Notas sobre actitude literaria

Fonte

Intervención de Rompente Grupo de Comunicación Poética no I Congreso da Asociación de Escritores en Lingua Galega, celebrado no mosteiro de Poio o 3 de abril de 1981. Gravación realizada e conservada pola AELG no domicilio de A. Pexegueiro. Transcrición de A. Valverde Otero.

Situación CD:

9_3_2_1_ GCP teórico: 2_Notas_actitude_literaria.

Rompente presenta o seu derradeiro texto de carácter metapoético no I Congreso da Asociación de Escritores en Lingua Galega. A nivel xeral, a intervención céntrase en tres parámetros: a concepción e descrición do feito poético, a vangarda como eixe vertebrador no seu repertorio e as diferentes construcións do campo literario galego na Transición.

Este documento mantívose inédito até que no marco desta tese de doutoramento o poeta A. Pexegueiro, en calidade de exsecretario da AELG e fundador, atopa na súa biblioteca persoal as gravacións deste congreso. Ponse en contacto co Consello da Cultura Galega e son pasadas a formato electrónico. Desta maneira, quen escribe tivo a oportunidade de transcribilas na súa integridade, agás na parte do coloquio final por dificultades técnicas.

En achegándonos xa de feito á intervención, os obxectivos marcados polo grupo enúncianse no comezo da alocución:

A nosa ponencia leva como título Notas sobre actitude literaria. Estaría estruturada en tres apartados:

a. Definir o ámbito do literario

b. Falar do material lingüístico organizado en función dunha función estética do que é a literatura

c. A actitude literaria do centro (Rompente 1981f)

Para organizar este discurso participan os tres integrantes de Rompente na altura: M. M. Romón, A. Reixa e A. Avendaño. Na primeira parte do relatorio intervén Romón para analizar dende o punto de vista do grupo o fenómeno literario, en concreto o ámbito de

acción deste. Para acadar tal definición organizan o seu discurso a través dunha sorte de dialéctica negativa na que se manexan as teorías da literatura máis empregadas na época, para as confrontar con outras dende unha perspectiva marxista, caso da semiótica. Segundo Rompente, a literatura dentro do campo literario galego é vista como: “todos aqueles textos que teñen algo de literaturidade”, isto é, “toda manifestación lingüística tanto oral coma escrita” (ibid.).

A nivel xeral, este material estaría determinado por dous elementos condicionantes. O primeiro é o propio autor e o segundo, o mercado no que se insire ao

ser un texto publicado. O elo común é determinado polo concepto “literaturidade”

(ibid.), que se constrúe a través dunha sorte de nimbo artístico que vén dado socialmente. Quere dicir, segundo o colectivo, os axentes culturais do campo literario galego entenden e definen o feito poético dende unha perspectiva positivista. Desta forma, procuran diseccionar os diferentes elementos definitorios da literatura e estruturalos en seccións autónomas, isto é, sen os considerar nun marco xeral. Con isto, probablemente, están mencionando un tipo de axente cultural xa analizado, por exemplo, no apartado anterior, o cal dispón dun capital simbólico concreto: profesor universitario, colaborador de publicacións xa canonizadas (por exemplo, a revista Grial) e que establece un repertorio crítico asentado en teorías literarias formalistas, estruturalistas ou semióticas (estas últimas contan cun peso menor por seren adoptadas ao habitus do campo de grande produción a partir de 1980, caso de axentes como A. Tarrío).

Pola contra, o grupo propón outra interpretación do feito literario: “a literatura é escribir cunha intencionalidade estética e organizar un material, lingüístico evidentemente, colocándolle esa intencionalidade” (ibid.). Esta intencionalidade confrontaríase logo cun dos conceptos máis empregados polos axentes literarios canonizadores do campo, especialmente polos que estaban relacionados co ámbito universitario, e que introducirían esta aposta dentro do que R. Jackobson (1986) denominou como función poética. Rompente aquí rexeita esta concepción do feito poético pola aproximación forzada, ao seu ver, que estes teóricos establecen a respecto da literatura. Entenden que esta perspectiva, excesivamente formal, se antepón á función referencial ou mesmo a unha sorte de socioloxía da literatura que explicarán máis adiante.

