Formes non personales
10.2 Estructura interna y conteníu
Infinitivu, xerundiu y participiu amuesen en comuña delles carauterísti- ques internes. En primer llugar, tienen un lexema común a les demás for- mes del verbu, calteniendo la capacidá pa enanchase per aciu d'un térmi- nu subordináu verbal, como un complementu direutu, un complementu indireutu, un complementu circunstancial, un suplementu o un atributu. En segundu llugar, presenten sufixu derivativu propiu, que ye una desi- nencia especial desprovista de morfemes verbales y que-y permite al sin- tagma verbal funcionar dientro la oración exerciendo funciones propies d'otres categoríes non verbales. D'esta miente, infinitivu, xerundiu y par- ticipiu funcionen na oración como verbos, pero son sustantivos, alverbios y axetivos dende'l puntu de vista morfolóxicu.
Dao que'l mentáu sufixu derivativu nun amuesa'l morfema de persona, l'infinitivu, el xerundiu y el participiu nun tienen suxetu gramatical (ver XXIII.3.1). D'esta miente, un elementu que pueda apaecer xunto al infini- tivu, al xerundiu o al participiu a mou de suxetu léxicu, nun ye talu: enan-
tes del sol ponese, al yo dir, el día de la neña matriculase, falar yo y rin- char un carru ye too uno, emburriando nosotros el coche sal del folleru, siendo ellos asina, atapecida la tarde marcharon pa casa.
No que se refier al conteníu, infinitivu, xerundiu y participiu presenten a comuña un mesmu valor: faen referencia —caún nun grau distintu— al tiempu internu del procesu espresáu pol lexema, en dos parámetros: ten- sión y distensión d'esi procesu.
10.3 Infinitivu
L'infinitivu fórmase col derivativu -ar (1ª conxugación), -er (2ª conxuga- ción) o -ir (3ª conxugación). Ha tenese en cuenta qu'al amestar a estes ter- minaciones un pronome enclíticu, piérdese sistemáticamente la /-r/: quier
mercar un llibru ’quier mercalu, va poner l'abrigu al neñu ’va pone-y l'abrigu, tarrez apurrir les monedes ’tarrez apurriles.
Pero, al mesmu tiempu, el derivativu permíte-y al infinitivu exercer dien- tro la oración funciones propies del sustantivu; ver XXIII.3. Asina, por exemplu, suxetu léxicu (pesllar con llave ponlu nerviosu), complementu direutu (quier saludavos), complementu indireutu (da-y munchu valor a
falar con educación), complementu circunstancial (nun ta contentu con folgar, sin trabayar nun ganes nada), suplementu (nagua por unvia-y una carta) y atributu (llibertá ye facer lo qu'ún quiera). Al mesmu tiempu, XV I .
como tou sustantivu, l'infinitivu pue tresponese a la categoría d'axetivu (la
hora de falar) o d'alverbiu (bonu d'aguantar, enantes de dir).
El calter sustantivu del infinitivu manifiéstase tamién na posibilidá de dir acompañáu d'artículu y otros determinantes, lo que ye posible sobre mane- ra cuando funciona como suxetu léxicu (el pesllar con llave dexólu mui
tranquilu, esi chisgar los güeyos tan prestosu). Nestos casos, l'artículu tien
un valor puramente estilísticu, nun amestando nengún significáu. Como sustantivu, l'infinitivu pide concordancia neutra del axetivu o pronome cuando concuerden con él (ver XXIV.4.1.1): fumar ye malo, el fumar
dexólo.
Cuando l'infinitivu se lexicaliza como sustantivu dafechu, dexa de ser pro- piamente una xuntura de lexema verbal y derivativu, pa presentar yá toles carauterístiques del sustantivu, almitiendo singular y plural llibremente (l'andar / los andares, l'atapecer / los atapecer, el riscar / los riscares, el
cantar / los cantares) y posibilidá d'acompañase de derivativos o sufixos
(l'andarucu, l'atapecerín, el cantarón...).
Semánticamente, l'infinitivu espresa procesu potencialmente en marcha, pero ensin referencia al so acabamientu. Poro, l'infinitivu tien un claru valor progresivu, al disponer de tola so carga semántica llista pa desen- dolcase nun futuru. Ye por esto polo que l'infinitivu entra davezu a for- mar parte de perífrasis verbales qu'impliquen valor progresivu (ver XVI.14.1): voi facer, has comer, hai qu'igualo, tien que dir, tenemos de
dicí-ylo, etc.
