El presente d'indicativu pue amosar estes referencies:
- Fechos d'un presente puntual: son les dos y por eso salgo del trabayu. - Fechos d'un presente ampliu: el mio cuñáu trabaya de repartidor. - Pasáu cronolóxicu: piquen a la puerta, ¿oyisti? Al pasáu cronolóxicu
refierse'l conocíu como presente hestóricu: Xovellanos ye'l primeru que
7
8
s'ocupa del estudiu del asturianu, el llunes pasáu preséntome na ofici- na y dícenme que tán toles vacantes ocupaes.
- Futuru cronolóxicu (presente prospeutivu): vémonos mañana, el mes que
vien andamos a la herba.
- Fechos pasaos, presentes y futuros (presente habitual): los llunes traba-
yamos menos hores.
- Indistinción o indefinición cronolóxica (presente intemporal o perma- nente): n'iviernu tapez antes, la ballena ye un mamíferu, la hestoria ye
lo que menos me presta.
El presente d'indicativu úsase dacuando en cuentes del imperativu: faes el
favor de nun me molestar (por fai'l favor de nun me molestar), garráis les maletes y coláis d'equí darréu (por garrái les maletes y colái d'equí darréu).
9.2 Pretéritu indefiníu
El pretéritu indefiníu (o seya, el tiempu pasáu perfeutu del mou indicati- vu) emplégase con estes referencies:
- Fechos pasaos: ayeri Xuan vendió les xates.
- Fechos del futuru que se xulguen como improbables: con esti tiempu,
mañana yá ficisti la escursión.
Convién tener en cuenta que l'aspeutu terminativu d'esti tiempu ye inde- pendiente de que l'aición s'afaye dientro o fuera d'un cotu temporal esta- blecíu: el conseyeru faló güei pero'l ministru faló ayeri. Tamién ye inde- pendiente de que l'aición tenga llugar fai munchu o pocu tiempu: los
romanos llevantaron esi acueductu, enantes vite cansáu, cayóte'l pañuelu, picaron a la puerta.
Dacuando, el pretéritu indefiníu llega a utilizase en cuentes del pluscuam- perfeutu: cuando llegué, él yá entamó (o entamara) a falar; él fízolo (o
ficiéralo) enantes que tu.
9.3 Pretéritu imperfeutu d'indicativu
El pretéritu imperfeutu d'indicativu tien les siguientes referencies: - Fechos pasaos: ayeri andabes percansáu.
- Presente cronolóxicu: quería un café, por favor (cortesía). - Futuru cronolóxicu: casábense'l mes que vien.
XV I . El verbu
El calter imperfeutivu o de non peracabamientu de l'aición pue entendese como aición que dura nel so procesu (aquella mañana llovía ensin parar,
vivíen bien naquel pueblu) o nuna aición puntual que se repite a mou de procesu (aquella xente cantaba perbién, los domingos díbemos a misa). De la noción d'aición non peracabada pue pasase a la improbabilidá, y d'aende a espresar la non realización. Por exemplu, trayíenvos los regalos nun especifica si l'aición tuvo o non un final o cumplimientu (frente a tra-
xéronvos los regalos, onde'l cumplimientu ye efeutivu), polo que pue
entendese como una realización probable (trayíenvos los regalos si pudie-
ren, equivaliendo al condicional trayeríenvos) o como una non realización
(trayíenvos los regalos, pero nun vos los traxeron).
El pretéritu imperfeutu d'indicativu úsase muncho al entamar una narra- ción: ello yera una vez..., había una vegada un rei...
9.4 Pretéritu pluscuamperfeutu
El pretéritu pluscuamperfeutu tien, en tolos verbos, les mesmes formes que'l pretéritu imperfeutu de suxuntivu. Refierse a una aición que s'alluga nun momentu anterior a otra pasada que se toma como referencia: cuando
yo llegué él nun entamara a falar, al salir del cine yá atapeciera. 9.5 Presente de suxuntivu
El presente del mou suxuntivu pue amosar les siguientes referencies: - Fechos d'un presente puntual: nun creyo que seyan les dos.