Evolucionando na súa organización do discurso pasan cara a unha análise da materia prima que emprega a literatura: a linguaxe. Desta forma, e botando man da psicoloxía, especialmente das teorías de S. Freud, dividen a corrente da linguaxe en dous niveis: o restritivo e o expansivo. Segundo Freud (1986) no seu traballo Máis alá

do principio do pracer, existen no ser humano dúas pulsións: a do mundo do eros (nivel

expansivo ou creativo) e mais a do tánatos (nivel restritivo ou repetitivo). Sobre isto último, o colectivo organiza este material a través da dualidade entre estes dous elementos. O nivel restritivo viría dado por:

a univocidade ou utilización unívoca sería aquilo de dicir algo que xa está na experiencia ou nos hábitos de experiencia do lector, tanto se trate da súa experiencia persoal como da experiencia culturalmente aprendida (Rompente 1981f)

Isto é algo que se determina nas dinámicas internas do campo literario e, especialmente, polo canon e os axentes literarios do mesmo. Non esquezamos que son ferramentas do sistema que modulan as diferentes interpretacións dos textos.

Pola contra, o nivel expansivo xoga co horizonte de expectativas da entidade receptora:

Entanto a utilización expansiva do código, que é a que nós facemos (fala Reixa), ou iso é que di o aquí Reixa que é a que facemos, está claro que a elección cumpre un papel preponderante. Aquí vemos que a elección funciona cando se elixen unha serie de elementos e non outros, que son os que espera o lector. No caso da utilización expansiva do código, a elección cumpre un papel moito máis alá, é dicir, estase xogando cunhas expectativas que non son as elementais para o lector e iso implica que a información que se ofrece é moito maior, se é que se pode utilizar este termo, o de información, e que por outra parte rompe coas experiencias elementais do lector, e hai que entender que o código é o soporte dunhas relacións determinadas, no caso que nos ocupa as relacións son de explotación e o código formula esta relación dun xeito determinado a estrutura do código e non quero que se me entenda mal. (ibid.)

Todo se enuncia dende un punto de vista lúdico, no terreo do eros freudiano, mediante o cal o autor formula un pacto co lector/a a nivel pragmático e heurístico. Non se establecen códigos sociais asumidos, como no nivel restritivo, senón que máis ben hai unha aposta pola extensión do signo poético e da súa interpretación no ámbito literario e interartístico. Eis o campo de traballo de Rompente, un tipo de linguaxe que pretende afondar nun estilo propio e que se caracteriza pola extensión do signo105.

Rompente, como se ve, procura neste coloquio definir o seu repertorio e desvelar o capital simbólico co que traballa.

Nesta liña apuntada, xorde a idea de vangarda ou, cando menos, a orixe da vangarda para o colectivo.

Imos chegar a dicir que a vangarda é arte e máis alá: que a arte é revolucionaria. Entón poñer en cuestión a estrutura do código, utilizar a capacidade da ambigüedade, canto a nivel formal como a nivel referencial, aceptar tacitamente o código na medida en que é o único que vincula o lector co señor que escribe pero tacitamente utilizalo para subertilo, para cambialo. Non se trata de facer outro código. (ibid.)

Este texto dialoga co manifesto presentado dous anos antes, en 1979. En Fóra as

vosas sucias mans de Manoel Antonio! Rompente xa asume estes postulados en tanto

entenden que a vangarda sería unha resposta dialéctica á mercantilización do produto artístico. Para chegar a esta idea, consideran que a vangarda

Non pode explicarse en términos específicos de clase; senón en términos estéticos (programas e técnicas) e económicos (reaccións do consumo), en canto que no ámbito superestrutural é un fenómeno lingüístico e ideolóxico, e no estructural constitue a resposta do artista ás condicións económicas da sociedade e á súa

situación profesional. (…) A represión das vangardas, a súa anulación ou a súa

integración, consagración e en definitiva a súa neutralización, danos a clave do carácter da loita contra da mercantilización; é dicir, do carácter cáseque textual que adquiren os elementos e circunstancias que encadran a extensión (todo o que é posterior á creación) do producto artístico. (ibid.)

