1 2 0
V I D A
DE C0RNEU0 NEPOTE.
O on muy pocas las noticias que nos han quedado de este excelente Romano, pues ni aun se puede señalar el año fijo de su nacimiento, pero consta que vivid en tiempo de Julio César y de Octavio. Tampoco concuerdan los Jf uto- res en el lugar de su nacimiento, pues unos lo hacen de Gerona, otros de Hostilia, población corta del territorio de Gerona en la ribera del Pó: y así todos tienen razón en llamarle Peronés. Tuvo una estrecha comunicación en Roma con Tito Pomponio SÍ tico, Cicerón, y otros exce- lentes ingenios, que fueron el lustre del siglo de oro. Con esto se dá bastante á entender que poseía en groado emi- nente ¡a sabiduría, el buen gusto, y el amorfa la Patria.
Muchas de sus obras se haf perdido: mas vn esta de las vidas de los ilustres Capitanes , nos dejó una viva imagen de su talento para la historia, y una ilustre memoria de aquellos distinguidos Generales, que debierotKá Nepote el inmortalizar su nombre. Su nativa elegancia., su noble simplicidad, la pintura de los caracteres, la propiedad de los retratos, el arte disfrazado en naturaleza,, hacen su obra mas apreciable. Digna por cierto de andar en manos de los niños, para vae* adquieran desde los primeros años la propiedad y ener\Lidel idioma latino, por ser sin du- da .el sfutor mas á Jm, gksto para adquirir alguna inteli- gencia y gusto en es^ffKkgua. Bien quisiéramos poner en
este tomo todas las vida\Spero por no abultar demasiado el volumen, hemos escogXo< solamente las seguientes.
1 2 1
CORNELII NEPOTIS
VITVE EXCELLENTIUM IMPERATORUM.
N<
PRMFATIO.
on dubito fore plerosque, A t t i c e , qnijioc genns scripturae l e v e , & non satis dignuin summorum virorum personis judicent; cuna relatum legent, quis musicam docuerit Epawinondam , atft ¡n ejus virtutibus comme- morari, saltassc eum commodé, scienterque tibiis c a q - tasse. Sed hi erunt feré , qui expertes literarum Graeca- rum , nihil rectum , nisi quod ipsorum raoribus conve—
n i a t , putabunt. Hi si didicerinc , non eadem ómnibus esse honesta atque turpia , sed omnia majorum institutis judicari: non admirabuntur nos in Grajorum virtutibus exponendis mores eorum secutos. Ñeque enim Cimoni fuit t u r p e , Athenieosium summo viro...
¿ O N .
*£*o dudo, d .^flgqfegtig^rfffachos que tendrán este género de escrito fbe^Q^mi&fintidad. y no muy corres- pondiente al carácter^ieJJos-mas distinguidos sugetos, cuando lean (en el discurso de esta obra) que refiero, quién fue el que enseño' ¡a música á Epaminondas, y que cuento por una de sus prendas que bayló primorosamente, y que tocó la flauta con destreza. Pero estos serán segu-
ramente aquellos, que por no tener noticia de la historia Griega, no juzgan por bueno, sino lo que se conforma con sus costumbres. Estos tales, si observaren que anas mismas cosas no -son ni decentes , ni indecorosas á to- dos , sino que todas ellas se deb~en regular por las cos- tumbres de los antepasados , no se admirarán de que yo haya' tenido presentes las costumbres de los Griegos
al manifestar sus prendas. Pues ni á Cimon, varón es- clarecido entre los atenienses, le fué indecoroso casarse...
1 2 2 PR^FATIO.
sororem germanam habere in matrimonio, quippe cima ejus cives eodem uterentur instituto : at id quidera no—
stris moribus nefas habetur. Laudi in Grecia ducitur adolescentulis,'quamplurimos habere amatores. Nulla Lacedamone tam est nobilis vidua, qua non ad scanam eat mercede conducta. Magnis in laudi bus tota fuit Gra- cia victorem Olympia citar i ) in scaenam vero prodire,
& populo tsst specraculo , nemini in eisdem gentibusfuit turpitudini; que omnia a'pud nos partini intamia, partim humilia, atque ab honéstate remota ponuntur. Contra ea pleraque nostris moribus sunt decora , qua apud illos turpia putantur, Quem enim Romanorum pudet uxorem ducere in convivium? aut cujus materfamilias non primum Jocum tenet aídium, atque in celebritate versatur? quod multó fit aliter in Gracia: nam ñeque in convivium ad—
hibetur, nisi propinquorum : ñeque sedet, nisi in interio- re parte adium, qua gynaconitis appellatur, quó nemo accedit,nisi propinqua cognatione conjunctus...
con una hermana por parte de padre , porque así se usa- ba entre sus ciudadanos : cuando esto sería ciertamente un crimen execrable en nuestras costumbres. En la Gre- cia se alaba el que los jóvenes tengan muchos amantes.
No hay en Lacedemonia viuda alguna por noble que sea, que no salga ó representar al teggi toor su salario. Muy celebrado fue en toda la GrecifrelÁr proclamado ven- cedor en los juegos Olympicos. Ni tampoco era indecorosa á ninguno de esta nación salir á representar y servir de diversión al pueblo. Todas las cuales cosas se tienen en- tre nosotros (Jos Romanos) unas por infames, y otras por bajas y agenas del decoro. Por el contrario muchas co- sas son decorosas entre nosotros, que se tienen entre los Griegos por deshonrosas. Porque ¿quién de los Romanos se avergüenza de llevar á su tnuger á un convite ? ¿ O que Matrona no habita en la principal pieza de la casa y asiste ó la concurrencia ? Lo que sucede muy al contrario en Grecia : porque ni asiste ó ningún banquete, á no ser de los parientes mas cercanos, ni habita sino en la parte mas retirada de la casa, que se llama gynaconi- t i s , donde ninguno entra á no ser pariente muy cercano.**
f **-*- PRJEFATIO. 1 2 3 Sed plura persequi tum magnitudo voluminis prohiber,
tum festinado , ut ea explicem , quae exorsus sum. Quare ad propositum veniemus, & in hoc exponemus libro vitas excelletttium Imperatorum.
Pero no me permite alargarme mas , así lo abultado del volumen , como la brevedad con que quiero explicar lo que me he propuesto. Por lo que iré á mi intento, y escribi- ré en este litro las vidas de los esclarecidos Generales.
MÍLTIADES.
Cap. I. JLvJBLiltiades,Cimonis filius,Atheniensis, cüm
& antiquitate generis , & gloria majorum, & sua mode- stia, unus onmium máxime floreret, eftque esset aetate, ut hon jam solüm de eo bene sperare, sed etiam confide—
re cives possent sui, talem futurum, qualem cognitum j u - dicarunt: accidit, ut Athenienses Chersonesum colonos vellent mittere. Cujus generis cíim magnus numerus esset,
& muid ejus demigrationis peterent societatem, ex his delecti Delphos deliberatum missi sunt, qui consulerent Apollinem, quo potissimum duce uterentur. Nara tum Thraces eas regiones tenebant,...
MILClApES.
Cap. I. ¿Mi ilciades, hijo de Cimon ,y natural de Ate- nas, siendo el mas sobresaliente de todos, tanto por la antigüedad de su linage y gloria de sus antepasados, como por su modestia; y hallándose en edad en que po- dían sus ciudadanos no solo tener buenas esperanzas de él, sino también confiar que sería tan esclarecido como le juzgaron después de haberle experimentado: determi- naron los Atenienses enviar una colonia al Chérsoneso.
Siendo estos colonos en gran número, y pretendiendo muchos el ir ó aquel establecimiento, nombraron á al- gunos de estos para que fuesen á Delfos ó pedir consejo, y consultasen á Apolo, de qué General echarían mas acertadamente mano; porque entonces, hrs ^rocíos eran Señores de aquel pais,... f £
I 24 MILTIADES. * * * # cum quibus armis erat dimicandum. Hís consulentíbas n o - minatim Pythia prscepit, ut Miltiadem sibi Jmperato- rem sumerent: id si fecitsent, incauta prospera futura.
