TítuloLingua galega e novos soportes comunicativos : a linguaxe SMS

Texto completo

(1)UNIVERSIDADE DA CORUÑA FACULTADE DE FILOLOXÍA DEPARTAMENTO DE GALEGO-PORTUGUÉS, FRANCÉS E LINGÜÍSTICA. LINGUA GALEGA E NOVOS SOPORTES COMUNICATIVOS: A LINGUAXE SMS. Tese de doutoramento realizada por Dª Estefanía Mosquera Castro Dirixida polos profesores doutores D. Manuel Ferreiro Fernández e D. Xosé Manuel Sánchez Rei. A Coruña, Xuño 2014.

(2)

(3) Lingua galega e novos soportes comunicativos: a linguaxe SMS Estefanía Mosquera Castro Tese de doutoramento UDC / 2014. Visto e prace. Manuel Ferreiro Fernández. Visto e prace. Xosé Manuel Sánchez Rei. Departamento de Galego‐Portugués, Francés e Lingüística.

(4)

(5) I. Agradecementos Nos últimos tempos apareceron numerosos traballos científicos que estudan a lingua galega desde as diversas esferas da descrición filolóxica e que, por tanto, contribuén para preencher as lacunas provocadas polo desenvolvemento tardío e exiguo da nosa tradición gramatical. No entanto, xulgamos relevante que, ao mesmo tempo, o noso idioma sexa tamén analizado desde o prisma doutras orientacións epistemolóxicas, cal a neurolingüística ou a lingüística aplicada, para que a reflexión filolóxica sexa capaz de dar resposta ás novas prácticas e aos novos usos da lingua. Este é o motivo fundamental que orientou as nosas pesquisas cara ao ámbito da Lingüística da Internet, área cunha grande proxección internacional e sobre a cal pouco se ten reflectido desde o marco da lingua galega. Así as cousas, o principal propósito do presente traballo será coadxuvarmos na medida das nosas posibilidades en acrecentarmos a investigación sobre o galego desde esta nova focaxe. No desenvolvemento da tarefa investigadora foron moitas as persoas que de forma xenerosa e altruísta nos ofreceron a súa axuda e que contribuíron de diverso modo para a súa realización. Por tal razón, xulgamos que as palabras iniciais deben deixar constancia da nosa gratitude para con todas elas. Así, e en primeiro lugar, merecen o noso agradecemento os coorientadores do presente traballo, o Profesor Manuel Ferreiro e o Profesor Xosé Manuel Sánchez Rei, os cales desde o inicio fixeron posíbel esta empresa, avalando a nosa elección, orientándonos nos aspectos máis complexos do labor investigador, proporcionándonos materiais e fontes bibliográficas de grande relevancia, reflectindo sobre grande parte dos argumentos que hoxe forman esta tese e, tamén no persoal, estimulando o noso gosto pola lingua e pola carreira investigadora naqueles momentos en que o camiño se fixo máis angosto. En segundo lugar, tamén queremos agradecer a inestimábel colaboración do Departamento de Galego-Portugués, Francés e Lingüística e, sobre todo, da Área de Filoloxías Galega e Portuguesa da Universidade da Coruña. En particular, a nosa gratitude é para D. Xosé Ramón Freixeiro Mato, para Dª. Goretti Sanmartín Rei, para D. Luciano Rodríguez Gómez, para Dª. Laura Tato Fontaíña e para Dª. Carme Fernández PérezSanjulián, dado que as súas suxestións e os seus comentarios favoreceron a mellora deste traballo. Tamén valorizamos a axuda desinteresada das nosas compañeiras de doutoramento, concretamente de Luz Varela Armas e Noemí Ares Pereira, coas cales partillamos o labor docente e investigador e ás cales queremos dar as grazas polas súas recomendacións, as súas ideas e a súa dispoñibilidade para colaboraren connosco. Este estudo tampouco tería sido posíbel sen o aval que nos emprestaron outras persoas e organismos. Por esta razón, agradecemos inmenso o apoio económico proporcionado pola Universidade da Coruña a través dun contrato predoutoral e tamén estimamos moito a axuda en forma de bolsa FPU do Ministerio de Educación, Cultura e Deporte. Nos dous casos concedéusenos a oportunidade de nos formarmos na Área de Filoloxías Galega e Portuguesa, participando activamente no traballo da equipa de investigación do grupo ILLA (Investigación Lingüística e Literaria Galega) e da actividade docente universitaria. Igualmente, valorizamos moito a axuda de todo o persoal docente e investigador con que traballamos nestes anos. En especial, é a nosa vontade expresarmos o noso agradecemento ao Profesor José del Valle e ao Centro de Estudos Galegos da City University of New York (CUNY), polo convite para realizar unha estadía e por nos ofrecer novas perspectivas desde as cales nos achegarmos á investigación sobre a lingua galega.. 5.