Vemos logo como o concepto “extensión” é unha palabra polisémica (Leyte

1985). Por unha banda, está relacionada coa psicanálise –véxase sobre todo a intervención que analizamos– e pola outra coa socioloxía da literatura –destacando no manifesto–. Entenden a infraestrutura do produto artístico segundo a terminoloxía marxista, quere dicir, o poeta traballa cun tipo de linguaxe que procede da praxe denotativa do signo. Rompente comprométese a manipular un signo que está vivo nas capas sociais que o empregan na vida cotiá, isto é, o subproletariado urbano. Desta forma, traballan co concepto horizonte de expectativas formulado por H. R. Jauss (2000). Este marco, que constitúe –grosso modo– a estética da recepción para este último, é o lugar no que se introducen todos os presupostos sociolingüísticos interiorizados por unha cata sincrónica dunha comunidade dada. Estes horizontes cambian co tempo e aquí reside a distancia estética que cómpre para analizar unha obra. De aí que Rompente argumente ao seu favor un uso do código específico: o revolucionario. O colectivo comprométese a empregar un sociolecto urbano por

compromiso e, asemade, desconstrúe un tipo de coordenadas de explotación nas que se insire o lector/a, quere dicir, o seu horizonte de expectativas.

Ao seguiren esta liña de traballo, deseñan unha superestrutura que dá conta das relacións socioliterarias que a obra establece entre a creación e o seu consumo. Aquí é o lugar no que atopamos grande parte da súa teoría da vangarda expresada no seguinte esquema-siloxismo:

Estas reflexións poderiamos tamén pólas a dialogar con teorías literarias de corte pragmático ou no eido da desconstrución, as cales darían moito xogo á hora de entender o feito literario. Nesta liña de investigación, sería interesante contrastar esta proposta con outros campos (por exemplo, co punk inglés).

Manexando as teorías lingüísticas postestruturalistas de J. R. Searle (1965) e J. L. Austin (1962) encontramos certo paralelismo cos conceptos de acto de fala e actos ilocucionarios. Isto compróbase ao relacionar todo o material lingüístico organizado en actos de fala conscientes, acto ilocutivo, con outros elementos non lingüísticos ou paralingüísticos que formarían o out definido por Searle (1965: 228). Rompente delimitaría un tipo de material continuo como materia prima. Esta última tamén se manexaría noutros campos, como o musical, o plástico, etc.

1. o autor considera esta construción como vangarda (revolucionaria) 3. a vangarda é arte 2. o autor emprega o sociolecto literario revolucionario (pois dá conta do subproletariado) 4. a arte é revolucionaria

Entón nese sentido, se nós entendemos por exemplo que a música é todo material sonoro organizado cunha intencionalidade estética pero que esa intencionalidade estética vén dada xa pola súa propia organización poderíamos chegar a dicir que o feito de falar sería a música e o feito de escribir sería a plástica, sería redicible á plástica. Así simplemente entrar noutra consideración que pode parecer trivial que é a semanticidade do signo lingüístico, nós negamos a semanticidade do signo musical, que foi chamado así, e o plástico (Rompente 1981f)

Remata a intervención de M. M. Romón incidindo na definición dun código concreto e que han de explicar na súa proposta de intromisión dentro do campo literario galego.

Entón poñer en cuestión a estrutura do código, utilizar a capacidade da ambigüedade, canto a nivel formal como a nivel referencial, aceptar tacitamente o código na medida en que é o único que vincula o lector co señor que escribe pero tacitamente utilizalo para subertilo, para cambialo. Non se trata de facer outro código. (ibid.)

Aquí entendemos que este tipo de análise está en estreita relación cunha linguaxe crítica co canon contemporáneo. Para dar conta dela, atacan unha poesía desenvolvida dende a posguerra e na que se concentra a defensa dun tipo de Galicia, segundo eles, definida dende os parámetros psicoanalíticos do complexo de Edipo. Rompente propón un proceso de traballo novo dentro do campo e que xa viña desenvolvendo dende o comezo, en 1975. Avógase por un sistema aberto, rexeitando o pechado ou sincrónico e anquilosado en parámetros formalistas moi concretos.