Hoc oraculi responso, Miltiades cum delecta manu classe Chersonesum profectus, cüm accessisset Leronum, & i n -
k colas ejus insular sub potestatem redigere vellet Athenien- sium, idque ut Lemnii sul sponte facerent, postulasset;
lili irndentes responderunt: tum id se facturos, cum Ule domo navibus proficiscens vento aquitone venisset Le- mnum. Hic enim ventus á septentrionibus oricns, adver- sum tenet Athenis proficiscentibus. Miltiades morandi tempus non habens, cursum direxit quó tendebat. perve- mtque Chersonesum.
con quienes habían de venir i lat manos. Habiendo he- cho su consulta, les respondió ¡a Pythia determinada- mente.: que eligiesen por su General á Milciades , pues haciéndolo así, tendría feliz suceso su empresa. En vis-
ta*f esta '"puesta del Oráculo, salió' Milciades para el Chérsoneso con uña armada de gente escogida, y ar- ribando d la Isla de Lemnos con ánimo de reducir á la obediencia de los atenienses á sus habitantes, ¡es pro- puso : que se sometiesen voluntariamente: ellos le respon- dieron con risa; que entonces lo harian, cuando él arri- base con viento cierzo á Lemnos, viniendo desde su pa- tria j pues este viento soplando del Septentrión, es con- trario á los que navegan desde Atenas. Milciades no pu- diendo detenerse, dirigió su rumbo ó donde se encamina- ba, y llegó al Chérsoneso...
II. Ibi breri tempore barbarorum copiis disjectis, tota regione, quam petierat, pótitus, loca castellis idónea communivit: multitudinem, quam secum duxerat, in
«gris collocavit, crebrisque excursionibus locupletavit.
Ñeque minüs in ea re prudentia, quám felicítate ad- jutus est. Nam cüm virtute militum devicisset hostium exercitus, summá aequitate res constituit: atque ipse ibi—
L JN TERP. Barbarorum, de los Tracios. (Los Griegos, Roma- ir»*/ *e v p c i o s ñamaban bárbaros á los que no eran de su país-) i*optir ttttjtcttr, derrotado ó desbaratado el ejército, litiea castel- J « J ,C afa C^d e f o r t a le*as. Crebrisque escmrsionibas, con continuas correrías. Constituit, ordenó.
M1LTIADES. 1 2 $ dem manere decrevit. Erat enim ínter eos dignitate r e -
gia, quamvis carebat nomine : ñeque id magis imperio, quám justitía consecutus. Ñeque eó seciüs Atheníensi- bus, á quibus erat profectus, officia praestabat. Quibus rebus fiebat, ut non niinüs eorurn volúntate perpetuó imperium obtineret, qui miserant, quam illorum, cum quibus^erat profectus. Chersoneso tali modo constituía,
¿emnum revertitur, & ex pacto postulat, ut sibi ur—
bem tradant. lili enim dixerant, cum vento Boreá domo frofectus eb pervenitset, tese dedituros: se aurem d o - mum Chersonesi habere. Cares, qui tum Lemnum inco- lebant, etsi praeter opinionem res ceciderat, tamen non dicto, sed secunda fortuna adversariorum capti, resi- stere ausi non sunt, atque ex ínsula demigrarunt. Parí felicítate ceteras ínsulas, quae Cyclades nominantur, sub Atheniensium redegit potestatem.
III. Eisdem temporibus Persarnm rex Darius, ex Asia ín Europam exercitu trajecto, Scythis bellum infer- re decrevit: pontem fecít in Istro ilumine, quá copias traduceret. Ejus pontis, dum ipse abesset, custodes reli- quit principes, quos secum ex Jonía & S o l i d e duxerac:
quibus singulis ipsarunt urbium perpetua dederat imperia.
Sic enim putavit, facillime se Greca lingua loquentes, qui Asiam incolerent, sub sua retenturum potestate , si
1 amicis suis oppida tuenda tradidisset, quibus, se oppresso, nulla spes salutis relinqueretur. In hoc fuit tum numero / Miltiades, cui illa custodia crederetur. H i c , cüm crebri
afferrcnt nuncii, malé rem gerere Darium, premique ab Dignitate regia, tenia la autoridad de Rey. Ñeque ee tetéis, y o#
por eso dejaba de favorecer a los Atenienses. Quibus rebus fiebaj, siendo esto causa. (Expresión elegante y familiar á Cerae io.;
Perpetuó, establemente. Constituía, arregladas las cosas del Cbér- soneso. Cares, los de Caria. (Pueblos del Asia menor.) Prater opi- uionem, al reres de lo que habían juzgado. No* dicto, no da«av palabra dada. Capti, oMirados. Cyc¡¿¿cs, las Cicladjs^ajaapPR1
mar Egeo, que rodean al íeloponeso ep forma de círculo?) yr III. Exercitu frajVff*'^ habiendo techo pasar el ejército.
litro flumine , el río Danubio. Principes ', los principales. Sic enim, el orden es éste: putavit enim se retenturum^ic-facillime
«ft sua potestate loquentes lingua Gretct, Anctcfi súls, á sus c o n - fidentes. Se oppresso, vencido ¿él. Salutis, de mantenerse en su autoridad y mando de aquellas Ciudades. Illa custodia crederetur, l quien se conáo la guarda del puente. Prtmi, le estrechaban...
f
I 2 Ó MILT1ADES.
Scythis ; Miltlades hortatus est poctis custodes, ne á fortuna datam occasionem liberando Gracia; dimit-
terent. Nam si cutn his copiis, quas secum transporta- verat, interiisset Dorius, non soium Europam f fore tutanty sed etiam eos, qui uísiam incolerent Grxci ge- nere , ¡iberos a Persarum futuros domino! ione 6* peri- culo. Id 6* fucilé effici posse: ponte enim re seis so•, re- gem vel hostium ferro, vel inopia paucis diebus inter—
iturum, Ad hoc consiliura cüm plerique accederent, Histiaeus Milesius , ne res conficeretur, obstine, dicens:
non idem ipsis, qui summas impertí tenerent, expedi- ré, (3 multitudini : qubd Darii regno ipsorum nitere- tur dominatio. Quo exstincto, ipsos potestáte expulsos civibus suis peinas dataros. Itaque adeot se abhorrere 4 ceterorum consilio, ut nihil putet ipsis utilius quám confirman regnum Persarum, Hujus cüm sententiam plu- rimi esent secuti, Miltiades non dubitans, tam a u l t í s consciis ad regís aures cocsilia sua perventura, Cherso- nesum reliquit, ac rursus Athenas demigravit. Cujus ratio etsi non valuit, tamen magnopere est laudanda: cum ami- cior omnium libertan, quám sua* fuerir, dominationi.
IV. Daríos autem, cüm ex Europa in Asiam redis- t e t , hortantibus aniicis, ut Grzciam redigeret in suam potestatem, classem quingentarum navium comparavit, eique Datim praefecit, & Artaphernem ; hísque ducen- ta peditum millia & decem equitum dedit, causam inter- serens, se hostem esse ¿ftheniensibus, qubd eorum auxilio Iones Sardes expugnassent} suaque presidia interfe- Crmei genere, Griegos de nación. Hostium ferro, vel inopia, ó i manos de los enemigos. ó por la falta de víveres. Milesius, de Mi- Jeto. (Ciudad del Asia menor, hoy Milazo.) Non idem.., expediré, que no era ieuaimente útil. Summas, que se bailaban con el man- do, (Se entiende portes, por elipsis,) ¿uo exstincto, el cual muer- Jjfumtft0 e s , Darlo. Potestate expulsos . echados del gobierno. /•«- MnrWÍtnras , serian castigados. Abhorrere d consilio, se apartaba del dictamen de los demás, Quám confirmari, que procurar la perpe- tuidad del Reyno. Tam muiti*>consciis, que sabiéndolo tantos, Cu- jus ratio . cuyo conseto. AmUior. mas amante,
IV. Comfarar>it, aprestó. Pntfecit, dio el mando de ella- C*u- sam imerserení, danoo por motilo, iones, los Jonios. (Pueb'os de la jooia, Provincia del Asia menfl^) Sardes, Sardis. (Ciudad ca- pital de la Lidia, fcs Acusativo d e ^ u r a l de Sardes, iumj Stutaut trmsidim, su guarniel
MILTIADES. 1 2 7 eissent. Praefecti regii, classe ad Euboeam appulsa, ce—
leriter Eretriam ceperunt, omnesque ejus gentis cives abreptos ia Asiam ad regem miserunt. lnde ad Atticam accesserunt, ac suas copias in campum Marathona de—
duxerunt. Is abest ab oppido circiter millia passmim d e - cem. Hoc tumultu' Athenienses tara propinquo, tamque magno permoti, auxilium nusquam, nisi á Lacedsnioniis, petiverunt: Philippidcmque cursorem ejus generis, qui hemerodromi vocantur, Lacedaemonem miserunt, ut nun—
ciaret, quám celeri opus esset auxilio. Domi autem crea- ti decem pretores, qui exercitui praeessent: in eis M i l - tiades: inter quos magna fuit contentio, utrúm mceni- bus se defenderent, an obviara irent hostibus, acieque decernerent. Unus Miltiades máxime nitebatur, «f primo quoque tempore castra fierent. Id si factum esset, ¿? ci- mbas animum accessurum, cum viderent de eorum vir- lute non desperan: (3 hostes eádem re fore tardiores, si animadverterent, auderi adversus se tam exiguis co- piis dimicare,
V. Hoc in tempore nulla civitas Atheniensibus auxi- lio fuit preter Platxensium: ea mille misit militum. Ita- que horum adventu decem millia armatorura completa sunt: quae manus mirabili flagrabat pugnandi cupiditate.