(6) En último lugar, merecen tamén a nosa gratitude aquelas persoas máis próximas, en especial a familia e as amizades, que durante todo o tempo se mostraron pacientes e comprensivas e nos alentaron desde o inicio para a consecución deste proxecto. Os seus estímulos optimistas e a súa inestimábel confianza nas nosas capacidades foron un dos motores fundamentais ao longo das distintas fases que requiriu a elaboración do presente traballo. Somos cientes de que, con certeza, é esta unha enumeración forzosamente incompleta, por canto foron moitas as persoas que dunha forma ou doutra nos agasallaron tamén coa súa colaboración. Para todas elas van dirixidas, igualmente, as nosas palabras liminares de agracedemento.. 6.

(7) II. Resumo / Resumen / Abstract A presente tese de doutoramento Lingua galega e novos soportes comunicativos: a linguaxe SMS analiza as características das novas tipoloxías textuais e dos códigos lingüísticos que se xeraron a partir do desenvolvemento da comunicación electrónica. En particular, focaliza a súa atención na modalidade discursiva das mensaxes de texto e no sistema de escrita abreviada coñecido como “a linguaxe SMS”, en tanto que medio e vehículo da interacción persoal. Neste sentido, xulgamos que as particulares condicións en que se desenvolve a comunicación no contorno dixital e as posibilidades interactivas das súas aplicacións determinan a aparición de novos modos de interlocución e, en consecuencia, de modelos textuais e códigos lingüísticos novidosos que exixen reflexión desde un prisma filolóxico e lingüístico. Con tal propósito, pareceunos relevante non só describirmos as súas propiedades textuais e gramaticais, que constitúen o argumento principal, mais tamén realizarmos unha aproximación diacrónica e sociolóxica que permita entendermos estas modalidades no contexto en que se enmarcan, determinarmos o grao de innovación e de débeda a respecto doutros sistemas de comunicación, eliminarmos os preconceptos que existen aínda en relación con estas prácticas e, por último, constatarmos a proxección sociocultural e o enorme potencial que nos ofrece este fenómeno lingüístico. La presente tesis de doctorado Lengua gallega y nuevos soportes comunicativos: el lenguaje SMS analiza las características de las nuevas tipologías textuales e de los códigos lingüísticos que se crearon con motivo de la expansión de la comunicación electrónica. En particular, centra su atención en la modalidad discursiva de los mensajes de texto y en el sistema de escritura abreviada conocido como “el lenguaje SMS”, en tanto que medio y vehículo de la interacción personal. En este sentido, consideramos que las particulares condiciones en que se desarrolla la comunicación en el entorno digital y las posibilidades interactivas de sus aplicaciones determinan la aparición de nuevos modos de interlocución y de modelos textuales y de códigos lingüísticos novedosos que exigen reflexión desde un prisma filológico. Por eso nos pareció relevante describir sus propiedades textuales y gramaticales, que conforman el argumento principal, y realizar, igualmente, una aproximación diacrónica y sociológica que permita entender estas modalidades en el contexto en el que se enmarcan, determinar el grado de innovación y de tradición de estos sistemas de comunicación, eliminar los prejuicios que todavía existen sobre estas prácticas y verificar la proyección sociocultural y el gran potencial que nos ofrece este fenómeno lingüístico. This PhD thesis Galician language and new communication media: texting analyzes the characteristics of the new types of textual and linguistic codes that were created as a result of the expansion of electronic communication. In particular, it focuses on the discursive mode of text messages and shorthand writing system known as “texting”, as much as medium and vehicle of personal interaction. In this regard, we consider the particular circumstances in which communication takes place in the digital context and the interactive possibilities of their applications determine the appearance of new forms of dialogue and, therefore, novel textual models and linguistic codes that require study and reflection from a philological prism. For this purpose, we found relevant not only to describe their textual and grammatical properties –which make up the main argument–, but also to perform a diachronic and sociological approach in order to understand these modalities in the context in which they are framed, determine the scale of innovation and tradition regarding other communication systems, eliminate prejudices that still exist about these practices and, in last place, verify the social projection and the great potential offered by this linguistic phenomenon.. 7.