Nos textos xa analizados (ver cap. 5.8.) rexistramos constantes ataques ao status

quo do campo literario dos anos 1975-1979. A nivel xeral, centrábanse no concepto

galeguismo antepoñendo a súa concepción do país ao do grupo Galaxia e R. Piñeiro. Neste documento Rompente focaliza un aspecto concreto que se vén desenvolvendo, a idea de Galicia como terra nai. Mais foron os estudos feministas en Galicia, con autoras como M. X. Queizán (1977) ou F. Rodríguez (1988), os primeiros en dar os pasos necesarios para unha relectura ou desconstrución do campo literario galego dende estes postulados. Partindo da psicoloxía, Rompente reinterpreta a “Galicia Nai e Señora”, formulada por R. Cabanillas no seu desterro en Cuba e aceptada polo discurso paternalista do campo de gran produción, para presentar unha nova lectura deste herdo (ver Anexo I) dende e sobre a construción nacional.

Galicia

¡Galicia! ¡Nai e Señora, Sempre garimosa e forte; Preto e lonxe; onte, agora,

A imaxe de Galicia como terra nai parte na historia do campo literario galego da obra de Rosalía de Castro, en concreto do seu poema “A gaita gallega” de Cantares

Gallegos (1863).

Probe Galicia, non debes chamarte nunca española, que España de ti se olvida cando eres, ¡ai! tan hermosa. Cal si na infamia naceras, torpe, de ti se avergonza, i a nai que un fillo despresa

nai sin corasón se noma. (R. de Castro 1995: 285)

Esta metáfora da terra-nai foi defendida dende os primeiros estertores do nacionalismo, sobre todo, na figura de R. Cabanillas, como dixemos antes. Porén, foi na posguerra cando a xeración de autores relacionados coa estratexia de Galaxia, anos cincuenta e sesenta do século pasado, presentan cadanseu título no que indagan nesta imaxe literaria. Mito e realidade da terra nai (Rof Carballo 1989) é un exemplo de comprensión filosófica dunha unidade que pretendeu defender un tipo de galeguismo enraizado co factor rural e do que xa temos tratado noutras ocasións (ver cap. 5.8.) como símbolo do desgaste do efecto do canon (ver Anexo I).

Noutra orde de cousas, a intervención de A. Reixa céntrase no concepto, xa anotado antes, de subversión do código.

Partir do código socialmente establecido, a lingua, ou ben plantearse á marxe do código. Así imos insistir nunha das características da literatura é facer un segundo código a respecto do socialmente establecido, que é a lingua, e polo tanto que ese segundo código xera unha retórica, polo tanto si hai unha posibilidade practicable ocasionalmente de poñerse á marxe dese código, é dicir, superar o código socialmente establecido e poñerse no marco do puramente identificado. Identificar as manifestacións plásticas escritas e musicais orais (Rompente 1981f)

Esta subversión do código entendemos que se ha de analizar dunha forma desconstrutiva. Así pois, redefinen o concepto lingua, en tanto hai unha fuxida explícita como simple código (visión estruturalista); pero tamén existe un segundo eixe no que se desconstrúe o concepto marco, ou nas palabras de Reixa: “marxe do código” (ibid.).

Na percepción de M. Asensi (1990), Derrida propón unha interpretación nova do concepto marco, non só como armazón ou reforzo, senón que tamén todo aquilo que encadra o libro ou texto. Xorden tres espazos de análise: 1) o propio marco do libro, 2) o paratexto de Genette (1983) e 3) o metatexto ou forza que engade valor dende o

exterior ao texto (Asensi 1990: 29). A cuestionabilidade de toda esta armazón estriba en como desenvolver a crítica do feito literario.

Así como o artista plástico ou o compositor musical, para Rompente o escritor é unha persoa que traballa cun material concreto, neste caso a lingua. Este concepto é definido como código para empregar o de lingua no seo dunha argumentación e teorización de corte máis sociolóxica. Desta forma encontramos reflexións como:

O desvío da norma presupón unha subversión do código. Por medio da ambigüedade que se dá neses dous planos, tanto no formal como no referencial. O que buscamos conscientemente é a posibilidade de descodificacións múltiples por medio desa ambigüedade provocar unha intención informativa. (ibid.)

Rompente, con afirmacións coma esta, introduce no seo do campo literario galego unha serie de estratexias de cuestionamento das estruturas xerárquicas, non só das dinámicas do campo —e entendemos aquí unha aliaxe co concepto crítica— senón tamén de feitío metaliterario. É desta maneira como propoñen de xeito teórico unha fórmula metaliteraria que dá conta do seu facer poético.