Quo factum est, ut plus quám col lega? , Miltiades valué—
rit. Ejus enim auctoritate impulsi Athenienses copias ex urbe eduxerunt, locoque idóneo castra fecerunt. Deinde postero die sub montis radicibus, acie é regione instructá, Embmam, Eubea. (Isla llamada boy Ne¿roponto.) Appuisá , luego que arribó. {Eretriam , ciudad de la Eubea.) Abreptos, habiéndolos cogido con violencia. Atticam, á la Ática. (Capital de esta pro- vincia era Atenas.) Marathona, al campo de Marathón. (Acusati- vo griego.; Hoc tumultu, con el temor de esta guerra tan grande y tan cercana. Nusquam, de ningunos otros. Domi, en la ciudad.
Acieque decernerent, y vendrían á una batalla en campo abierto.
Máxime nit¿batur, se esforzaba sobremaoera en persuadir. Castra fierent, que acampasen, civibus animum accessurum, que cobrarían
animo los ciudadanos.
V. Ea, esto es, la Ciudad de Platea. Qum manus, la cual tro- pa estaba muy ansiosa de pelear. Cólica*, los otros nueve Preto- res. idóneo, venta oso. Acie é regione , ordenadas las filas de
Cursorem, Correo de4aquellos dia entero sin fatigarse , 6 ya que llaman Hemerod romos , é porque hacían una jornac
*e día, ya porque corrían un en un día.
1 2 8 MILTIADES.
nova a r t e , vi summá proelium commiserunt. Namque a r - bores multis locis erant rarae, hoc c o n s i l i o , ut & m o a - tium tegerentur a l t i t u d i n e , & arborum tractu equitatus hostium impediretur, ne multitudine clauderentur. D a - t i s , etsi non locum aequum videbat s u i s , tamen fretus numero copiarum suarum confligere cupiebat: eóque ma- g i s , q u ó d , priusquam Lacedaemonii subsidio venirenr, dimicare utile arbitrabatur. Itaque in aciem peditum c e n - t u m , equitura decem millia p r o d u x i t , praeliumque com—
niisit. In quo tanto plus virtute vaJuerunt Athenienses, ut decemplicem numerum hostium proiligarent: adeoque per- t e r r u e r u n t , ut Persa» non c a s t r a , sed naves peterent. Quá pugna nihil adhuc est nobilius. N u l l a enim umquam tam exigua manus tantas opes prostravit.
V I . Cujus victoria; non alienum v i d e t u r , quale prae- mium Miltiadi sit tributum, d o c e r e j q u ó f a c i l i ü s intelligi p o s s i t , eamdem omnium civitatum esse naturam. U t p o - puli nostri honores quondam fuerunt rari & t e n u e s , ob eamque causam g l o r i o s i ; nuncautem effusi atque absoleti:
sic olim apud Athenienses fuisse reperimus. Namque huic M i l t i a d i , qui A t h e n a s , totaaique Graeciam l i b e r a v i t , ta—
l i s honos tributus est in p o r t i c u , qux Poecile vocatur, c ü m pugna depingeretur Marathonia, ut in decem praeto- rura numero prima ejus imago poneretur, isque hortare—
tur m i l i t e s , proeliumque conmiitteret. í d e m ille populus, posteaquam majus imperium est nactus, & largitione m a -
f
;!stratuum corruptus e s t , trecentas statuas D e m e t r i o P h a - ereo decrevit.frente. (Estaban con las espaldas vueltas a! monte.) fíová arte, con nueva invención. Rara, de trecho en trecho. Hoc consilio ut, con la idea de, &c. Tractu, por las hi'eras. Fqvitutus, la libre car- rera de la caballería. Jíqvum . veo'aoso. In aciem...produxit, sacó en orden de batalla su ejército. Proeliumqne cammisit, y dio la batalla. Decemplicem, diez veces mavor. Kon castra, no se enca- minaban acia el campo, sino acia las naves buven'io Aobilius, mas ilustre d famosa. Tantas opes. un ejército tan poderoso.
VI. Cujus (es genitivo repido de preeminm). Non videtur alienten doctre, no parece fuera de propósito contar. Dlostri , del pueblo Romano. Tenues , sin fausto. Effusi, atque, obsoleti, demasiado fre- cuentes y comunes. Poecile. (nombre propio de un pórtico así lla- mado por la variedad de las pinturas.) Prina , en primer lugar.
Isque , y él en acción de animar á los sodados, v de dar la bata- la. Largitione, &c. por la profusión de regalos. Decrevit, ordenó evantar.
• THEMISTOCLIS. T 3 I parentibus, quód & liberiüs vivebat, & rem familiarern negligebat, á patre exheredatus est. Quae contumelia non fregit e u m , sed erexit. Nam cúm judicasset, sioe summa industria non posse eam exstingui, totum se dedidit r e í ' publicae, diligentiüs amicis, íamaeque serviens. Multüm in judiciis privatis versabatur, saepe in concionem popu- li prodibat, nulla res major sine eo gerebatur, celeriter- q u e , quae opus e r a n t , reperiebatj facilé eadem oratione explicabat. Ñeque minüs in rebus gerendis proraptusquám excogitandií e r a t : quód ü de instantibus (ut ait Thucy—
dides) verissimé judicabat, ií de futuris callidissimé con- jiciebat. Quo factura est, ut brevi tempore illustraretur.
I I . Primus autem gradus fuit capessendae reipublicas bello Corcyraeo: ad quod gerendum praetor á populo fa—
c t u s , non solüm praesenti bello, sed etiam reliquo t e m - pore ferociorem reddidit civitatem. Nam cüm pecunia publica, quae ex metallis redibat, largitione magistra- tuum quotannis interiret, ille persuasit populo, ut ea pe—
cunia classis centum navium aedificaretur. Quá celeriter effectá, primum Corcyraeos fregit^ deinde marítimos prse- dones consectando mare tutura reddidit. In quo cüm d i - vidís ornavit, tüm peritissimos belli navalis fecit A t h e - nienses. Id quantae saluti fuerit universa; Graeciae, bello cognitum est Pérsico. Nam cüm Xerxes & mari & t é r - ra bellum universa; inferret Europa», cum tantis eam copiis invasit, quanras ñeque antea , ñeque postea habuit Rem familiarern, descuidaba en los adelantamientos de la casa.
Qua contumelia, la cual afrenta no le abatió, sino que alentó i dejar sus vicios, hxstingui, borrar. Totum se áedidtt Reip., se de- dicó enteramente al servicio de la República. Diligentiüs, aten- diendo con mas esmero á ganar amigos y crédito. In concionem, acudía a las juntas tei pueblo. Major, de importancia. Instanti- bus, de las cosa» s •• estabsn á punto de suceder. De futuris, y conjeturaba muy cuerdamente de lo futuro. Illustraretur , vino a hacerse famoso.
II. Primus autem gradus cafes senda, el primer empleo en 1<K negocios de la República le tuvo en la guerra de Corfú risla d e l ' mar Jonlo.) Ferociorem, mas aguerrida, tx ntetatlis, se sacaba de las minas de los metales. Quotannis, viniendo á menos todos los años. Effectá, concluida. Consectando, dando caza. Tutum , puso el mar en seguridad, in'quo, en la cual ocasión. Divitiis, enrique- ció. Id quantee saluti fuerit, cuan útil...
Xerxes. Rev de Persia, hijo por Milciades en el campo de de Dario, el que fue derrotado Marathón.
I 2
1 3 2 THEMISTOCLES.
quisquam. Hujus enim classis mille & ducentarum naviur»
longarum fuit, quain dúo millia onerariarum sequebanturj terrestres autem exercitus septingentorum millium pe—
ditum, equitum quadringentorum millium fuerunt. Cujus de adventu cüm fama in Graecianí esset perlata, &c máxi- me Athenienses peti dicerentur, propter pugnam Mará—
thomara, miseruot Delphos consultum, qnidnam facerent de rcbus suis. Deliberantibus Pythia respondit, ut mee—
nibus iigneis se munirent. Id respoasum quo vaJeret, cüm intelligeret nemo, Themistocles persuasitj consi—
lium este sípoiünit, ut in naves se suaque conferrenti eum enim á Deo significar* murum ligneum. Tali consilio probato, adduot ad superiores totidem naves triremes:
suaque omnia, quz moveri poterant, partim Salaminem»
partim Troezeoem asportant: arcem sacerdotibus pau—
cisque majoribus natu, ac sacra procuraada tradunt: reli- quum oppidum relinquuot.
