• No se han encontrado resultados

Indefiníos esistenciales 3.1 Conteníu y formes

In document Tercera edición Uviéu, 2001 (página 120-124)

Los indefiníos esistenciales faen una referencia a la esistencia imprecisa (o a la inesistencia) de coses o persones. Son los que s'amuesen darréu:

ún ~ unu un una uno, unos unes

dalgún ~ dalgunu dalguna dalguno, dalgunos dalgunes dél della dello, dellos delles

nengún ~ nengunu nenguna nenguno, nengunos nengunes daquién dalguién dalgo daqué naide nada

dalu ~ dal dala dalo, dalos dales

cualquiera ~ cualesquiera o cualquier ~ cualesquier quienquiera

cada

A efeutos ortográficos, enxamás se confundirán les formes dél della dello

dellos delles coles secuencies de preposición de + pronome personal: d'él, d'ella, d'ello, d'ellos, d'elles. Exemplos: los llibros yeren dellos "dalgu-

nos"; los llibros yeren d'ellos "suyos"; idees, salieron delles "dalgunes";

les idees, salieron d'elles "salieron de les muyeres". De la mesma manera,

nun habrá confundise l'indefiníu dél (tónicu, con acentu) con del (átonu, ensin acentu), contraición de preposición de + artículu el; exemplos: fa-

cíanos falta dél carbón "dalgo de carbón", les manches yeren del carbón

"pertenecientes al carbón". Pela so parte, la xuntura de cada y un una uno da llugar a les contraiciones caún caúna caúno.

Como axetivu o como pronome, l'indefiníu un una uno, siempre que va precedíu de la preposición en, forma con ella les contraiciones nun ~ nún,

nunu nuna nuno, nunos nunes. Exemplos: vive nun pueblu perguapu, ¿candidatos? taba pensando nún, ¿café? enfotóse nuno mui rico, nunos años téngolo acabao, travesaron el ríu nunes barques. Pero la contraición

nun se fai con otres preposiciones: ye d'un pueblu perguapu, la propuesta

d'ún, el preciu d'uno mui rico, nel plazu d'unos años, el pasu d'unes bar- ques.

X I . Los indefiníos

Como axetivos antepuestos, los masculinos singulares dalgún y nengún son les úniques formes posibles: dalgún llobu, nengún picu. N'allugamientu pospuestu o nuclear presenten doble forma, dalgún o dal-

gunu, nengún o nengunu; exemplos: nun vieron llobu dalgún ~ llobu dal- gunu, vieron dalgún ~ dalgunu, nun xubieron picu nengún ~ picu nengu- nu. Compórtase de manera asemeyada un, qu'amuesa nel masculín singu-

lar solamente esta forma como axetivu antepuestu: un llobu, emplegando indistintamente les formes ún o unu cuando ye sustantivu (nun confundir esta última forma col neutru uno): falemos con ún ~ unu que te conocía,

ún ~ unu nun sabe qué facer neses ocasiones. Pela so parte, el masculín

singular dalu (nun atopa camín dalu) cueye la forma dal n'allugamientu antepuestu (nun atopa dal camín).

Cualquiera presenta tamién la forma cualesquiera: un día cualquiera o un día cualesquiera. Pierde la vocal final cuando precede al sustantivu: cual- quier día o cualesquier día. Pela so parte, dalguién y dalgo almiten tamién

les variantes alguién y algo.

No que se refier al significáu, puen constatase delles equivalencies:

dalgún dalguna equival a daqué

dalgunos dalgunes equival a dellos delles nengún nenguna equival a dalu dala daquién equival a dalguién

daqué equival a dalgo o a dello

Exemplos: mercó dalguna cosa interesante o mercó daqué cosa intere-

sante, dalgunes diputaes protestaron o delles diputaes protestaron, nun hai motivu nengún o nun hai motivu dalu, ¿hai daquién per ende? o ¿hai dalguién per ende?, si tienes sal dame daqué o si tienes sal dame dalgo o si tienes sal dame dello.

Pela so parte, l'indefiníu un una uno tien un significáu estremáu del del numberal un una. Ésti opónse a los otros numberales (una casa / dos

cases, tres cases...), mentanto que l'indefiníu opónse a otros esistenciales

(una casa / dalguna casa, la mesma casa, otra casa...). Amás, pol so sig- nificáu, el numberal nun tien plural, a la escontra del indefiníu, que sí lu tien (unes cases).

De los indefiníos esistenciales, unos refiérense namái a persones (daquién,

dalguién, naide, quienquiera), otros namái a coses (dalgo, nada), mentan-

Per otru llau, nengún, naide, nada y dalu estrémense por ufiertar conteníu negativu. De toes maneres, n'oraciones condicionales o interrogatives, nes que ta presente un conteníu d'irrealidá, puen alternar col correspondiente indefiníu de conteníu positivu: nun sé si habrá nengún que pueda ayuda-

nos o nun sé si habrá dalgún que pueda ayudanos, ¿habrá naide que lo sepa facer? o ¿habrá daquién que lo sepa facer?, a saber si hai nada n'ho- rru o a saber si hai dalgo n'horru.

Estos indefiníos de conteníu negativu constrúinse con nun o con otres pallabres negatives. Cuando estos indefiníos apaecen posverbales, la negación nun ta presente: nun lo fizo nengún, nun vieno naide, nun traxo

nada. Cuando son preverbales, la negación nun pue tar presente o faltar: nengún nun lo fizo o nengún lo fizo, naide nun vieno o naide vieno, nada nun traxo o nada traxo.

Esti conteníu negativu tamién puen llogralu dalgún, daquién y daqué en delles oraciones negatives: nun fixo cosa dalguna, nun hai daquién que lo

pueda facer, nun hai daqué motivu pa tantu xaréu.

