JOSÉ MANUEL VEZ
[email protected]
Observatorio Atrium Linguarum
http://www.atriumlinguarum.org/
Ensino plurilingüe:
quo vadis?
Non quero que a miña casa estea amurallada ou as miñas
fiestras bloqueadas. Quero que os ventos de todas as culturas sopren pola miña casa tan libremente como
sexa posible.
¡¡Pero négome a ser arrincado do meu fogar pola forza dos
ventos de culturas alleas!!
Mahatma Gandhi
Un plurilingüismo inclusivo ou
segregacionista ?
O plurilingüismo é inclusivo e con equidade, ou non é
plurilingüismo
[ “Guía para o desenvolvemento de políticas
lingüísticas educativas en Europa. Da diversidade lingüística á educación plurilingüe”. Consello de
Europa, 2007 ]
Puntos de reflexión:
1) Interrogante de partida
2) Tipoloxía de centros plurilingües
3) Aprendizaxe temperá dun idioma non ambiental 4) Conciencia lingüística e o concepto de ‘lingua útil’
5) Conciencia lingüística e ‘estima’
6) Diferentes realidades - distintos modelos
1) Interrogante de partida
Ten sentido priorizar e primar a
potenciación do inglés -lingua non
oficial e non ambiental- cando ainda non se garante axeitadamente a
adquisición da lingua propia de
Galicia no noso sistema educativo?
(Interrogante de partida)
As investigacións sociolingüísticas evidencian que non se alcanzan as competencias desexables en galego no sistema escolar en relación ao castelán
“Avaliación da competencia do alumnado de 4º de ESO nos idiomas galego e castelán” (B. Silva et al., 2010): A capacidade de comunicación oral e
escrita, así como o coñecemento do código, son semellantes nos dous idiomas ou obsérvanse diferenzas significativas entre eles?
Agás nos resultados das probas gramaticais e de léxico que non ofrecen diferenzas significativas (son linguas cognadas), a competencia é superior en castelán, tanto na expresión escrita como na oral… con diferenzas
maiores na escritura ca na oralidade, sendo as subcompetencias relacionadas co código as que presentan maiores diferenzas.
2) Tipoloxía de centros plurilingües
Respecta a actual rede de centros
plurilingües (149 creados a día de hoxe) a proporcionalidade de tipoloxía de
centros do sistema educativo galego?
(Tipoloxía dos 149 centros:
76 públicos e 73 privados)
2010: 58 centros 25 privados (43%)
Públicos: 1-2 materias (Só IES X. Neira Vilas ofertou francés en 1º de ESO)
Privados: 4-5 materias (Só inglés) - Maioría da oferta de materias en 1º Primaria (Ed. Artística -Plástica)
2011: 52 centros 28 privados (54%)
Públicos: 1-2 materias (Só inglés) Privados 2-3 materias (Só inglés) - Aumenta 1º Primaria e Baixa 1º ESO (Ed. Artística -Plástica)
2012: 39 centros 20 privados (51%) Públicos: 1-2 materias (Só inglés)
Privados 1-5 materias (Só inglés) - A oferta en ESO redúcese a 6 centros: 5 privados e 1 público - 97% da oferta de materias segue a ser Ed. Artística -Plástica
73
76
Distribución 149 centros plurilingües (2012-2013)
Privados 49% Públicos 51%
296 1115
Distribución 1.447 centros de réxime xeral (2012-2013)
Privados 20% Públicos 80%
Fonte: Datos e cifras do ensino non universitario. Curso 2012-2013.
Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria
Centros plurilingües, quo vadis ? Ed. Artística (Plástica) =
impartida en inglés
maioritariamente, de xeito
temperá, en Primaria?
3) Aprendizaxe temperá dun idioma non ambiental
Unha lingua ‘vehicular’ non é máis
que un taxi: só se colle cando non
temos o noso coche a man.
