c Usos sociales, rituales y actos festivos 1 Fiestas
Ficha 21 Fiesta ceremonial del Kuchunchi 1 DATOS DE UBICACIÓN:
1.1 Provincia: Cañar 1.2 Ciudad y/o Cantón: Cañar
1.3 Parroquia: Cañar
7.10
Localidad: Quilloac1.5 Código: 03 1.6 Altitud: 3160 m.s.n.m
Coordenada X: 2º33´5´´ S 1.8 Coordenada Y: 78º56´15´´ W
2. DATOS DE IDENTIFICACION:
2.1 Comunidad: Quilloac 2.2 Lengua: Kichwa
2.3 ámbito: Usos sociales, ritual y actos festivos
2.4 Subámbito: Fiesta 2.5 Detalle subámbito: Fiesta ceremonial de Kuchunchi
2.6 Denominación del bien: Fiesta ceremonial de Kuchunchi
3. DESCRIPCION:
1.3
Reseña del bien:Quilloac es la tierra, del Kuchunchi, el ritual del matrimonio que con un colorido mítico religioso celebran la transición de la nueva pareja, de la vida libre a comuneros y por ende a asumir la responsabilidad de pareja. Entra en escena el ritual del cuchunchi, cuyo personaje central es el Santo Chucurillo y junto a éste se construye escenas propias de la pareja y de manera especial de la mujer. Entonces se trata de un ritual que visualiza el dogma de las pautas ideales de comportamiento moral
3.4. historia del Kuchunchi
En el pasado, el matrimonio era decisión exclusiva de los padres por interés económico, prestigio social y para mantener el linaje familiar. En otros casos intervenían como mediadores las personas mayores con experiencia, consejeros, conocidas como Rimak tayta o Rimak mama.
Cuando a una joven le gusta una chica, la conquista a través de otras personas que intervienen en la decisión final.
El matrimonio se da primero en eclesiástico, luego se casan por la iglesia, generalmente la fiesta empieza el día sábado, en la casa de la novia para realizar la mama uchú. Para el matrimonio eclesiástico los familiares acuden con su mejor traje típico, poncho marrado, fajas, camisas bordadas, sombreros de cinta etc. Y los novios utilizan la tajueta que es una pollera roja con rayas verdes y amarillas, un paño blanco que cuelga por detrás a manera de una bufanda y un rebozo que cubre sus espaldas. El padrino contrata músicos con bombo y violín para que toquen mientras se desarrolle el mama uchú que consiste en comer cuy, carne de res, papas y mote y una gran mesa en la que cabe todos los invitados; se consume chicha hasta el domingo en la mañana que es día de la misa de las 11 de la mañana.
Luego se da el ritual de Kuchunchi, pues el maestro del violín dedica su música a la pareja mientras los padrinos reparten chicha de jora; los presentes encienden las velas y se colocan en dos filas, una de hombres y una de mujeres la otra; sombrero en mano, haciendo camino para que los esposos pasen a la alcoba nupcial. Las filas se prolongan desde el lugar del festejo hasta el matrimonio. A media noche los padrinos comienzan a bailar cargando la ropa del novio mientras los novios están durmiendo y a las tres de mañana despiertan a los novios para que no acostumbren a dormir mucho.
Letra del Kuchunchi I
Uyayari achik tayta, uyayari achik mama Uyayari achik tayta, uyayari achik mama Chayka chaymi kuchunchika, Chayka chaymi sawarika Chayka chaymi kuchunchika, Chayka chaymi sawarika Kuchunchilla Kuchunchilla, Kuchunchilla Kuchunchilla
Sawarillia Sawarillia, Sawarillia Sawarillia
II
Kunanmari kay pachaka, santiguarish shayarilla Sichu mana allí ruranki, wanachishka mari kanki Sichu mana allí ruranki, wanachishka mari kanki Chayka chaymi kuchunchika, Chayka chaymi sawarika Chayka chaymi kuchunchika, Chayka chaymi sawarika
III
kunanmari achik tayta, kunanmarachik mama kunanmar achik tayta, kunanmar achik mama Ura kuchu hawa kuchu, kuchunchilla kuyuchilla Ura kuchu hawa kuchu, kuchunchilla kuyuchilla
Kusa ñumpan, wartmi katin Warmi katin, kusa ñumpan Kusa ñumpan, wartmi katin Warmi katin, kusa ñumpan
IV
Kintiditu kintiditu, suti sisa kintiditu Kintiditu kintiditu, haba sisa kintiditu Kintiditu kintiditu, jura asuwa kintiditu Kintiditu kintiditu, kinua asuwa kintiditu kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi sawarika kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi saruchika
Kuchinchilla Kuchunchilla
V
Uyayari kintiditu, kunankari kintiditu Uyayari kintiditu, kunankari kintiditu Uray Kallpash wichay kallpasha, alitasta aparishpa
Uray Kallpash wichay kallpasha alitasta aparishpa Sunkawaya kintiditu, Sunkawaylla kintiditu Kunanmari kay pachaka, Kunanmari kay pachaka
Sichu mana allí ruranki, wanachishka mari kanki Sichu mana allí ruranki, wanachishka mari kanki Chayka chaymi kuchunchika, Chayka chaymi sawarika Chayka chaymi kuchunchika, Chayka chaymi sawaruchika
VI
Kunankari paniditu, kunankari turiditu Kunankari paniditu, kunankari turiditu Takshanitata aparishpa, haku yari taksharishun Takshanitata aparishpa, haku yari mayllarishun kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi sawarika kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi saruchika
VII.