10.3.1 DELLOS USOS DEL INFINITIVU
L'infinitivu úsase pa sustituyir a una forma conxugada y asina evitar la repetición de la persona gramatical. Nunes ocasiones, l'infinitivu ye la única forma posible: quiero dir (non *quiero que yo vaya), nun tienes un
res que perder (non *nun tienes un res que pierdas). N'otres ocasiones,
l'infinitivu alterna nel usu con una forma conxugada de suxuntivu: fáeslu
dicir mentires (equivalente a fáeslu que diga mentires), el caballu que cayó paez llevantase otra vegada (equivalente a paez que se llevanta), obligónos a trabayar tola mañana (equivalente a obligónos a que traba- yáremos), mandóte llimpiar el cuartu (o mandóte que llimpiares el cuar- tu), nieguen ser ellos (equivalente a nieguen que son ellos). Véanse tamién
los siguientes exemplos: con nós facelo ye bastante (equivalente a con que
nós lo faigamos ye bastante), con nós facelo yera bastante (equivalente a con que nós lo ficiéremos yera bastante), llevantéme sin ellos notar nada
(equivalente a llevantéme sin qu'ellos notaren nada), antes de María
espertar hai que tene-y l'almuerzu fechu (equivalente a antes de que María espierte hai que tene-y l'almuerzu fechu), eso foi depués del sol ponese (equivalente a eso foi depués de que'l sol se punxere), nun tien quien-y lo facer (equivalente a nun tien quien-y lo faiga), nun tenía quien la querer (equivalente a nun tenía quien la quixere), coméi hasta fartuca- vos (equivalente a coméi hasta que vos fartuquéis).
La construcción al + infinitivu tien valor temporal (al atapecer, al dir); pue espresar que l'aición se produz al mesmu tiempu qu'otra (al entrar
apagóse la lluz), o enantes de la que sigue darréu (al enterame fui dicí- yoslo). Espresa tamién causa (al ser tan babayu tán fartos d'él).
Propio de la llingua coloquial ye enfatizar un verbu conxugáu (mesma- mente en forma perifrástica) anteponiéndo-y l'infinitivu correspondiente:
ella saber sabe muncho, la vecina pagar pagará lo que tol mundu, el pueblu progresar tien progresao abondo, vosotros callar callái como afo- gaos.
10.4 Xerundiu
El xerundiu fórmase per aciu del derivativu -ando (1ª conxugación) o -iendo (2ª y 3ª conxugaciones). El lexema permíte-y al xerundiu desendolcar tér- minos subordinaos como los verbales: complementu direutu (catando les
vaques), complementu indireutu (vendiéndo-yos discos a los amigos), com-
plementu circunstancial (caminando pente la nieve), suplementu (quexán-
dose de too) y atributu (siendo neciu).
El sufixu derivativu convierte al xerundiu nun alverbiu, capaz de desen- dolcar les mesmes funciones d'esa categoría dientro la oración (ver XIV.1): complementu circunstancial (fala empapiellando), atributu (l'a-
gua ta ferviendo) y, en delles construcciones, términu subordináu d'un sus-
tantivu (echó agua ferviendo). Como alverbiu, el xerundiu ye a acompa- ñase de sufixos que maticen l'aición: trabayando / trabayanduco "traba- yando poco y en coses de poca importancia", callando / callandino "callan- do muncho, en munchu silenciu", ta nevando / ta nevandono "nevando muncho, con intensidá, de mala manera".
El xerundiu tien valor durativu: indica la non terminación del procesu designáu nel lexema, presentando l'aición metanes del so desarrollu. Esto fai que'l xerundiu tea presente davezu en perífrasis duratives: toi llindian-
do, lleves falando media hora, anda ruxendo tolos secretos. XV I .
10.4.1 DELLOS USOS DEL XERUNDIU
La construcción en + xerundiu espresa que depués de l'aición espresada pol primer verbu va producise otra darréu. Exemplos: en comiendo mar-
cho pa la estación, en llavando la ropa póneslo en tendal. Apaez tamién
precedida de la preposición pa: l'avisu dexámoslu pa en teniendo recibíes
toles cartes. La construcción acabante + infinitivu tien valores aseme-
yaos a en + xerundiu, anque con referencia a un tiempu o un fechu inme- diatu; fáigase la comparanza: en falando con él tienes yá tol día pa esi lla-
bor, frente a acabante falar con él llames al fíu per teléfonu.
El xerundiu negáu por nun equival al infinitivu precedíu de la preposición
sin ~ ensin. Exemplos: trabayando asina vas galdir / nun trabayando abú- rrese ún, qu'equival a sin trabayar abúrrese ún.
