̱ tuꞌvá so̱ꞌ á. No hable usted; guarde silencio.
133 TRIQUI–ESPAÑOL do̱j dió (dio⁴) s esp tiempo, temporada
Var. tió
dió anáj (dio⁴ anaj⁵) s temporada de limpiar
(la milpa) Véase dió, anáj
dió avii nana̱ (dio⁴ avii³² na³na¹) s temporada de viento (octubre, noviembre y
diciembre)
Véase dió, avii nana̱
dió ayuu yuꞌveꞌ (dio⁴ ayuu³ yuꞌveꞌ³) s temporada de frío (diciembre, enero y febrero,
lit cuando cae hielo)
Sinón. dió coj Véase dió, ayuu2, yuꞌveꞌ dió coj (dio⁴ coj³) s temporada de frío
(diciembre, enero y febrero)
Sinón. dió ayuu yuꞌveꞌ Véase dió, coj3 dió maan (dio⁴ maan³²) s temporada de
calor (marzo, abril y mayo)
Véase dió, maan1
dió manꞌ (dio⁴ manꞌ³) s tiempo de aguas (de
mayo hasta octubre)
Sinón. yavii ma̱a̱n Véase dió, amanꞌ
dió naco̱o̱ (dio⁴ nacoo¹) s tiempo de secas
(de noviembre hasta mayo) Véase dió, naco̱o̱3
dió rii (dio⁴ rii³²) s temporada de pizcar
Véase dió, rii2
dió sayuun (dio⁴ sayuun³²) s días aciagos, días de mal agüero (hacia el fin del año)
Sinón. yoꞌ sayuun Véase dió, sayuun1 dió unô (dio⁴ uno³²) s temporada de
sembrar
Véase dió, unô2
Dioo (Dioo³) top Santa Rosa Caxtlahuaca Diose̱ (Dio³sse¹) s esp Dios
Var. Ndiose̱ Sinón. Yaꞌanj1
• danj Diose̱ s Biblia
• Nimán Diose̱ np Espíritu Santo • snana̱ Diose̱ s la palabra de Dios
di ̱ꞌ (diꞌ¹) pron 1. tú, te, ti (expresa cariño) Ahíj quiránꞌ di ̱ꞌ, rej. Tú te lastimaste, hijito.
2. tú (expresa cariño; muchas veces no se
traduce porque queda claro por la forma del verbo) A̱ me daj góꞌ di ̱ꞌ ga̱. ¿Cuánto
pagaste?
3. tu (expresa cariño)
[La acepción 1 se usa para sujeto y para
complemento de verbo o preposición,
mayormente por mujeres de más edad; a veces causa cambio de tono en la palabra anterior.] Sinón. so̱ꞌ2
• adi ̱ꞌ prep como • nda̱a di ̱ꞌ prep como
• nda̱a di ̱ꞌ se conj subord como
• nedi ̱ꞌ1 part final Señala que el hablante
quiere que el oyente ponga atención.
doj1 (doj³) 1. adj indef más Cha̱ so̱ꞌ doj rnee naꞌ. ¿Acaso come usted más frijoles?
2. adv m más (se presenta después de un
adjetivo) Veꞌ xi ̱j doj me nihánj a. Esta casa
es más grande.
3. adv m más (se presenta después de un
verbo) Ataa doj quisi ̱j veꞌ a. Falta más para
que se termine la casa.
4. adv m más (se presenta después del sujeto) Xca̱a̱n soꞌ doj rihaan ꞌu̱nj a. Él es más alto que yo.
Véase do̱j2
• a̱ doj adj indef ni un poco; nunca • da̱j doj adj indef, adv m solamente;
solamente poco; casi
• do̱ꞌ doj adv t un ratito más
• guun naá doj1 adv t antes, más antes
(en el pasado)
• gu̱un naá doj3 adv t más al rato,
después (en el futuro)
• nij doj adj peor
• noco̱o doj taꞌa̱j adj indef mayoría • sa̱ꞌ doj adj, adv m mejor
• táá a̱ doj se adv m hubiera sido mejor
si; valiera más que
• ta̱j doj más de; en adelante
do̱j2 (doj¹³) 1. adj indef algunos, pocos Vaa do̱j daán noꞌ xee leꞌe̱j a. Ella tiene algunos pollitos.
2. adj indef poco, parte Tuꞌva níꞌ me do̱j nee̱ man níꞌ a. La boca es una parte del cuerpo.
3. pron indef poco Achiin do̱j a. Falta poco.
4. adv m un poco Cachij soꞌ do̱j a. Creció un poco.
doj a̱ TRIQUI–ESPAÑOL 134 5. adv m por favor, favor de Ta̱cuachén so̱ꞌ
do̱j yaan a. Favor de pasar la sal.
Antón. 2. ndoꞌo
• doj1 adj indef más
• do̱j do̱j adv m por ratos, por un tiempo • guun naá do̱j2 adv t hace poquito, ya
hace rato
• gu̱un naá do̱j4 adv t al ratito, después
(en el futuro)
• me do̱j adj indef, adv m mucho;
muchos; mucho
• ne do̱j adj indef no pocos; no poco • taꞌngaꞌ do̱j adv m a menudeo
doj a̱ (doj³ a¹) adv m aun más Doj a̱ nucua̱j caguáj soꞌ a. Gritó aun más fuerte.
Véase doj1, a̱5
doj chinꞌ1 (doj³ chinꞌ³) [var. de doj tzínꞌ1] otro poquito
do̱j chinꞌ2 (doj¹³ chinꞌ³) [var. de do̱j tzínꞌ2] un poquito
do̱j do̱j (doj¹³ doj¹³) adv m por ratos, por un tiempo Do̱j do̱j tiꞌínj ranꞌ neꞌej, ne̱ guun cheꞌe̱ u̱nj¹³ a. La enfermedad del nene se alivió por un tiempo, y empezó de nuevo.
Var. todo̱j Véase do̱j2
do̱j orá (doj¹³ ora⁴) adv t al rato, al ratito Caꞌa̱nj ꞌu̱nj, ne̱ caꞌna̱ꞌ u̱nj do̱j orá a. Voy y vengo al ratito.
Véase do̱j2, orá
doj tzínꞌ1 (doj³ tzinꞌ⁵) adj indef otro poco, otro poquito
Var. doj tzinꞌ (doj³ tzinꞌ³), doj chinꞌ Véase doj1, tzínꞌ
do̱j tzínꞌ2 (doj¹³ tzinꞌ⁵) 1. adj indef un poco, un poquito Nica̱j so̱ꞌ do̱j tzínꞌ yoꞌóó yumiꞌ a. Usted tiene un poco de detergente. 2. adv m un poco Nihánj me rmedió nucua̱j do̱j tzínꞌ a. Esta es medicina un poco fuerte.
Var. do̱j tzinꞌ (doj¹³ tzinꞌ³), do̱j chinꞌ Véase do̱j2, tzínꞌ
don (don³) [var. de duun1] así que donj1 (donj³²) [var. de dunj] dónde do̱nj2 (donj¹) adj indef solamente (con
desprecio; se presenta antes de un sustantivo)