A subversión do código foi un elemento estudado polas escolas postestruturalistas, as cales se opuñan ás lecturas semióticas nas que os códigos eran descritos como simples sistemas de signos que articulaban referentes textuais ou culturais específicos. Neste punto agroma outro concepto chave: o simulacro. Este viría ser unha representación do real a través de copia(s) baseada(s), segundo Rompente, na ambigüidade ou o que nosoutros entendemos na forma concreta da retranca, manexando un código relacionado co nacionalismo literario.

Desta maneira, o concepto código delimítase a través dunha sorte de desconstrución ou visión postestruturalista do mesmo: “O que buscamos conscientemente é a posibilidade de descodificacións múltiples por medio desa ambigüidade provocar unha intención informativa” (ibid.).

A figura do lector/a irrompe a través dunha visión pragmática ou propia da estética da recepción, na que a súa función é, ao igual que a do creador, “tratar de variar os hábitos do lector e a experiencia que este ten” (ibid.). Isto é, xoga co horizonte de expectativas do lector/a e fai que este entre nunha praxe desconstrutiva dun texto autónomo e hermenéutico. Desta forma, o código non é apenas un sistema de signos que articula un referente textual, senón que é un espazo no que se gobernan unha serie de

intercambios simbólicos e no que elementos paralelos (paratextos) son ferramentas que cómpre integrar.

Noutra orde de cousas e seguindo as teses que presenta Rompente na voz de Reixa, aparece o concepto vangarda. Esta vén determinada por dous vectores. O primeiro é aquel que a define como un produto cultural situado cronoloxicamente no capitalismo e que tivo diferentes maneiras de plasmación. No segundo, a vangarda é unha actitude que impregna o creador e que se define

entón en relación co concepto mercalización estética e o ámbito da arte en canto produto mercadoría, que é a forma social da arte, e que xera unha mercalización estética que existe máis ou menos desenvolvida no mercado da pintura en Nova York ou no mercado editorial galego, mais ou menos subdesenvolvido e que se enmarca nese carácter de produto mercantil e que en ningún momento o perde a literatura. (ibid.)

Dentro desta conceptualización debemos facer mención dos postulados de E. Sanguineti a respecto da relación entre produto artístico e mercadoría (Sanguineti 2001), algo que xa tiñan establecido noutros textos, tal como o manifesto.

Todo isto daría paso a unha argumentación que consideramos crucial na interpretación do seu repertorio. Asemade, esta desconstrución sérvenos para entender como se deu o paso entre o discurso de vangarda ou modernidade e a posmodernidade no campo literario galego. Rompente critica como existen unha serie de autores (véxase a polémica con X. Seoane na intervención) que reclaman como capital simbólico de seu a definición ou posicionamento dentro do campo como escritores experimentais, isto é, vangardistas. Neste punto fórxase un discurso que, consciente ou inconscientemente, se sitúa na xusta bisectriz entre os conceptos teóricos modernismo e posmodernismo. Estamos pois nas lindes que o propio campo literario galego establece para marcar as

dúas posturas ou “escolas” que virían definir o acontecer poético dos anos oitenta: as

discusións entre o culturalismo e o vangardismo.

O termo culturalista (ver 3. 10.) sufriu unha importante transformación dende os anos setenta até os oitenta. Se ben nun principio era empregado como sinónimo de franquismo106 ou ben dunha corrente literaria concreta107; este pasa a designar un

106 _{Nun artigo de V. F. Freixanes aparece o culturalismo como un reduto do franquismo co que se debe}

movemento poético que ten como principal característica o diálogo ou xogo con referencias eruditas (Nogueira 2000: 308).

Para establecer o concepto vangarda, Rompente elabora un repertorio teórico que definiría o capital simbólico empregado polo grupo. Dentro deste fomos citando diferentes voces que se sitúan sempre nun nimbo que ten o experimentalismo e certo aire exótico como eixes base. F. Martínez Marzoa é un autor que entraría agora a formar parte deste capital. A través da cita e da asunción de certos presupostos teóricos fan que o grupo concrete a súa autopoética. O mesmo sucedería con autores antes nomeados