III. Hujos consilium plerisque civitatibns displicebat,
& in térra dimicari magis placebat. Itaque raissi suot de- lecti cum Leonida Lacedarmoniorura rege, qui Thermopy- las occuparent, longiüsque barbaros progredi con pate—
rentur. Hi vim hostium non sustinuerunt: eoque loco omnes interierunt. At classis communis Grapciar trecenta- rum navium, in qua ducentae erant Atheniensiuro, primúm apud Artemisium, inter Euboeam continentemque terram cum classiariis regís conflixit. Angustias enim Themisto- desquarrebat: ne multitudine circumiretur. Hinc etsi pari Lofsrum, de guerra. Onerariarum, de carera 6 transporte. F§mmt
habiéndose divulgado la noticia. Máxime feti, que llevabas pues- ta la nafra señaladamente contra los A tries tenses. Mnibu , den- tro de manilas de madera. Que valere*, á qae aludía. Al rwpt- riorer, á las primeras cien naves. Moveri peterani, que te podían transportar, esto es, todos sus bienes muebles. Salaminem... Tr<r- xenem, (dos islas en el golfo Sarooico, boy eo Eneja, cerca del Pelopooeso.) Arcem, fortaleza de Atenas. Sacra frocuranda , para cuidar se celebrasen los sagrados oficios.
. III. Hujur, de Themistocles. Delta i, algunos soldados escogi- dos. Loneiúr. abantasen mas adelante. Artemisium, (Promontorio r 1 la \*\* Eubea.) Continentemque terram, y tierra firme. Angustiar, lucrares estrechos. Circumiretur, para no ser cogido en medie. Pari, sin veotaja . ó sin declararse la victoria...'
Thermofflsj. Los Termopilas, se pasa de la T besa lia á la Beo- Lugar muv angosto, ó carpanta d a : ahora se llama pasa de la de unos amontes, por los cuales boca del lobo.
THEMlSTOCLT*. 1 3 3 proelio d!ce*s*rant, tamen eodem loco non snnt ansí m a -
cere : quód erat p e r i c u l u m , n e , si pars navium adversario- rum EubüEanj superasset, ancipitJ premerentur periculo.
Q o o factura e s t , m ab Arteraisio discederent, & e x a d v e r - sum Athenas apud Salamina classem su ara constituerent.
I V . At X e r x e s , T h e r m o p y ü s e x p u g n a t i s , protinus accessit Afta i i d q u e , nullis defendentibus, interfectis sa—
c e r d o t i b u s , quos in arce invenerat, incendio delevit. C a - jas fama perterriti classiarii cüm manere non auderent,
& plurimi hortarentur, ut domos suas quisque discederent, tr.cenibusque se defenderé ;t; Themistocles unus restitit,
& universos esse pares ajebat, dispersos testabatur per—
ituros\ idque Eurybiadi regi Lacedamioniorum, qui tum
• u m m * imperii praeerat, fore affirmabat. Quem cüm m i - n ü s , quám v e l l e t , rooveret, noctu de servís suis , quem habuit fidelissimum, ad regem roisit, ot ei nunciaret sais v e r b i s : adversarios ejus in fuga esse: qui si discessis—
xent y majore cum ¡abo* e, & longinquiore tempore beL- lum confecturum, cum singuhs consecrar i cogeretur: qttos
Uim aggrederetur, breri universos oppressurum.
H o c eó v a l e b a t , ut ingratas ad depugnandum omnes c o - gerentur. Hac re audita, barbarus nihil doli subesse c r e - d e n s , postridie alienissiroo sibi l o c o , contra o p p o r t u - nissimo h o s t i b c s , adeo angusto mari c o n f l i x i t , ut ejus multitudo navium e x p l i c a n non potuerit. V i c t u s ergó e6t magts consilio Thenaistoclis, quam armis Grarciae
V . H x barbarus etsi malé rem g e s s e r a t , tamen t a n - Snperaetet, si lleeaHa i doblare! cabo. Amáfiti, fuesen acometi- dos p v uno y otro lado, e¿to es, de freute y por la espalda. £xod- verrmm, enfrente.
IV. C*J*T fams, con la noticia de este incecd: . q u e todos irados eran iguales y suficientes para re-
IHrpert.r, separados. liarte Eurybiadi, y aseguraba á Euribiad'es (Rey de los Lacedemonlos) que habla de suceder esto mismo. Sum- mm imperii praeerat, que á la sazón tenia el supremo mando de las tropas. Suit verbit, de su parte. In futa, para buir. Qui, los cua- les, esto es, los Griegos, si se desuniesen, ó si se separaban. Sin- gulot. perseguirlos de uno en uno. Hoc eo, esto se encaminaba. In- grata* . aun contra su voluntad. Karbarmt, Xeraes. AOenijtimo, muy incomodo. Exp'icjri, desenvolverse.
V. MS.e rem, le había salida mal la empresa...
Atenas. Es vos griega asi cocno Rosna se llama Crhr.
¿üiilca Ciudad principal,
I 3 4 TH1MTST0CLES.
tas habebat reliquias copiarum, ut etiam cum bis oppri—
mere posset hostes. Interim tamen ab eodem gradu depul- sus est. NamTbeniiscoclesverens, nebellareperseveraret, certiorem eum fecit, id ogi, ut poní, quem Ule in Hel- Jesponto fecerat, dissolveretur , ac reditu in sisiam ex—
cluderetur: idque ei persuasit. I taque qua sex meusibus iter fecerat, eisdem minus diebus trigiota in Asiam re—
versus est, seque á Themistocle non superatum, sed con- servatum judicavit. Sic unius viri prudentíá Graccia libe- rata est, Europaeque succubuit Asia. Hace altera victoria, qua» cum Marathonio possit comparan tropa?o. Nam parí modo apud Salamina parvo numero navium máxima post hominum memoriam classis est devicta.
VI. Magnus hoc bello Themistocles fuit, nec minor in pace. Cum enim Phalereo portu ñeque maguo, ñeque bpno Athenienses uterentur, hujus consilio triplex Piraei portus constitutus est; isque moenibus circumdatus, ut ipsam urbem dignitate aequipararet, utilirate superaret.
Idemque muros Atheniensium restituit praecipuo periculo suo. Namque Lacedaemonii causam idoneam nacti pro—
pter barbarorum excursiones, qua negarent oportere extra Peloponnesum ullam urbem haber i , ne essent loca mu—
mita, qua hostes possiderent , Athenienses aedificantes prohibere sunt conati. Hoc longé alió spectabat, a t - que videri volebant. Athenienses enim duabus victoriis, Mararhoniá & Salaminiá, tantam gloriara apud omnes gentes erant consecuti, ut intelligerent Lacedaemonii,de principatu sibi cum his certamen fore, quare eos quám ínfirmissimos esse volebant. Postquam autem audierunt muros instruí, legatos Athenas miserunt, qui id fieri ve—
Ab eodem gradu, le hizo dejar aquel puesto que había ocupado. Id agí, que se trataba de. Q-tá, por aquel mismo camino que antes había andado en seis meses. Snecubuit, quedó sujeta. JUaxhna, la mas numerosa desde que el mundo es mundo.
VI. Ñeque magno, ni capaz ni cómodo. Triplex, tres muelles.
Hignttate, en magnificencia. Cauíam, habiendo hallado motivo su- ficiente. Hoc longé, esto miraba á un fin muy diferente de aquel que querían pareciese. De principatu, sobre la superioridad. Quim infirmissimof, muy débiles en fortalezas y soldados.
Tropeo. Llamábanse asi aqúe- Phalereo. Puerto en el Ática, líos monumentos ó memorias que asi llamado antiguamente: des—
los vencedores erigían en los pal- pues Píreo, y ahora Puerto Leoo*
ses conquistados.