(8)

(9) III. Limiar Obxectivos A Internet e os sistemas de interacción dixitais constituíron unha auténtica revolución social e na actualidade conforman unha parte importante do noso día a día. Igualmente, ao se tratar dun medio eminentemente gráfico, será tamén unha revolución no ámbito da linguaxe. Por esta razón, viran necesarias aproximacións lingüísticas que se acheguen á nova realidade e que a describan coa maior profundidade posíbel e desde múltiplas perspectivas. Sería esta circunstancia a que motivaría a nosa escolla temática e a que nos conduciu ao presente traballo. Así as cousas, o propósito fundamental asenta na análise e na influencia que as tecnoloxías da información e da comunicación exercen no aparecemento de novas prácticas comunicativas e na modificación da forma en que as persoas utilizan a lingua para interaxiren no soporte dixital. Especificamente, a nosa atención focalízase no estudo pormenorizado da modalidade discursiva das mensaxes de texto e na descrición dos fenómenos lingüísticos característicos do código gráfico que a ela xorde asociado, a linguaxe SMS. Os obxectivos que perseguimos coa presente investigación son diversos: por unha parte, ofrecermos unha visión ampla da antedita tipoloxía textual e das súas propiedades lingüísticas; por outra parte, contribuírmos para a modernización e a actualización da Filoloxía Galega introducindo unha nova focaxe, a dos usos lingüísticos da Internet, desde a cal nos aproximarnos do estudo da nosa lingua, que non só debe asentar na tradición, mais tamén na análise da realidade máis inmediata. Outrosí, un traballo de tales características será capaz de favorecer igualmente a normalización das novas prácticas discursivas e tamén do galego, na medida en que verifica a súa vitalidade. No entanto, a necesaria reflexión que exixe este fenómeno desde as diversas áreas da descrición (socio)lingüística permítenos estabelecermos obxectivos máis precisos que, de modo complementar aos xa sinalados, guiarán a nosa investigación e que citamos a seguir: a) determinarmos as propiedades inherentes ao discurso electrónico e o mapa de potencialidades comunicativas do soporte dixital. b) coñecermos o modo en que se estrutura esta tipoloxía textual e cales son as súas características diferenciais a respecto do resto das modalidades electrónicas. c) describirmos as estratexias lingüísticas e os recursos gráficos presentes na linguaxe SMS e estabelecermos os seus condicionantes, a súa funcionalidade e as súas finalidades. d) verificarmos o grao de orixinalidade e o grao de débeda da linguaxe SMS a respecto doutros mecanismos de escrita abreviada. e) ofrecermos unha aproximación diacrónica da historia da escrita que incorpore as prácticas máis recentes producidas no medio electrónico. f) constatarmos como a representación da lingua por escrito é un organismo en continua mudanza e en constante adaptación aos novos tempos e aos novos espazos. g) afondarmos na nova orientación da Lingüística relativa ao contexto dixital, nomeadamente no que se refire ao xénero das mensaxes de texto e á linguaxe SMS.. 9.