(Aprendizaxe temperá dun idioma non ambiental)
A aprendizaxe temperá dunha lingua diferente ás propias mellora o alcance da súa competencia, pero a longo prazo e en función de que se dean ‘certas’ condicións contextuais. Sobre todo crea mellores condicións para alcanzar un nivel de ‘case nativo’.
Pero ese nivel non é realista a unha escala masiva. Un cidadán non chega a ser
‘plurilingüe’ polo só feito de empezar con algunha materia impartida en inglés aos 6 anos ou antes.
Baixo determinadas circunstancias, unha promoción temperá sen ‘necesidade’ pode volverse en contra.
Lingua ‘vincular’ e ‘vehicular’: As nosas nenas e nenos, aos 6-7 anos, son bilingües naturais galego-castelán, cunha maior instalación nunha das dúas linguas, e precisan aínda de toda a ‘vinculación’ posible á lingua de menor competencia en uso social.
(Aprendizaxe temperá dun idioma non ambiental)
Cómpre asentar cognitiva e socialmente ben as nosas dúas linguas vinculares e desde elas transferir a unha terceira e unha cuarta máis adiante.
As evidencias empíricas con suxeitos plurilingües sobre cuestións vantaxosas sitúanse no ámbito de ‘linguas vinculares’ e o seu contraste científico
céntrase en suxeitos maiores de 6 e 7 anos.
Son contextos de ‘vinculación a algo ou a alguén’ que pouco ou nada teñen que ver con ‘linguas vehiculares’ con usos escasos e restrinxidos a un
contexto académico. Nestes contextos formais a estrutura da nova lingua vehicular tende a representarse na superficie da cortiza cerebral onde a súa sustentabilidade é moi fráxil.
(Aprendizaxe temperá dun idioma non ambiental)
Ellen Bialystok falando sobre as vantaxes do bilingüismo deixou claro que o bi/plurilingüismo fai ao cerebro máis forte pero só cando se usan as linguas ‘de xeito constante’ . Non basta con
‘saber’ as linguas. Hai que ‘usar’ as linguas constantemente e
socialmente evitando a ‘atrición’ (perda competencial por falta de uso).
Sabemos iso fai moito tempo… como tamén sabemos que a perda
de falantes en galego non é porque a xente non queira aprendelo
4) Conciencia lingüística e ‘lingua útil’
Di a Guía (Consello de Europa, 2007): “Cómpre desenvolver unha competencia plurilingüe e unha educación intercultural como ‘unha forma de vivir
xuntos’ (referido ao concepto da dimensión europea)”.
Ao meu xuízo, isto non é posible sen unha toma de
conciencia do concepto de ‘equidade’ lingüística e
cuestionando a estendida idea de ‘lingua útil’.
(Conciencia lingüística e ‘lingua útil’)
Hai una concepción socialmente construída moi preocupante:
O tsunami do ‘bilingüismo globalizante’ en Europa = un bilingüismo ‘útil’ para o progreso e a internacionalización
Os bilingüismos naturais = un modelo de bilingüismo ‘inútil’
fóra dos ámbitos territoriais (ver sentencia do xuíz de Alcorcón
sobre o galego e a escolarización en galego: “Un juez afirma
que educar a un hijo en gallego es inútil” http://elpais.com/
5) Conciencia lingüística e ‘estima’
O bi/plurilingüismo vía
inglés... é igual para unha
nena zamorana ou andaluza
que para un galego?
(Conciencia lingüística e ‘estima’)
Unha nena zamorana, un neno zafreño, etc. nunha sección bilingüe incorpora á súa competencia existencial as dúas linguas que posúen máis alta estima no mundo neste
momento: o inglés e o español. O seu capital de conciencia lingüística -de espertar ás linguas- é diferente ao que posúe unha nena galega ou un neno vasco. Estes últimos han de incorporar as dúas linguas de maior prestixio social,
económico e cultural a unha lingua propia, ambiental e
(Conciencia lingüística e ‘estima’)
A
Guíaindica que “á marxe de que un crea ou non crea que o inglés supón unha ameaza para Europa como forma de
homoxeneización lingüística, é claro o feito de que as
percepcións sociais dominantes atribúen toda sorte de virtudes a esta lingua (para o emprego, a comunicación, as novas
tecnoloxías, etc.) e, deste xeito, contribúen á diseminación dunha ideoloxía monolingüe” (p. 29).