THEMISTOCLES. 1 3 5 tarent. His prsesentibus desierunt, ac se de ea re legatos
ad eos missuros dixeaunt. Hanc legationem suscepit The- mistocles: & solus primó profcctus est: reliqui legati ut tum exirent, cum satis altitudo muri extracta videretur, praecepit: interim omnes servi afque liberi opus face- rent, ñeque ulli loco parcerent, sive sacer esset, sive profanas , sive privatus , sive publicus: & undique, quod idoneum ad muniendum putarent, congererent. Quo faccum esc, ut Atheniensiummuri exsacellis sepulcrisque consrarent. J
VIL Themistocles autem, ut Lacedaemonem venit, adire ad magistratus noluitj & dedit operam, ut quám longissirné terapus duceret, causam interponens, se c o l - legas exspectare. Cüm Lacedaemonii quererentur, opus nihilominus fieri, eumque eá re conari fallerej interim reliqui legati sunt consecuti: a quibus cümaudisset, non multum superesse munitionis, ad Ephoros Lacedaemonio- rum accessit, penes quos summum imperium erat; atque apud eos contendit, falsa his esse delato; quare eequum esse, tilos viros bonos nobilesque mittere, quibus fides haber etur, qui rem explorar ent \ ínter ea se obsidem reti—
«erent. Gestus est ei mos, tresque legati functi summis honoribus Athenas missi sunt. Cum his collegas suos T h e - mistocles jussit proficisci, eisque praedixit: ut ne prius Lacedamoniorum legatos dimití erent, quam ipse esset remissus. Hos postquam Athenas pervenisse ratus est, ad magistratum , senatumque Lacedaemoniorum adiit, & apud eos liberrirné professus est: Athenienses suo consilio,quod 2>erierunt, dejaros de fabricar. Sahs extruzta, bastante adelantada.
Serví, todos los esclavos y los que ya oo lo eran. Constarent, se hi- cieron de los materiales de los lugares sagrados v de los sepulcros.
VII. Adire ad magistratus, presentarse á los Magistrados. f¿*¿m longissirné. dilatarlo lo mas que pudiese. Causam, alegando por motivo. £á re, con aquel pretesto. Sunt consecuti, llegaron. Non multum, que no faltaba mucho para concluir las fortificaciones.
JEauum, que por esta razón era justo. Obsidem, le tuviesen en re- henes. Gestus est ei mos, le dieron gusto en esto. Functi, que h a - bían tenido los primeros empleos. Prmd'txit, de antemano los avisó. Esset remissus, fuese enviado libre. Professus est, dijo con la mayor libertad.
ros. Los Ephoros eran tanta autoridad como los Tribu- cinco , quienes componían un nos de la plebe en Roma.
supremo Magistrado, que tenia
I
1 3 ^ THEM1ST0CLES.
communi jure gentium faceré possent , deot públicos, suosque patrios ac penates, qub facilius ab hoste pos- sent defenderé, muris sepsis se: ñeque eb, qubd inutilé esset Grcecix, fecisse. Nam illorum urbem ut propugna- culum oppositam esse barbaris, apud quam jam bis cías—
sis regia fecisset naufragium. Lacedamonios autem malé í?* injusté faceré, qui id potius intuerentur , quod ipso—
rum dominationi, quám quod universa Grcecice utile esset.
Quare y si suos legatos recipere vellent, quos ¿íthenax miserant, se remitterent: aliter Ulos numquam in pa—
triam essent recepturi.
V I I I . Tamen non effugit civium suorum invidiam:
namque ob eumdem t i m o r e m , quo damnatus e r a t M i l t i a - des, testularum suffragiis é civitate ejectus, .Argos habi- tatum concessit. Hic cura propter multas ejus virtutes magna cum dignitate viveret, Lacedaemonii legatos Athe- nas miserunt, qui eum absentem accusarent, qubd socie—
tatem cum rege Persaram ad Grceciam opprimendam fe- cisset. Hoc crimine absens proditionis est damnatus. Id ut audivit, quod non satis tutum se Argis videbat, C o r - cyram demigravit. Ibi cum ejus principes civitatis ani—
madvertisset t i m e r e , ne propter se bellum his Lacedae—
monii & Athenienses indicerent, ad Adraetum Molos—
sorura regem, cum qub ei hospitium fuerat, confugit.
Huc cum venisset, & in praesentia rex abesset,quó majore religione se receptum t u e r e t u r , filiam ejus parvulam arri- p u i t , & cum ea se in sacrarium, quod summa colebatur Sepsísse mnris, &e. que habían ¿ercado de murallas los Dioses co- munes á toda la Grecia, los de la patria v los de las casas, esto es, ¡os templos en que eran venerados los Dioses. Ñeque eo, y que DO por esto babian hecho una cosa que no fuese muy útil á la Gre- cia. Illorum, de los Atheniensís. ut propugnoculum , como antemu- ral. Regia, del Rev de Persia, ya por dos veces habla padeci- do borrasca. (Elegante metáfora.) ípsorum, á su predominio ó pre- potencia.
VíIL. Non effugit, no se librd de la envidia de sus ciudadanos.
Testularum, por los votos de las tejuelas, esto es, por el Ostra- cismo. Argos, se fue á vivir á Argos. Dignitate. decoro. Sotieta—
tem, había hecho liga ó alianza. Bellum,- indicerent, declarasen guerra. Molotsorum, (pueblos eo el Epiro.) Hospitium, correspon- dencia v derecho de hospedaje, in prxsentia , á la sazón. Ma- jore religione, con mayor fidelidad. Sacrarium, en un lugar sa-
grado...
THEMISTOCLES. 1 3 9 sepulta, quoniam legibus non concederetur, qubdprodi-
tionis esset damnatus, memoria» prodidit.
Legibus, prohibían las leyes que los traidores de la patria fuesen enterrados en la Ática. Prodidit memcrm, dejó escrito.
C I M O N .
Cap. I. ^ L ^ i m o n , Mütiadis filius, Atheniensis, duro i admodum initio usus est adolescentia?. Nam cüm pater
ejus litem aesrimatam populo solvere non potuisset, ob [ eamque causam j n vinculis publicis decessisset, Cimon i eádem custodia tenebatur , ñeque legibus Atheniensium emitti p o t e r a t , nisi pecuniam, quá pater multatusesset,
\ solvisset. Habebat autem in matrimonio sororem g e r - manam suam nomine Elpinicen, non magis amore quám patrio more ductus: nam Atheniensibuslicet eodem pa- t r e natas uxores duoere. Hujus conjugiiwupidus Callias quidam, non tam generosus quám pecuniosus,qui magnas pecunias ex metallis f e c e r a t , egit cura Cimone , ut eam sibi uxorem d a r e t : id si impítrassgt, se pro illo pecuniam soluturum. Is cüm talem conmtionem asper- naretur, Elpinice negavit se passuram, Miltiadis pro—
geniem in vinculis publicis inferiré; quoniamque p r o h i - bere posset, se Calliae nupturam, si ea,quae polliceretur, praestitisset.
I I . Tali modo custodia liberatus C i m o n , celeriter ad principatum pervenit. Habebat enim satis eloquenti*, summam liberalitatem , magnara prudentiam cúm juris c i - vil i s , tum rei militaris, quód cum patre á puero in exer- citu fuerat versatus. Itaque hic & populum urbanum in
I. INTERP. Duro, experimentó muy fuertes trabajos en los primeros años de su juventud, ó fue muy desgraciado. Litem *sti—
matam, la multa tasada en cincuenta talentos. Eádem custodia, en la misma prisión. Emitti poterat, podia ser puesto en libertad. Ger- tnanam, hermana carnal. J>uctus, inducido ó movido. Ducere uxo- res , casarse con las hijas, &c. Generosus, noble. Pecuniosus, adi- nerado , rico. Metallis, de las minas. Pecuniam soluturum, paparía por él el dinero. Conditionem, este partido. Negavit , dijo que no permitiría. Progeniem¿ que alguno de los hijos. P -er,si cumpliese.
H. Principatum, llegó á ser uno de los princíp. d.
Prudentiam , pericia. Populum urbanum, fue duer danos, ó tuvo de su parte.
1 4 ° C I M O N . sua tenuit^potestate, & apud exercitum plnrimüm v a - luit auctoritate. Primiim imperator apud Humen Stry—
mona magnas copias Thracum f u g a v i t , oppidum A m - p h i p o l i m c o n s t i t u i t , eéque deceno millia Atheniensium i n coloniam misit. í d e m iterum apnd M y c a l e m C y p r i o - rum & Phoenicum ducentarum navium classem devictam c e p i t : eodemque d i e pari fortuna in térra usus est. N a m - que hostium navibus c a p t i s , statim ex classe copias suas e d u x i t , barbarorum uno concursu maximam vim prostra- vit. Quá victoria , magna prasdá potitus , cüm doraum r e v e r t e r e t u r , quód jam nonnulla? insulae propter acer—
bitatem imperii d e f e c e r a n t , bene animatas confirmavit, alienatas ad offícium rediré coegit. S c y r u m , quam e o tempore D o l o p e s incolebant, quód contumaciüs se ges—
serat, vacuefecit, possessores veteres urbe, insulaqueejecit, agros civibus d i v i s i t , Thasios onulentia fretos suo ad—
ventu fregit. H i s ex manubüs chenarum a r x , quá ad meridiem v e r g i t , est ornata.
