Os diferentes momentos do proceso de recuperación

Se consideramos os momentos inmediatamente posteriores á lesión como o principio dun período que continúa durante anos, podemos de maneira máis ou menos artificial describir etapas polas que pasan (ou poderían pasar) os suxeitos no proceso de recuperación da súa pel, do seu funcionamento e do seu benestar persoal. Tomando como base as estas etapas descritas por Watkins e cols., 1988, incluiremos algunha información acerca de asuntos que conside- ramos relevantes e sobre a realización de posíbeis actuacións psicolóxicas (non necesariamente de psicólogos) sobre os suxeitos. Dita clasificación baseouse na cuestión primordial que recibe a focalización atencional do suxeito en cada un dos momentos posteriores á queimadura. Permitímonos a liberdade de mo- dificar as epígrafes para adaptalas ao noso contexto cultural e presentar unha linguaxe, na nosa opinión, máis descritiva.

Etapa 1: Confusión e interese por vivir

En consonancia coa popular frase “ti tranquilo, que non pasa nada” pro- nunciada nun ton de voz elevado por diferentes persoas visibelmente alteradas, os primeiros instantes após o accidente están rodeados necesariamente dunha grande emotividade e supoñen un conxunto de experiencias novas marcadas por unha elevada confusión e un foco atencional reducido ao medo a perder a vida. Esta elevada activación emocional, unida a un estado de desconcerto xeral e propio, e habitualmente acompañados por un nivel de consciencia al- terado pola lesión, só permite actuar á chegada ao hospital mediante mensaxes simples e concretos informando ao suxeito do que pasou (sen describir os fei-

Jorge García Fernández / Elizabeth Sánchez Cao

tos de maneira detallada), onde se encontra e o plan a seguir nas próximas ho- ras co fin de aliviar o sufrimento. Estas marcas de contexto próximas resultan máis recomendábeis do que entrar en plantexamentos de futuro máis incertos. Falar sobre “o despois” máis inmediato nestas condicións supón outorgar unha marxe á vida que resulta tranquilizadora para o paciente.

Etapa 2. As molestias físicas intensas nun entorno estraño

Unha vez superado este momento inicial e tendo delimitada a situación presente, o foco de atención do paciente céntrase principalmente na dor, xe- ralmente intensa, provocada polas lesións e máis aínda as curas regulares nun contexto de illamento estimular e poucas posibilidades de acompañamento de figuras significativas. Neste ambiente descoñecido, o alivio da dor con medidas analxésicas pode resultar dificultoso ao se presentar conxuntamente con inten- sos sentimentos de angustia e desamparo. Antes de que o lugar se converta en familiar e o persoal sanitario en compañía habitual é preciso lexitimar os senti- mentos de indefensión desta fase aguda e enfatizar a temporalidade do proble- ma, a miúdo agravado por inmobilidade extrema e, en ocasións, dificultades de comunicación que hai que tratar de compensar con métodos alternativos e especialmente con dedicación de tempo por parte do persoal asistencial.

Etapa 3. Procura de explicacións e “pensamentos molestos”

Unha vez que os síntomas van perdendo protagonismo, os pensamentos e sentimentos xiran á volta do exame do suceso que provocou a lesión. Apa- rece aquí un relato detallado e repetitivo dos acontecementos que rodearon o incidente, xunto con tentativas de acadar unha explicación comprensíbel e lóxica da cadea de feitos que lle deron orixe. O paciente trata con isto de bus- car unha conexión causa-efecto que sexa racional e emocionalmente tolerábel para el dentro da súa estrutura mental e o seu marco experiencial e cultural. A intervención consiste en validar: axudar o paciente a encontrar a súa propia resposta coherente, através da escoita activa e de aceptar e manexar propostas sobre todas as explicacións alternativas que o paciente considere.

Algúns pacientes con queimaduras graves presentan amnesia parcial ou to- tal do episodio, polo que as súas explicacións iniciais pódense basear en datos

Algunhas cuestións psicolóxicas sobre pacientes queimados

tacións sobre o suceso traumático, os pesadelos e os flashbacks que, asociados á intensa ansiedade que os acompaña, provocan unha sucesiva “retraumati- zación” e perpetuación do problema nestes suxeitos que se exercitan conti- nuamente nesa cinta de fitness sen chegar a ningunha parte (Watkins e cols., 1988) .