(10) h) comprobarmos o nível de (a)normalidade con que as mudanzas orixinadas polas TIC foron asumidas na esfera lingüística en comparación con outras áreas e campos. i) especificarmos e refutarmos os preconceptos que existen arredor dos usos lingüísticos en Rede tanto a nível social como dentro da comunidade investigadora. j) determinarmos o perfil da persoa usuaria destes medios e destes códigos, aprofundando nas causas e nos propósitos que estimulan a dita praxe. k) coñecermos as potencialidades da escrita gráfica para fomentaren a invención e a creatividade lingüística do usuariado. l) reflectirmos sobre a utilidade do emprego das modalidades discursivas e dos códigos lingüísticos dixitais nas aulas de lingua como ferramenta pedagóxica. m) verificarmos que se trata dun fenómeno universal e que, en consecuencia, todas as linguas desenvolveron unha variedade gráfica de similares características para se adecuaren ao novo contexto. n) termos coñecemento da proxección social e da rendibilidade da linguaxe SMS noutras esferas, como a publicitaria, a literaria e inclusive a artística. o) constatarmos a necesidade de vincularmos a lingua galega ao soporte dixital e ás novas realidades lingüísticas para favorecermos o proceso de revitalización do noso idioma. En definitivo, o presente traballo pretende contribuír a escala global para ampliarmos as perspectivas da reflexión lingüística, incorporando novos escenarios de uso e novas realidades lingüísticas que precisan ser estudadas; e a escala local persegue favorecer a investigación sobre a lingua galega nun ámbito asaz concreto, o da Internet, ao tempo que preenche os baleiros provocados polo serodio desenvolvemento da tradición gramatical e que amplía as perspectivas de reflexión lingüistica do noso idioma.. Metodoloxía De acordo co xa sinalado, o desenvolvemento das TIC fixo proliferar toda unha variedade de novas plataformas de interacción cuxo estudo e observación non permanecen alleos aos intereses das disciplinas humanísticas, entre elas a Lingüística, que está a presenciar continuamente o nacemento de novos xéneros discursivos. O das mensaxes de texto é tan só un exemplo que, xunto ao correo electrónico, os chats ou a mensaxaría instantánea completan o mapa de tipoloxías textuais xurdidas nos espazos de comunicación en Rede. A nosa investigación inscríbese, por tanto, no contexto de aparición de novos usos lingüísticos e ten como finalidade a súa caracterización. Porén, a novidade deste tipo de investigacións implica tamén acharmos certos obstáculos, especialmente no referente ao marco teórico e aos principios metodolóxicos que deben estruturar un traballo de tales características para garantir a súa coherencia. De feito, no ámbito galego-portugués non existe ningún estudo monográfico que trate con pormenor estes aspectos, mais tan só algunhas notas ou artigos que reflicten sobre cuestións puntuais. Esta carencia é o motivo de que algunhas das teorías enunciadas no traballo a respecto do noso idioma fosen formuladas ex nihilo e de que sexan os contributos realizados para a lingua inglesa os que se erixan en boa medida como referentes, xa que é un dos idiomas sobre o que máis investigacións se realizaron neste campo. Con todo, os seus autores tamén son conscientes da dificultade de. 10.