I I I . Quibus rebus cúm unus in civitate máxime flore—
r e t , incidit in eamdem i n v i d i a m , quam pater s a u s , ce—
terique Atheniensium principes. N a m testarum sufragiis, quod Üli ostracismum v o c a n t , decem annorum e x i l i o multatus est. Cujus facti celerius A t h e n i e n s e s , quam ip—
s u m , poenituit. N a m Cum ilie forti animo invidiae ingra—
torura civium c e s s i s s e t , bellumque Lacedaemonii Athe—
niensibus indíxissent -f confestim notae ejus virtutis d e s i -
Strymona, Sfrimon. Amphipolimy reedificó á Amphípolis. ín colo- niam, para poblarla. Mycalem, Micale , (dudad y monte de la Jonia.) Cepit, apresó. Pari fortuna, tuvo ignal felicidad. Edvxit ex ciaste, desembarcó. Uno coneurru, en una sola batalla. Maxi- mam , derrotó una gran multitud. Propter acerbitatim, por el d e - masiado rigor del gobierno. Defecerant, se habían rebelado. Bene animatas, a-.eguró á las que estaban bien afectas. Alienatat, las ya rebeldes. Ad officium, á la obediencia. Scyrum , Scyro, (isla del mar Egeo.) Contumaciút, con mas obstinación 6 rebeldía. Vacue- fecit, despobló. Possessores veteres, los antiguos habitanfes. Cirsibus, entre tos ciudadanos Athenienses. Thasios, pueblos de Thaso (isla vecina 4 la^hrafcia.) Fregit, reprimió. His ex manubüs, con los jerra. Quá ad meridiem vergit, por la parte que
£^ ^ ^ i / O r n a t a , se construyó magníficamente.
me floreret, siendo el que mas sobresalía. In- Invidiam, cavó en el mismo aborrecimiento. Not*
fenperhaentó la falta de su acreditado valor.
C I M O N . 1 4 1 ácrium eonsecutum est. Itaque post annum quintum,
quo expulsus e r a t , in patriara revocatus est. U l e , quod hospitio Lacedaemoniorum utebatur , satiüs existimans eos , & cives suos Ínter se una volúntate consentiré, ' quara arrais contendere, Lacedaemonem suá sponte est profectus, pacemque inter duas potentissimas civitates conciliavit. Post ñeque ita multó, Cyprum cura ducen—
tis navibus imperator missus, cüm ejus majorera partera insulae devicisset, in raorbum implicitus, in oppido Citio est mortuus. *
I V . Hunc Athenienses non solüm in bello, sed in pace diu desideraverunt. Fuit enira tanta liberalitate, cüm corapluribus locis praedia, hortosque haberet, ut numquara eis custodem imposuerit fructús servandi gra—
t i á , ne quis impediretur, quo minus ejus r e b u s , quibus vellet, frueretur. Semper eum peJissequi cura nuramis sunt secuti, ut si quis opis ejus indigeret, haberet quod s t a t i m d a r e t , ne differendo videretur negare. Saepé,cüm aliquem offensum fortuna videret minus bene vestitum, suum amieulum dedit. Quotidie sic ccena ei coquebatur, ut quos invocatos vidisset in foro , omnes convocaretr quod faceré nullum diem praeterrnittebat. Nujli fídes ejus, nulli o p e r a , nulli res familiaris defuit: multos locupletavit : coioplures pauperes mortuos , qui unde efferrentur, non reliquissent, suo sumtu extulic. Sic se gerendo minimé est ruirandum, si & vita ejus fuit s e - c u r a , & mors acerba.
f¿ued hospitio, porque tenia-coa los Lacedemonios la corresponden- cia de una recípocra hospitalidad. Satius, por mas conveniente.
Una volúntate consentiré, que estuviesen acordes. Conciliavit, ajustó.
Imperator, en calidad de Almirante. Implicitus in morbum, habien- do enfermado, acometido de una enfermedad.
IV. Desideraverunt, echaron menos á Cimon. Pedissequi cum nummis, limosneros. Offensum fortuna, cuando á alguno maltratado de la fortuna le vela mal trajeado. Amieulum, capa. Ccena, de tal manera se le disponía la comida. Invócalos , que nadie los h a - bía convidado. Convo¿ítret, á todos los convidaba. Res familiaris, hacienda. Unde efferrentur, con que llevarse á enterrar. Suo sumtu, las hizo enterrar á su costa. Sic si gertnde ¡ portándose de e»íe modo.
1 4 2
C O N O N .
Cap. I. ^ / o n o n Atheniensis, Peloponnesio bello a c - cessit ad rempublicam, in eoque ejus opera magni fuit.
Nam & Praetor pedestribus exercitibus praefuit: & prae—
fectus classis res magnas mari gessit. Quas ob causas prae- cipuus e¡ honos habitus e s t : namque ómnibus unus in—
sulis p r s f u i t : in qua potestate Pharas cepit, coloniam Lacedaemoniorum. Fuit etiam extremo Peloponnesio bello praetor, cúm apud JEgos flumen, copiae Atheniensiam á Lysandro sunt devictae. Sed turo, abfuit, eóque pejüs res administrata e s t : nam & prudens reí m i l i t a r i s , & di- ligens erat imperator. Itaque nemini erat his temporibus dubium, si adfuisset, illam Athenienses calamitatem a c - cepturos non fuisse.
I I . Rebus autem afflictis cüm patriam obsideri audis- s e t , non quaesivit, ubi ipse tuto viveret, sed unde prae—
sidio esset civibus suis. Itaque contulit se ad Pharna—
bazum satrapam Joniae & Lidia*, eumdemque generum regis & propinquum j apud quem ut multuní gratift valeret, multo labore multisque effecit periculis. Nam cüm Lacedaemonii Atheniensibus devictis in societate non manerent, quam cum Artaxerxe fecerant, Agesi—
laumque bellatum misissent in Asiam, .máxime impulsi á Tisapherne, qui ex intimis regis ab amicitia ejus defe—
I. INTERP. Aceess'rt, comenzó á emplearse en los negocios de la República, entró en el gobierno de la República. Pracipuus ho- nor , le honraron con particularidad. Unus pr*fuit, fue el único Co- mandante. Qua forestar?, en tiempo de cuyo gobierno. Extremo, al fin de la guerra del Peloponeso. Prudens, práctico en la mili- cia , sabia muy bien el arte militar. Diligens erat imperator , y desempeñaba con actividad y valor la obligación de General.
II. Febus autem afflictis , estando , pues, las cosas en un estado tan lastimoso. Generum, verno. (Pharnabazo estaba casado coa Apanúa, una de las hijas de Xerxes.) Effecit multo labore... ut apud illum multum valeret gratiá, logró á fuerza de muchas fatigas y pe- ligros el graogearse su gracia y valimiento. Ex intimis, siendo de
os mas Íntimos...
pharas. Hubo dos ciudades de este nomb,re 1 U D a e n Thesa- lia , y otra en Mesenia á los confines de Laconia. De ésta ha- bla rl Autor.
Si adfuisset. Si hubiera asis- tido. Muchos A A. Griegos asegu- ran que se halló en esta derrota, y que se refugió con ocho gale- ras á Evagoras, Rey de Chipre.
C O N O N . 1 4 3 cerat, & cum Lacedaemoniis coierat societatem : hunc
adversüs Pharnabazus habitus est imperator: re quidem verá exercitui prsefuit Conon, ejusque omnia arbitrio gesta sunt. Hic multüm ducem summum Agesilaum impe- divit, saepeque ejus consiliis obstitit. Ñeque vero non fuit apertura, si ille non fuisset, Agesilaum Asiam T a u - ro tenus regi fuisse erepturum. Qui posteaquam domum á suis civibus revocatus e s t , quod Baeotii & Athenien- ses Lacedaemoniis bellum indixerant, Conon nihiló seciüs apud praefectos regis versabatur, hisque ómnibus máximo erat usui.
III. Defecerat á rege Tisaphernes, ñeque id tam Ar- taxerxi, quám ceteris erat apertum: multis enim, m a - gnisque meritis apud regem etiam cum in oíficio non maneret, valebat. Ñeque admirandum, si non facile ad credendum inducebatur, reminiscens, ejus se opera Cyrum fratrem superasse. Hujus accusandi gratiá Conon á Phar- nabazo ad regem missusj posteaquam venit, primum ex more Persarum ad Chiliarchum, qui secundum gradum imperii tenebat, Tithraustem accessit, seque ostendit cura rege colloqui velle: nemo enim sine hcc admittitur.
Huic i l l e , nulla, inquit, mora est: sed tu delibera utrum colloqui malis, an per literas edere quce cogitas: necesse est enim, si in conspectum veneris, venerari te regem quod •vpoff)u»ur illi vocant. Hoc si tibi grave est, per me nihiló secius, editis mandatis, conficies quod studes. Tura
Coierat, habia hecho estrecha liga. Hunc adversus , (Anástrofe por advertís hunc.) Re quidem verá, mas eo hecho de verdad: (quidem se usa también en vez de autemX) Ducem summum, Generalísimo.