Etapa 4. O principio de funcionar de novo

Comezan as ideas sobre a recuperación, motivadas pola necesidade de co- ñecer o plano de rehabilitación xunto cos pasos graduais para recuperar pri- meiro funcións básicas de autonomía e logo habilidades instrumentais. Tan desconcertante resulta non establecer tempos previstos como irreal é facelo de maneira demasiado ríxida e meticulosa. Calcular de maneira “xenerosa” os logros a alcanzar resultar unha maneira seguramente máis apropiada de manter a vontade e o equilibrio. Coñecer primeiro para tratar de modificar despois as expectativas pouco realistas é un bo punto de partida. A aceptación dos sentimentos de dependencia un par de minutos antes de solicitar un novo reto “posíbel” son a nosa receita para este momento. Cremos importante re- saltar que a ameaza de perder os apoios coa mellora da independencia neste ambiente hospitalario hostil dificultan en ocasións o avance, polo que resulta conveniente explicitar de antemán a mensaxe de “mentres ti traballes farémolo nós” e de “estaremos contigo aínda que continúes a mellorar”.

Etapa 5. Contabilizando e analizando as perdas

Un bo parte de baixas parece a mellor maneira de comezar a plantexarnos como recuperarnos co que nos queda. A medida que avanza a recuperación, as limitacións van tomando maior relevancia. A primeira resposta perante a consciencia da perda, logo dunha primeira fase de resistencia, é indubida- belmente a tristeza. Existen perdas rapidamente observábeis como o aspecto, outras de aparición gradual como a funcionalidade e algunhas que só son unha simple ameaza pendente de confirmación a longo prazo, como é a perda de relacións, asuntos laborais e relacións sentimentais. Cada unha destas perdas debe ser medida, comprendida ou aprazada e acompañada por unha mensaxe de seguridade dos outros máis achegados de que “aconteza o que acontecer, seguiremos adiante”.

Permitir as reaccións emocionais e ofrecer a oportunidade de falar sobre as perdas non resulta máis complicado do que dar respostas con frases máis ou menos elaboradas co significado de “non é para tanto”. En caso de que a autovalía (a sensación de merecer o aire que un respira) non estea seriamente comprometida coas consecuencias da lesión, o paciente irá mellorando. Caso

Jorge García Fernández / Elizabeth Sánchez Cao

contrario, unha laboriosa transformación de valores e obxectivos vitais é un asunto aínda por diante. Unha pesada áncora colocada no pasado e a percep- ción dunha distancia insuperábel entre o que fomos, o que somos e o que poderemos continuar a ser (non exactamente voltar a ser) aumentan as posibi- lidades de padecer un transtorno psicopatolóxico. Se queremos ser ordenados podemos falar do anterior en todos os ámbitos que aparezan: o social, o lúdico, o físico, o laboral...

Etapa 6. Recuperarse con cambios

Pouco a pouco terá que ir aparecendo un novo estilo de presentarse ante un mesmo e fronte aos demais. Moito do que facemos formará parte do que xa facíamos (posibelmente froito dun grande esforzo necesario) mais canto maior sexa o alcance da lesión será preciso que novos intereses e tarefas apa- rezan dentro do roteiro de vida do paciente. A medida que as funcións se van recuperando aparecerán máis de perto novos retos que logo dun período de x intentos deberán resolverse cunha “honesta renuncia” (“tampouco era tan im- portante”), un aprazamento ou unha superación do obstáculo. A mellora das habilidades, baseada na transformación da maneira de facelo, e as adaptacións do ambiente son posíbeis solucións. Un razoábel cálculo custo-beneficio pode resolver o fracaso coa idea de “podo, mais non me compensa”.

Curiosamente, aquelas lesións máis leves presentan co tempo maiores difi- cultades ao ir acompañadas por unhas expectativas máis elevadas de alcanzar a recuperación total. Os máis danados agárranse con máis forza ao “conseguir sobrevivir” (Blumenfield e Reddish, 1987; Pallua, Künsebeck e Noah, 2003).

Etapa 7. Un bo resumo con punto e seguido

O impacto do acontecido sobre o mundo persoal e o tamaño das conse- cuencias funcionais sobre el, permitirá nalgúns casos concluír que un “é a mes- ma persoa” ou que é “outra persoa diferente”. A coherencia entre o que un é e o que fai podería resultar un bo indicador de ter resolto con éxito o encrucillado. O noso traballo consiste en recoñecer o dereito da persoa a ver a súa vida desde a súa propia perspectiva e vivila como mellor encaixe nesta. Calquera opción mellor que a de “a miña vida acabou” deixará misións por cumprir, desexos

Algunhas cuestións psicolóxicas sobre pacientes queimados

intervencións específicas de profesionais (especialmente psicólogos). En non poucos casos, as dificultades emocionais e/ou condutuais dos suxeitos recla- man unha intervención específica por parte de especialistas nestas cuestións e que acostuman relacionarse con problemas que a continuación trataremos de expor.

4. Complicacións psicolóxicas para psicólogos