(11) analizarmos unha disciplina que non existe ou que, cando menos, non está recollida como tal nos manuais especializados ou nas materias dos cursos universitarios. A análise lingüística da Internet e dos contextos electrónicos constitúe un novo ámbito de investigación que, a pesar da súa transcendencia, aínda se encontra nun estado incipiente. Por esta razón, a perspectiva desde a cal abordamos o estudo das SMS e da linguaxe SMS é a da descrición lingüística, dado que xulgamos que no momento actual é o que estes códigos precisan: descricións que permitan entender a súa funcionalidade no soporte en que emerxeron. A caracterización das mensaxes de texto e das súas propiedades lingüísticas en tanto que modalidade discursiva e sistema gráfico singulares desde unha óptica descritiva ten de partir, necesariamente, dun corpus de textos o suficientemente representativo para dar conta de todas as súas particularidades. E, máis unha vez, tamén neste punto a nosa investigación encontra diversos atrancos, pois a nível xeral existen moi poucos bancos de datos que recollan mostras das novas prácticas lingüísticas e, en particular, porque ningún dos existentes incorpora hoxe en día a lingua galega ao seu abano de idiomas. Coñecemos no ámbito galego-portugués algunhas iniciativas neste sentido, mais o número de textos manexados é aínda limitado tanto do punto de vista cualitativo –ao estaren restrinxidos a unha temática concreta– como cuantitativo –ao conteren un número reducido de mostras. Consecuentemente, decidimos crear un corpus de SMS en galego que nos permitise describir con rigor os seus trazos máis representativos. O corpus consta de 812 mensaxes que foron extraídas dunha mostra máis ampla que serviu para a súa selección e compiladas a través de varios sistemas: primeiramente, recollemos as SMS que se produciron como resultado dun concurso da Coordinadora Galega de Equipos de Normalización e Dinamización Lingüística (e cuxa referencia no texto será C-Nadal) que premiaba a SMS de Nadal máis orixinal; en segundo lugar, após varias probas iniciais, seleccionamos varios informantes repartidos por toda a xeografía galega para que recollesen un conxunto de SMS representativo de todo o territorio; por último, utilizamos un formato de colaboración aberta creando un formulario electrónico (http://goo.gl/n0szso) en que todo o mundo podía contribuír achegando as súas SMS en galego. Nesta liña, e para conseguirmos unha ampla participación, foi difundido a través das redes sociais para que grazas ao usuariado partillar ou retuitear puidese chegar ao maior número de galegofalantes. En ambos os casos, para alén das SMS, solicitamos información de tipo persoal (idade, sexo e procedencia) para determinarmos en liñas xerais o perfil sociolóxico das persoas usuarias deste sistema de escrita. De acordo con Pérez Guerra (1998:28), canto maior for o volume dos textos recollidos, maiores serán as oportunidades de análise e de descrición lingüística dun determinado fenómeno. Non obstante, convén repararmos na dificultade de compilarmos un corpus deste tipo, que implica traballarmos con textos que se inscriben adoito na esfera privada do individuo. Non resulta fácil accedermos a mostras que precisan da doazón desinteresada das persoas e da súa autorización. As reticencias son moitas e, por esta razón, a grande maioría das SMS foi cedida ou compilada por xente do noso contorno máis próximo. Outrosí, debemos ter en conta que nalgúns casos as SMS recibidas poden non corresponder á mensaxe orixinal, isto é, é posíbel que puidesen presentar certas alteracións: corrección de erros, desenvolvemento de abreviaturas etc. En todo o caso, xulgamos que, a pesar dos mencionados condicionantes e a teor dos textos recibidos e de estudos similares sobre outras modalidades textuais, as persoas informantes conforman un grupo o suficientemente diverso. Por tanto, achamos que as 812 SMS que compoñen o corpus constitúen unha mostra significativa que permitirá identificarmos as características principais do sistema de escrita abreviada que se utiliza neste medio. Na análise lingüística, os datos persoais son irrelevantes, de modo que os nomes de informantes e o das entidades que cederon as. 11.