Impedivit, embarazó. Ñeque vero non, y fue bien manifiesto. Si ille non fuisset, si él no se hubiera hallado aquí, Agesilao hubiera quitado al Rey la Asia hasta el Tauro. Nihiló secius... versabatur, so por eso dejaba de mantenerse en el favor de los Generales. Ma- gno erat usui, de una suma utilidad.
III. Defecerat, habia hecho traición: se habia rebelado. Erat apertum , era tan notorio. In officio non maneret , aun en medio de haber faltado á su obligación y fidelidad. Chiliarchum, se presentó á Titraustes, Capitán de la guardia, y Mayordomo mayor de P a - lacio. Nulla mora, no hay detención ni dificultad alguna. Tibi gra- ve est, te se hace gravoso. Per me nihiló secius, por mí igualmente llegaras á lograr lo que deseas, manifestando por escrito tu comisión.
- ,—1 — n , m
TfWKvyuv , léase proskuncin; que ellos llaman adorar.
1 4 4 CONON.
Conon: Mihi vero, inquit, non est grave, auemvis ho- nor em habere regi ; red vereor, ne civitati me* sit opprobrio, si cum ex ea sim profectus, qu£ ceteris gen- tibus imperare conxueverit , potius barbarorum quám illius more fungar. Itaque , quae volebat, huic scripia tradidit.
IV. Quibus cognitis, re* tantüm auctoritate ejus mo- tus est , ut Tisaphernctn hostem judicarit, & Laceds—
monios bello persequi jusserit, Ót ei permiserit . quera vellet, eligere ad dispensandam pecuniam. Id arbitrium Conon negavit sui tsst consilii, sed ipsius , qui oprime suos nosse deberet: sed se suadere, Pharnabazo id n e - gotii daret. Hinc magnis muneribus donatus, ai mare est rnissus, ut Cypriis, 8c Phoenicibus, ceterisque maritimis civitatibus naves longas imperaret, classemque quá pró- xima éstate mare tueri posset, compararet, dato adjuto- re Pharnabazo, sicut ipse voluerat. Id ut Lacedaemonns est nunciatum, non sine cura rem adrainistrarunt, quód majus bellum imminere arbitrabantur, quám si cum bár- baro solüm contenderent. Nam ducem fortem ót pruden- te™ regiis opibus prarfuturum, ac secura dimicaturum vi- debant: quera ñeque consilio, ñeque copiis superare pos—
sent. Hác mente magnam contrahunt classem, proficiscun- tur Pisandro duce. Hos Conon apud Cnidum adortus, ma- gno predio fugat, multas naves capit, complures depri—
mit. Qui victoria non solüm Athenae, sed etiam cun- eta Gracia , quae sub Lacedxmoniorum fuerat imperio, liberata est. Conon cum parte navium in patriam v e - nit: muros dirutos á Lysandro utrosque & Pirxi & Athe—
narum reficiendos curat, pecúniaeque quinquaginta talen*
ta , quae i Pharnabazo acceperat , civibus suis donat.
• %
Htmorem habere regi, honrar al Rev. imperare , dar la ley. AHre, observare antes las costumbres y estilo.
IV. Id arbitrium, que esta elección no le tocaba a é l , sino al mismo Rey. Longat, de guerra. Imperaret, mandase aprontar. Non sinecura, no sin solicitud hicieron sus preparativos. Regtis opibnx, fuerzas del Rey de Persia. Hic mente, en esta inteligencia. Capit...
üeprimit... Apresó... Echó á pique.
¡¿uemxteüet. Semejante oficial Cnidum. Cerca de Cnido, ció- t e llamaba/entre los Romanos dad en la punta de la Penin- Oüestor^rque corria con los gas- sula , que forma la Caria , hoy {os 7 provisiones para la guerra. Cabo-Erio.
C O N O N . 1 4 5 V . A c c i d í t b u í c , quod c e t e / i s mortalibus, ut i n -
eonsideratior in secunda, quám ¡n adversa esset f o r t u - na. Nam classe Pekponnesiorum devictá , cúm ultum se injurias patria» p u t a r e t , plurá c o n c u p i v i t , quám efficere potuic. Ñ e q u e tamen ea non pia & probanda fuerunt*, quód potiüs patria? opes augeri , quám regis , nialuit. N a m cum magnam auctoritatem sibi pugna illa n a v a l i , quam apud Cnidum f e c e r a t , constituisset, non solüm ínter b a r - baros , sed etiam inter omnes Graeciae civitates , c l a m daré operam c o e p i t , ut Joniam & i E o l i a m restituerec Atheniensibus. Id c ü m minús diligenter esset celatum, T e r i b a z u s , qui Sardibus p r x e r a t , Cononem e v o c a v i t , s i - mulans ad regem eum se mittere velle magna de re. H u - jus nuncio parens cüm v e n i s s e t , in vincula conjectus e s t ; in quibus aliquamdiu fuit. Nonnulli eum ad regem a b d u - c t u m , ibique periisse scriptum reliquerunt. Contra ea D i n o n h i s t o r ¡ c u s , c u i nos plurimüm de Persicis rebuscre- d i m u s , effugisse s c r i p s i t : illud addubitat, u t r ü m T e r i b a z o s c i e n t e , an i m p r u d e n t e , sit facturo.
V. Inconsideratior, mas imprudente, é Inconsiderado.*Se ultum trie, que se babia vengado de los agravios. Ea , estos designios.
Constituisiet, habiéndose grangeado. Id cum minus diligenter, mas no habiéndose ocultado esto con el mayor cuidado. Prxerat Sardi"
bus, que era Gobernador de Sardis. Evocsvit, llamo- a su presen- cia. Hujus nuncio parear t obediente á esta embajada. Teribazo sciente, con noticia d^Térihazo, ó no.
Dinon, escribidla histeria de Artaxerxes octavo.
Fersia, y vivid ea tiempo de
T I M O T H E U S .
Cap. I. T imotheus,Cononisfílius,Ajthenier.s!- H i c á patre acceptam gloriam multis auxit. virtutibus. Fuir enim d i s e r t u s , i m p i g e r , l a b o r i o s a s , reí militaris pc-ritus, neqne minüs c i v i t a t i s regend*. Multa hujus sant praecla- ré f a c t a , sed hsec máxime illustria. O l y n t h i o s & B y z a n - tios bello subegit: Samum c e p i t , in qua oppugnanda su—
I. INTERP. Disertus, elocuente. (Confírmalo Cicerón, lib. 1.
de los Oficios.) Impiger , activo, pronto. Labotiosus, aiiconado ai trabajo. Civitatis regendx, en el gobierno civil. Olynthios, los de Olyntho 'ciudad de Tracia>. In qua cfpugnanda , en cuyo sitio...
Tomo I. K
1 4 6 TIMOTHEÜS.
periore bello Athen'ienses raille & ducenta talenta consuno scrant. Hanc illc siae ulla publica impeosa populo resti—
tuit. Adversüm Cotym bella gessit,ab eoque mille& d u - centa talenta praedae in publicum detulit. Cyzicum obsi- dione liberavit. Ariobarzani simul cum Agesilao auxilio profectus est: á quó cum Laco pecuniam numeratam a c - cepisset, ille cives suos agro atque urbibus augeri maluit, quám id sumere , cujus partem domum suam ferré posset.
ltaque accepit Erichthonem & Sestum.
II. ídem classi praefectus circumvebens Peloponne—
sum, Laconicam populatus, classem eorum f ugavit. Cor—
cyram sub imperium Atheniensium redegit : sociosque idem adjunxit Epirotas, Athamanas, Chaonas, omnesque eas gentes, quac mare illud adjacent. Quo facto Lacedae—
monii de diutina contentione destiterunt, & suá sponte Atheniensibus imperii markimi principatum concesse—
runt: pacemque his legibus constituenint,*f Atenien- ses mari duces essent. Quae victoria tantae fuit Atticis Istitiae, ut tüm primúm arae Paci publica? sint factae, e i - que Dése pulvinar sit institutum. Cujus laudis ut memoria maneret, Timotheo publica statuam in foro posuerunt: qui honos huic nni ante hoc terapus contigit, u t , cum patri ' populus statuam posuisset, filio quoque daret, Sic j u x - Superiores antecedente. Id, esta suma. Cotym, Cotls. In publicum detulit, puso en el erario Real. Cycicum, á Cyzico. JLaco, Agesilao Spartano. Erichthonem & Sestum, Erichthoo y Sesto.