E baixo unha ideoloxía monolingüe, o normal é que as
linguas minorizadas perdan aos poucos a súa estima como
forza social.
AICLE: Inglés para todos?
Convivindo co elefante inglés...
Que espazo temos no zoo das linguas para
outros animais?
Convivindo con 2 linguas-elefante -inglés e castelán-...
... temos o mesmo espazo en galego ou
(Conciencia lingüística e ‘estima’)
Cando o capital de conciencia lingüística -de espertar ás linguas- é baixo, cómpre asegurar a estima das linguas propias en relación de equidade antes de potenciar o plurilingüismo internacionalista.
O PGPLE (Plan Galego de Potenciación das Linguas Estranxeiras) é un bo plan... para potenciar o inglés e a estima por esta lingua,
pero non para desenvolver un plurilingüismo inclusivo, en equidade, e acomodado ao contexto galego.
Por que non se fixo un plan así para potenciar o galego? Unha cousa non exclúe a outra, como o propio plurilingüismo xamais é
excluínte. Ou é inclusivo ou non é plurilingüismo.
6) Diferentes realidades: distintos modelos
Non hai un modelo único de plurilingüismo porque as realidades son diferentes.
Seica podemos implantar o mesmo modelo, baixo o criterio dun modelo único de plurilingüismo, no IES Rosalía de Castro de Santiago (por exemplo) -co seu contexto- que nun centro escolar da montaña luguesa -co seu?
Antes de pór en marcha o decreto de plurilingüismo debería terse medido a realidade galega a fondo, investigando os factores
(Diferentes realidades: distintos modelos)
Os modelos non se trasplantan a realidades diferentes. Pero se pode ter un punto de contraste no que as diferenzas e
semellanzas nos axuden a pensar en axústalos por realidades e, así, debater que tipo de plurilingüismo queremos e como queremos conseguilo.
Con cautelas, procedo a análise contrastiva do Marco de
Educación Trilingüe (MET) do País Vasco e o desenvolvemento
do modelo trilingüe nos centros plurilingües de Galicia.
Modelo vasco e galego: Semellanzas
Foco de atención nunha ‘táboa de repartición curricular por cotas’ sen facer fincapé en que o trilingüismo debe, en primeiro lugar e sen excepcións, ter como eixo lingüístico o idioma propio (euskara e galego) e non o inglés
O capital de recursos humanos e materiais estase indo, tanto en País Vasco como en Galicia, para o inglés.
A proporción entre centros acreditados públicos e privados para implantar a experiencia do modelo non respecta a realidade dos seus respectivos sistemas educativos.
Os dous modelos nacen obviando o diagnóstico da situación
Modelo vasco e galego: Diferenzas
O MET arrinca cun carácter marcadamente experimental a tres anos e vai acompañado dunha avaliación de seguimento interna e externa.
O MET distribúe o horario lectivo nun 20% en castelán, 20% en eúskara, 20% en inglés, e o resto porcentual da lingua vehicular é decidido por cada centro en función do seu contexto. Isto permite que haxa distintos tratamentos lingüísticos que se adapten ao PLC de cada centro.
O MET iníciase co alumnado de 4º curso de Primaria e/ou 1º de ESO. En Galicia iníciase en 1º de Primaria. O inicio do plurilingüismo aos 9-10 anos (caso MET) permite que o bilingüismo das dúas linguas ambientais estea moito máis consolidado.
![[Retrato de un príncipe inglés] E. de B.]()