(12) mensaxes foron eliminados co fin de respectarmos a súa intimidade, salvo naqueles casos en que temos consentimento expreso ou onde estas referencias resultaren relevantes para o estudo lingüístico ou textual. E aínda que o banco de datos con que contamos presenta máis información, na relación de SMS que figura no Anexo I incorporamos tan só a súa referencia en función do bloco de idade a que pertencen (15-25 será A, 26-40 será B ,+40 será C) e a tipoloxía das mensaxes (Persoais e Non persoais). Igualmente, na medida das nosas posibilidades, procurouse incluír algúns exemplos de unidades interaccionais completas para analizarmos aspectos relativos ao encadeamento de mensaxes e á súa estruturación, e tamén textos pertencentes a outras tipoloxías discursivas (Outras mostras ou OM), tales como as redes sociais, os chats ou o correo para determinarmos a súa rendibilidade noutros soportes con diferentes condicionamentos técnicos. Non obstante, alén da descrición lingüística do novo sistema de representación da escrita, tamén nos pareceu relevante estudarmos este fenómeno desde a óptica da Lingüística Perceptiva, isto é, desde aquela disciplina que concede atención ao punto de vista dos propios utentes da lingua, para así verificarmos cal é a súa consideración social. Con tal propósito deseñamos un cuestionario que foi difundido a través das redes sociais, nomeadamente Facebook e Twitter, o que nos permitiu chegarmos a un amplo abano de informantes de procedencia xeográfica e social moi diversa. O número total de persoas que realizou o inquérito foi de 237, cifra que dá conta da representatividade dos nosos datos. O cuestionario consta de trinta e dúas cuestións –moitas delas vinculadas a través dunha relación de causaefecto–, en que se interroga as persoas sobre diversos aspectos relacionados coas SMS, a escrita reducida e a súa percepción social. As preguntas preséntanse en diversas modalidades –escolla entre varias opcións, texto libre, respostas fechadas de ‘si’ ou ‘non’, selección a partir dunha listaxe etc.–, de modo que nin sempre é posíbel ofrecermos estatísticas. Igualmente, poden distinguirse tres bloques fundamentais: unha primeira serie de preguntas en que se identifica o perfil das persoas que participan do cuestionario (grupo de idade, procedencia e sexo), unha segunda sección que se centra no xénero das mensaxes de texto (frecuencia de envío, razóns que motivan o seu uso etc.) e a última, e máis extensa, que focaliza a súa atención no sistema de escrita abreviada (argumentos que apoian a súa utilización, caracterización das persoas usuarias, recursos lingüísticos e valorizacións a respecto do seu uso e do seu futuro). Igual que acontece co corpus –en que a orixinalidade lingüística radica na subversión a respecto do modelo estándar–, tamén nos excertos de textos citados tanto do inquérito como da bibliografía resolvemos adoptar criterios de literariedade e reproducilos tal e como figuran na edición empregada. Tan só alteramos o texto naqueles casos en que detectamos grallas de natureza tipográfica coa finalidade de facilitarmos a lectura. No referente ao marco teórico, seguimos fundamentalmente o modelo da gramática funcional que, para alén de ser o dominante na esfera dos estudos filolóxicos na Galiza, é aquel que mellor encaixa coa orientación deste traballo, pois entende a lingua como punto de partida para explicar a organización, a variación e a (re)produción de cada un dos elementos que a enforman e concede unha grande relevancia ás circunstancias contextuais que envolven todo o acto lingüístico. No entanto, tamén non negamos a relevancia das orientacións máis formalistas ao longo destas páxinas. Por iso, decidimos adoptar unha metodoloxía mixta que se aproxime deste fenómeno lingüístico combinando a introspección reflexiva coa observación e o traballo sobre os textos; así, a explicación teórica reparará non só nos falantes, no seu contorno lingüístico e nas súas pretensións comunicativas, mais tamén na procura de principios comúns ou universais que permitan estudarmos, en último caso, a capacidade lingüística dos seres humanos. Tamén queremos manifestar a importancia da. 12.