II. Circumvehens, costeando (en vez de circumvectur.) Laconicam populetuf, habiendo saqueado la Lacónia. Corcyram, Corfú. Epi*
totar, pueblos del Epiro. De diutina contentione, del empeño de tan largo tiempo sobre la preeminencia. Imperii maritimi principatum, el señorío de los mares. Conttituemnt, ajustaron. Tüm primúm, que entonces por la primera vez, Cujut laudis, de esta gloria. Patri, 1 Conon.
'£*« more illud adjacent , que antiguos Griegos y Romanos eo están situadas á lo largo d e a - sus Templos sobre unas camas, 6 quel mar. Es expresión algo an- lechos, para que estuviesen algo ticuada en lugar de mariilli, o incorporadas las estatuas desús ad mare Hlvd. divinidades. Estas camas estaban Eique 2>f* pulvinar tit injti- al rededor de una mesa cubierta tutum, y se dispuso lecho para de exquisitas viandas, que c o - poner la estatua de aquella Dio- mían los Sacerdotes Epulones.
sa. Pulvinaria. eran unos aimoha- Entre los Romanos se llamaba dones sagrados, que ponían los Lectitttrnium este sacrificio.
T1M0THEUS. 1 4 7 t i posita recens filii, veterem patris renovavit memoriam.
III. Hic cüm esset magno natu , & magistratus g e r e - re desilsset, bello Athenienses undique premi sunt coepti.
Defecerat Samus : descierat Hellespoutus} Philippus jam tum valens Macedo multa raoliebatur ; cui oppositus Chares cum esset, non satis in eo prxsidii putabatur. Fit Menestheus pretor, filius Iphicratis, gener Tiruothei, &
ut ad bellum proficiscatur, décernitur. Huic in consilium dantur dúo usu & sapientiá praestantes (quorum consilio nteretur) pater & socer : quojd in h¡s tanta erat aoctori—
tas, ut magna spes esset, per eos amissa posse recuperar!.
Hi cúm Samum prorecti essent, & eódem Chares, ad- ventu eorum cognito, cum suis copiis proficisceretur, ne quid absenté se gestum videretur: accidit, cüm ad insu- lana appropinquarent, ut magna tempestas orireiur jquam evitare dúo veteres imperatores utile arbitrati , suam classem suppresserunt. At ille temeraria usus ratione, non cessit majorum natu auctoritati: & , ut si in sua navi esset fortuna, quó contenderá!, pervenit^ eódeinque ut sequerentur, ad Timotheum & Iphicratem nuncium misit.
Hinc malé re gesta, compluribus araissis navibus,eódem,
* unde erat ^ofectus, se recepit, literasque Alhenas p u - blicé misit: sibi proclive fuisse, Samum capere, nisi ¿ Timotheo & Iphicrate desertuí esset. Ob eam rem in crimen vocabantur. Populus acer, suspicaz, mobilis, ad- versar ius, invidus etiam potentiae, domum revocat: ac—
cusantur proditionis. Hoc judicio damnatur Timotheus, lisque ejus sestimatur centum talentis. lile odio ingrata;
civitatis coactus, Chalcidem se contulit.
Juxti posita recent filii renovavit, levantada la nueva estatua del hijo al lado de la del padre refrescó, &c.
III. Magno natu, de avanzada edad. Premi undique, á ser aco- metidos por todas partes. Defecerat, se habia rebelado. Dsscierat, había negado la obediencia. Jam tum valens, que ya por entonces se hallaba pujante. Non satis in eo pretsid-i, no le juzgaban con bas- tantes fuerzas. In consilium, por conseieroí. Classem suffreíserunt,
echaron áncoras. Temeraria usus ratione, tomando un partido t e - merario. Majorum natu, de los ancianos. Quó contender at, á do^de se habia propuesto arribar. Pubiice misit, y escribió de oficio al gobierno de Atenas. Proclive^, cosa fácil. Vocabantur , eran acusa- dos. Acer, violento, impetuoso. Lisque ejus atstimatur, y lo mul- taron. chalciiem, á Calcides, (ciudad eo la isla Eubea/.
K 2
1 4 8 TIMOTHEUS.
I V . Hujus post mortem,cum populum judicii sui poe- n i t e r e t , multa?. novem partes detraxit, & decem talenta Cononem filium ejus, ad muri quamdam partem reficien- d a m , jussit daré : in quo fortuna? varietas est animadver- sa. Nam quos avus Conon muros exhostium prada patria;
r e s t i t u e r a t , eosdem nepos cum summa ignominia familia;
ex sua re familiari reficere coactus est. Timothei autem moderatse sapientisque vita» cum pleraque possimus pro—
ferré testimonia, uno erimus contenti, quód ex eo facilé conjici poterit, quám carus^suis fuerit, Cum Athenis ado- lescentulus causam diceret,*non solum amici privatique hospites ad eum defendendum convenerunt, sed etiam in eis Jason tyrannus, qui ilio tempere fuit omnium poten—
tissimus. Hic cum in patria sine satellitibus se tutum noa a r b i t r a r e t u r , Athenas sine ulio praestdio venit: tantique hospitem fecit, ut mallet se capitis periculum adire, quám Timotheo de fama dimicanti deesse. Hunc adversüs tamen Timotheus postea populi jussu beilum gessit, pa—
triseque sanctiora jura quám hospitii esse duxit. Haec e x - trema fuit setas Imperatorum Atheniensium., Iphicratis, Chabriae, T i m o t h e i : ñeque post illorumobitum quisquam dux in illa urbe fuit dignus memoria. l
IV. yuitcli, de su sentencia. Detraxit, rebajó. Ex sua re fa—
miliári, de su propio caudal, á su costa. Moderatx, sapientisqut vita, de la moderación, y prudencia de su vida. Causam diceret, defendiéndose en juicio. Privatique hospites, y sus mas allegados huéspedes. Jaron, Jason, tirano (de la Thesalia, distinto del Gefe de los Argonautas). Patria, esto e s , eu Faras, ciudad de la T h e - salia. Sine satellitibus, sin estar cercado de guardias. Sine ullo pre- sidio, sin escolta alguna. Adire periculum capitis, exponerse á per- der la- vida. De fama dimicanti, cuándo hacia los mayores esfuer- zos por poner en salvo su honor. Deetse , dejar de ayudar. Hunc adnersus, (Anastrophe, por adversüs hunc). Sanctiora duxit, y tuve p o r mas sagrados, y respetables.
T. POMPONII ATTICI
V I T A .
Cap. I. Jiu omponius Atticus,ab origine ultima stir- pis Romana generatus, perpetuó á majoribus acceptam equesrrem obtiouit dignitatem. Patre usus est diligente, indulgente, & ut tum erant témpora, d i t i , in primisque studioso literarum. H i c , prout ipse amabat literas, ómni- bus doctrinis, quibus puerilis setas ¡mpertiri debet,filium erudivit. E r a t autem in puero, praeter doeilitatem in—
genii, summa suavitas oris ac vocis, ut non solüm cele—
r i t e r arriperet quae tradebantur , sed etiam excellenter pronunciaren Qua ex re in pueritia nobilis inter aequales ferebatur, clariusque exsplendescebat, quám generosi con- discipuli animo aequo ferré possent. Itaque incitabat oranes studio'suo: quo in numero fuerunt L . Torquatus, C. Marius,'C. filius, M. Cicero: quos consuetudine suá sic sibi devinxit, ut cerno iis perpetuó fuerit earior.
I I . Pater maturé d e c s s i t : ipse adolescentulus,,pro- pter affinitatera P. S u l p . ' , , qui tribunus pleb. iaterfectus e s t , non expers fuit illiu»t uricuii. Namque Anicia Pom-
I. INTERP. Paire usus est, tuvo un padre, &c. Ei üt tum, y para aquellos n'empos, rico. impertiri debet, debe emplearse. Prut- 1er doeilitatem, á mas de la facilidad de aprender. Summa, una su- ma du'zura en la pronunciación. Celeriter arriperet qua, concebía prontamente lo que se le enseñaba. Nobilis inter aquales, se seña- laba singularmente entre sus iguales, y compañeros de escuela.
Generosi, ahidalgados, deseosos de gloria. Clariusque exsplendesce- bat , v empezó á lucir mas de lo que podían sufrir sin envidia. Can- fuetudine, con su t* ¿o civil y modesto.
II. -Maturé, pr**- ¡J, antes de tiempo, no llegó á ser viejo.
Han exspers, no estu?9»2xento de aquel peligro (de ser también muerto.)
Generatus ab ultima origine Perpetuo, se mantuvo toda su stirph Romana, descendiente de vida en el orden ecuestre, d i g - una de las casas primitivas y so- nfdad heredada de sus antepasa- larieeas de Roma. Era opinión, dos. El orden de los Caballeros quf» descendía de Pomponio, hi- era el medio entre el Senatorio, jo de Numa segundo Rey délos y el plebeyo.
Romanos.