- Fechos d'un presente ampliu: nun me paez que'l mio cuñáu trabaye de
repartidor.
- Pasáu cronolóxicu: nun abro anque piquen a la puerta, anque Xovellanos
seya'l primeru que s'ocupe del estudiu del asturianu..., pa que'l llunes pasáu me presente na oficina fizo falta llamame.
- Futuru cronolóxicu: quiera Dios que nos veamos mañana, eso oblíganos
a que'l mes que vien xuntemos a tolos vecinos.
- Fechos pasaos, presentes y futuros (presente habitual): nun hai motivu pa
que los llunes trabayemos menos hores.
- Indistinción o indefinición cronolóxica: la inclinación de la exa terres-
tre fai que n'iviernu tapeza antes, el fechu de que la ballena seya un mamíferu nun significa que tea cubierta de pelo.
El presente de suxuntivu rellaciónase con conteníos como'l de deséu (quier que lo faiga, quiera Dios que nun venga, que lo niegue, oxalá ali-
que), el de dulda (quiciabes-y preste), posibilidá nel futuru (cuando venga, si ye que vien, falaremos; venga o nun venga, falaremos). El presente de
suxuntivu entra en correllación col imperativu na 3ª persona de cortesía:
fai tu, faiga vusté; facéi vós, faigan vustedes. 9.6 Pretéritu imperfeutu de suxuntivu
El pretéritu imperfeutu de suxuntivu emplégase con estes referencies: - Fechos pasaos: eso obligólu a qu'ayeri vendiera les xates.
- Presente cronolóxicu: quixere un café (cortesía).
- Futuru cronolóxicu: quiciabes se casaren el mes que vien.
Amuesa conteníos como'l de deséu (quería que lo ficiera, oxalá lo ficiera) o —equivaliendo al condicional— el de probabilidá futura nel pasáu (can-
tara una tonada si pudiera, viniera o nun viniera tábemos esperándolu). 9.7 Futuru
El futuru (o seya, el tiempu presente del mou potencial) pue referise a: - Fechos d'un presente puntual: agora mesmo serán guapamente les dos. - Fechos d'un presente ampliu: nun sé si'l mio cuñáu trabayará de repar-
tidor.
- Pasáu cronolóxicu: esi ruíu será que picarán a la puerta, Xovellanos
será'l primeru que s'ocupará del estudiu del asturianu.
- Futuru cronolóxicu: verémonos mañana si nun hai inconveniente, el mes
que vien andaremos a la herba si nun pasa nada.
- Fechos pasaos, presentes y futuros: nunca ficimos el recuentu, pero los
llunes trabayaremos guapamente menos hores.
- Indistinción o indefinición cronolóxica: n'iviernu tapecerá antes n'Eu-
ropa, pero non n'América del Sur; nun lo sé, pero si la ballena-yos da de mamar a les críes será un mamíferu.
Dalgunos de los sos usos son los que siguen darréu:
- Allugamientu d'una aición nel futuru, contemplada dende'l presente: en
xunu entrante vendrá'l mio tíu de l'Arxentina. XV I .
- Posibilidá contemplada dende'l presente: nun sé qué hora ye, serán les
dos.
- Obligación a realizar una aición nel futuru: fadrás lo que se te mande.
9.8 Condicional
El condicional –esto ye, el tiempu pasáu del mou potencial– tien estes referencies:
- Fechos pasaos: nun toi seguru de si Xuan ayeri vendería les xates. - Presente cronolóxicu: quedría un café, por favor (cortesía). - Futuru: nun sé si se casaríen meyor el mes que vien. Espresa, ente otros, estos conteníos:
- Allugamientu d'una aición nel futuru, contemplada dende'l presente: en
xunu entrante vendría'l mio tíu de l'Arxentina si nun fuere porque nun tien vacaciones.
- Posibilidá nel pasáu: nun sé qué hora yera, seríen les dos. - Posibilidá hipotética: cargaría esi camión si pudiere.