Hatun yakuman chayashpa, takshanitata urikuchi Hatun yakuman chayashpa, takshanitata urikuchi Plancha rumita mashkashpa, takshawaylla takshawaylla Plancha rumita mashkashpa, takshawaylla takshawaylla
kakuwaylla kakuwaylla
kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi sawarika kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi saruchika takshawaylla takshawaylla, kakuwaylla kakuwaylla
VII
Uyayari paniditu, Uyayari turiditu Uyayari paniditu, Uyayari turiditu
Jaboncillowan takshawaylla , Jaboncillowan kakuwaylla Jaboncillo mana llukchikpi, chawar ankuwan takshawaylla Jaboncillo mana llukchikpi, chawar ankuwan takshawaylla chawar anku mana llukchikpi, atuk sarawan takshawaylla chawar anku mana llukchikpi, atuk sarawan takshawaylla
takshawaylla takshawaylla, kakuwaylla kakuwaylla
IX
Kunankari paniditu, kunankari turiditu Kunankari paniditu, kunankari turiditu
Takshashkituta tintiwaya, Takshashkituta churawanylla Takshashkituta tintiwaya, Takshashkituta churawanylla Chawar hawata mashkashpa, suti yurata mashkashpa Chawar hawata mashkashpa, suti yurata mashkashpa
Rumi hawapi churakpi kuru puñin katirinka Rumi hawapi churakpi kuru puñin katirinka kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi sawarika kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi saruchika
X
Kunankari paniditu, kunankari turiditu Kunankari paniditu, kunankari turiditu Chakidituta mayllachishun, umitata mayllarishun Chakidituta mayllachishun, umitata mayllarishun
Warmika karita, karika warmita karika warmita, Warmika karita
kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi sawarika kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi saruchika
XI
Uyayari paniditu, Uyayari turiditu Uyayari paniditu, Uyayari turiditu
Takshashkituta tantawaylla, Takshashkituta tintiwaylla
Chimpa Bueran urkituta, Chimpa Bueran urkituta paramitu shayarinmi, paramitu shayarinmi Takshanitata tantawaylla, Takshashkituta tintiwaylla
XII
Uyayari paniditu, Uyayari turiditu Uyayari paniditu, Uyayari turiditu Chulla santu mari tiyan semejante milagroso Chulla santu mari tiyan semejante milagroso Achikdituta churawaylla, miditata churawaylla Achikdituta churawaylla, miditata churawaylla semejante milagroso, santo chukurillo nishka semejante milagroso, santo chukurillo nishka kayka kaymi kuchunchika, kayka kaymi sawarika kayka chaymi kuchunchika, kuchunchilla kuchunchilla
XII
Kayka manachu nirkami semejante milagroso Kayka manachu nirkami semejante milagroso Kunankari paniditu, takshashkituta aparilla Kunankari paniditu, takshashkituta aparilla
Jaku yari turiditu, jakuyari paniditu Jaku yari turiditu, jakuyari paniditu Plasitata sakiwaylla, plasitamanta llukshiwaylla Plasitata sakiwaylla, plasitamanta llukshiwaylla
Karika paniman, warmika turiman
kayka kaymi kuchunchika, kayka kaymi sawarika kayka chaymi kuchunchika, kayka chaymi saruchika
kuchunchilla kuchunchilla, sawarilla sawarilla.
3.2 Fecha o periodo: Ocasional
4. SOPORTES:
4.1 Importancia para la Comunidad:
Esta ceremonia ritual es de trascendental importancia para la comunidad, ya que es propio de la
Comunidad, y tiene un gran significado sobre matrimonio.
4.2 Sensibilidad al Cambio: Media
5. INFORMANTES:
5.1 Nombre y apellido: n/a 5.2 Edad: n/a
5.3 Sexo: n/a 5.4 Dirección: n/a
6. ANEXOS:
6.1 Referencias bibliográficas: Einzmann, H. y Almedia N. “La cultura popular en el Ecuador”, 1991 y la letra de Kuchunchi, Don Santiago Guamán Pichasaca , 2011
6.2 Video: n/a 6.3 Audio: n/a
6.4 Registro fotográfico:
Foto 16: Ceremonia ritual de Kuchunchi Por: Luz Pichasaca
6.5 Observaciones:
Hemos emprendido una fuerte lucha a fin de tener una educación con una filosofía y un paradigma que responda a las demandas de un pueblo olvidado, rezagado, tildado de mil epítetos por los sectores dominantes. Hoy en nuestra comuna orgullosamente vive aún este ritual, y lo seguiremos
manteniendo.
7. DATOS DEL REGISTRO:
7.1 Nombre de la Universidad: ESPOCH 7.2 Fecha de registro: 11/03/2012