El conteníu asociáu a "persona" y a "negación" que tien naide, pue espre- sase tamién per aciu d'una riestra d'espresiones que, nun pudiendo cunta- se como indefiníos, ufierten nun contestu negativu un significáu igual o asemeyáu. Asina, persona nacida, nacíu, cristianu, un alma, etc. Exemplos:

nun hai persona nacida que lo aguante, nun había nacíu qu'atopare la solución, nun hai cristianu que lo entienda, nun vieno un alma al pue- blu.

Pela so parte, el conteníu asociáu a "cosa" y "negación" que tien nada ye posible espresalu tamién, en contestos negativos, con espresiones como

castra, consolancia, cosa nacida, cruz, gota, gotera, mechu, miga, miga- ya, migayu, mizcu, pelotada, pelu, perru, plizca, plizcu, res, sacre, seña, vierbu, etc. Exemplos: nun hai cosa nacida que nun conoza, nun tien gota de rocea, nun vemos migaya pela nueche, nun gana un perru, nun fai un res pol fíu, taba ellí ensin falar un vierbu.

N'emplegu sustantivu, los indefiníos ún una algamen conteníu imperso- nal; con esti usu llógrase la imprecisión no que se refier a la persona gra- matical. Exemplos: ún nun sabe qué facer neses ocasiones, toles culpes-y

les echen a una, una ye como ye y non como-y prestaría ser. Asemeyáu

conteníu impersonal pue llograse per aciu de cualquiera y la contraición

caún ~ caúnu, caúna, caúno: cualquiera sabe qué facer neses ocasiones, caún ye como ye, diéronmos un premiu a caúna, sidra hai caúno que nun hai quien lo beba.

X I . Los indefiníos

Davezu, l'indefiníu un una uno ponse en correllación o contraste con otra realidá representada por otru -a -o: una casa ye verde y otra blanca, unos

falen asturianu y otros catalán. Esta correllación apaez tamién en secuen-

cies de conteníu recíprocu: engárrense unos rapacinos con otros, danse

mocaes unes a otres.

Les formes axetives dél, della, úsense con sustantivos non cuntables (dél

carbón, della xente), mentanto que dellos y delles con sustantivos cunta-

bles (dellos regatos, delles cases); pero la forma neutra dello ye siempre sustantivu con referencia a non cuntable: apúrrime dello, apúrrime dello

de sal.

Como pronome, cualquiera ~ cualesquiera (siempre asitiáu enantes que'l verbu) pue amosar un conteníu intensificador o enfáticu, de calter irónicu. N'efeutu, oraciones como ¡cualquiera-y lo diz!, ¡cualquiera vos propón

nada! equivalen en realidá a "naide s'atreve a dicí-ylo", "naide s'atreve a

proponevos nada".

Tamién pue amosar conteníu intensificador o enfáticu un una uno, cuando se destaquen les cualidaes d'un sustantivu o d'un axetivu con intenciones estremaes. L'énfasis o intensificación pue tomase en sen consecutivu, espresando'l segundu términu o non: tien una manera de falar que da risa o ¡tien una manera de falar...!; diz unes borricaes qu'abluques o diz unes

borricaes...

Asemeyáu calter intensificador pue garrar cada, rellacionándose asina con conteníos consecutivos y pudiendo complementase na secuencia cada...

que: hai cada manguán... (que dan ganes de dexalo too), dixo cada men- tira... (que toos se punxeron colloraos), ¡pása-y cada casu...!

Del so usu como sustantivos, surden dellos emplegos yá lexicalizaos dafechu. Ye'l casu de un cualquiera, una cualquiera, con un significáu despeutivu: Antón nun ye un cualquiera "nun ye una persona vulgar, despreciatible"; tampocu nun camuda nel plural: nun son unos cual-

quiera. Tamién ye'l casu de la nada: tien mieu a la nada, l'infinitu y la nada son un misteriu.

3.2 Carauterístiques gramaticales

No que se refier a les formes, un, dalgún, dél, nengún y dalu presenten variaciones de xéneru y númberu; por exemplu: dalgún home, dalguna

Pelo contrario, daquién, dalguién, dalgo, naide, nada y quienquiera son invariables y asóciense siempre a singular. Daqué, como axetivu, ofrez forma invariable, pero pue entrar en rellación con sustantivos variables en xéneru y númberu (daqué pueblu, daqué ciudá, daqué rapazos, daqué per-

sones). Lo mesmo-yos asocede a cada y cualquiera ~ cualesquiera: un lli- bru pa cada rapacín, cada pocos metros hai un finsu, un llibru cualquie- ra o un llibru cualesquiera, unos llibros cualquiera o unos llibros cuales- quiera, una llibreta cualquiera o una llibreta cualesquiera.

Otros, en función de nucleu sustantivu, concuerden siempre en masculín (daquién o dalguién malu, naide escondíu, quienquiera que tea informáu) o en neutru (dalgo malo, daqué blanco, nada prestoso).

Daquién, dalguién, naide y quienquiera namái funcionen como sustanti-

vos. Otros son axetivos que, como ye esperable, puen sustantivase: vieno

una muyer d'Avilés vieno una d'Avilés, dalgún diputáu faló del asuntu

dalgún faló del asuntu, alquilen delles cases alquilen delles, nun ye de nenguna vecina nun ye de nenguna, nun veo dala cosa nun veo dala, entrúga-y a cualquier guardia entrúga-y a cualquiera.

Hai que destacar el fechu de que cada, a diferencia del restu, nun tien autonomía sintagmática, polo qu'enxamás pue constituyir enunciáu por sí mesmu.

Indefiníos identificadores

In document Tercera edición Uviéu, 2001 (página 120-124)