10.5 Participiu
El participiu fórmase per aciu d'un derivativu que formalmente presenta toles carauterístiques del axetivu, con variación de xéneru y de númbe- ru: -áu -ada -ao, -aos -aes (1ª conxugación) y -íu -ida -ío, -íos -íes (2ª y 3ª conxugaciones). Sobre les mentaes terminaciones, ver VII.1.3.b y 2.2. El lexema verbal permite qu'al participiu lu acompañen dellos subordina- os verbales: complementu indireutu (un llibru regaláu al fíu) y comple- mentu circunstancial (xente venío dende lloñe, el coche ye guiáu pol xofer,
un home siempre agradecíu).
El sufixu derivativu permíte-y al participiu funcionar como axetivu, exer- ciendo asina les sos funcionaes propies: términu subordináu del sustanti- vu (el llibru regaláu), atributu (el neñu ta cansáu, el coche ye guiáu pol
xofer). Como tou axetivu, pue sustantivase per aciu del artículu, calte-
niendo la concordancia col sustantivu: el llibru regaláu esfoyóse tou ’el regaláu esfoyóse tou, la vaca catada ye pinta ’la catada ye pinta, la ropa llavao póneslo güei ’lo llavao póneslo güei, etc. Sicasí, dellos participios
llograron sustantivase dafechu, xeneralmente como masculinos non cun- tables (el salváu, el calzáu, el ganáu, el segáu, el mullíu), pero dalgún tamién como femenín (l'atapecida, la mullida).
Acordies cola so condición d'axetivu, el participiu pue acompañase de sufixos productivos: moyáu ’moyadón, calláu ’calladín, encuruxada ’
encuruxaduca, llavao ’llavadino, espurríos ’espurridonos, turriaes ’
turriaduques. De la mesma manera, permite gradación: más calláu que l'hermanu, menos agradecida que la fía, tan galdíos como ellos (galdíos
como ellos, igual de galdíos qu'ellos, lo mesmo de galdíos qu'ellos), per- calláu, moyadísimes, etc.
Semánticamente, el participiu indica que'l procesu espresáu pol lexema peracábase. Poro, tien claru valor perfeutivu, polo que s'asocia al pasáu y esi ye'l motivu d'entrar a formar parte de perífrasis perfeutives: tengo falao
estos díes col abogáu, lleva dexao munchu dineru a los fíos. Rellaciónase
tamién con conteníos pasivos: castañes asaes "que foren asaes", ropa ten-
dío "que foi tendío", un coche guiáu por ella "que ye guiáu por ella", el paragües escaecíu pol güelu "que foi escaecíu pol güelu". Sicasí, en dellos
casos el participiu pierde'l valor terminativu y amuesa conteníu activu: un
home lleíu "que lleó", un rapaz estudiáu "qu'estudió", toi yá comíu "comí
yá", tas cenáu "cenasti", una persona agradecida "qu'agradez", nun soi
acordáu de cuándo vieno "nun m'acuerdo de cuándo vieno", etc.
10.5.1 PARTICIPIU Y VOZ PASIVA
Acordies col papel del axente y del paciente, fálase tradicionalmente, a efeutos non estrictamente gramaticales, de tres voces o diátesis:
- Voz activa: l'axente de l'aición ye'l suxetu y el paciente un complementu direutu: yo llavo al neñu, tu seques la ropa.
- Voz media: l'axente y el paciente de l'aición ye'l suxetu. Unos verbos llo- gren el conteníu de voz media por sí mesmos: tu seques al sol, él allo-
queció. Otros llógrenlo per aciu d'un pronome reflexivu: munchos afo- gáronse por nun saber nadar.
- Voz pasiva: l'axente ye un complementu axente y el paciente ye'l suxetu. El conteníu de voz pasiva llógrase tresformando'l verbu activu nuna secuencia de verbu ser + participiu en función d'atributu + complemen- tu axente (términu subordináu del atributu): el neñu ye llaváu por min,
la ropa ye secao por ti.
La voz n'asturianu ye un fenómenu rellacionáu colos conteníos, pero que nun tien manifestación morfolóxica de so. N'efeutu, nun hai morfemes de voz que formen parte de la conxugación verbal; pelo contrario, los conte- níos de voz activa, media y pasiva llógrense per aciu de construcciones sintáctiques conocíes na llingua y non esclusives d'esos conteníos. Más información sobre la voz pasiva y la voz media puen atopase, respeutiva- mente, en XXIV.2.3 y en XXIII.3.2.6.
XV I . El verbu