(13) tradición gramatical galega como apoio para a descrición lingüística deste código; as obras de Xosé Ramón Freixeiro Mato, Manuel Ferreiro, Rosario Álvarez e Xosé Xove foron algunhas das referencias teóricas máis valiosas a este respecto. E na mesma medida, non podemos obviar a nosa débeda coa literatura lingüística xeral, nomeadamente coa anglófona, que, debido á xa citada exigüidade de investigacións deste teor no ámbito galego-portugués, virou imprescindíbel como soporte teórico: os traballos de David Crystal, Naomi Baron, Crispin Thurlow, Rich Ling ou Susanne Herring, entre outras referencias, contribuíron de modo significativo para enriqueceren esta tese.. Estruturación Coa finalidade de organizarmos dun modo coherente a exposición dos obxectivos e a observación dos resultados do corpus e do inquérito, optamos por dividirmos convencionalmente este traballo en diversos capítulos; cada un deles focaliza a súa atención en aspectos particulares relativos á definición das mensaxes de texto e da linguaxe SMS en tanto que xénero textual e código lingüístico novidosos no marco da comunicación escrita. Nalgúns casos, a pertinencia dos subcapítulos pode verse a partir da visión de conxunto, de modo que todos eles resultarán eficaces para entendermos a natureza e a singularidade do fenómeno SMS en toda a súa amplitude e complexidade. Para alén da sección introdutoria, en que figuran as cuestións de método e os índices, son seis as partes en que está dividido o noso estudo. Na primeira delas, intitulada “Tradición e innovación na comunicación escrita”, achegámonos a dous ámbitos que xulgamos imprescindíbeis para interpretarmos as tipoloxías textuais e os códigos lingüísticos que está a propiciar o contexto dixital: por unha banda, examinamos os trazos máis característicos dos sistemas de representación escrita da lingua e dos seus soportes ao longo da historia e tamén os antecedentes dos mecanismos de escrita abreviada para determinarmos o grao de innovación da linguaxe SMS e das súas estratexias lingüísticas; por outra banda, tamén centramos o noso interese na esfera tecnolóxica e nas súas repercusións desde unha perspectiva lingüística e comunicativa. Neste sentido, realizamos unha contextualización histórica e ocupámonos da descrición das diferentes aplicacións empregadas na interacción electrónica e das súas posibilidades lingüísticas. Tamén analizamos a proxección social destas tecnoloxías para observarmos o grao de (in)naturalidade con que estas foron asumidas nuns e noutros casos. Somos conscientes da excesiva extensión dun capítulo cuxo obxectivo é só contextualizar, mais xulgamos necesario aprofundarmos nesta dupla perspectiva, dado que constituirá –debido á ausencia de aproximacións teóricas doutra índole– o principio fundamental desde o que nos achegarmos a estas prácticas. O capítulo 2, “As SMS no marco do discurso electrónico”, repara nas consecuencias lingüísticas producidas pola aparición dun novo soporte para a interacción entre seres humanos. Sobre este particular, pareceunos relevante tratarmos primeiramente algúns aspectos relativos aos fundamentos da linguaxe que nos permitisen coñecermos en profundidade o seu funcionamento e, en consecuencia, entendermos tamén a orixe e a rendibilidade dun fenómeno destas características. Así, o achegamento ao código lingüístico, aos modelos comunicativos ou á tipoloxía textual servirá de base para identificarmos as propiedades intrínsecas do discurso electrónico, en tanto que macroclase de toda a variedade discursiva xerada neste contorno. Para tal efecto, realizamos unha aproximación histórica do Discurso Mediado por Computador e das liñas de investigación fundamentais desde as cales se abordou o seu estudo. A partir de aí atenderemos á súa caracterización, facendo especial fincapé nos trazos inherentes ao propio soporte, como a dimensión espacio-temporal, as. 13.

(14) limitacións técnicas das aplicacións ou a falta de retroalimentación. Será esta aproximación a que facilite a comprensión das propiedades discursivas dos xéneros textuais electrónicos, da natureza híbrida da súa modalidade gráfica –a medio camiño entre a oralidade e a escrita– e do carácter a un tempo sintético e expresivo dos recursos lingüísticos que a definen. En último lugar, o capítulo inclúe tamén a descrición pormenorizada do xénero das mensaxes de texto desde unha dupla perspectiva: i) a sociolóxica, que se centra no usuariado e que analiza a funcionalidade desta ferramenta, e ii) a comunicativa, que clasifica as SMS atendendo á súa tipoloxía, aos condicionamentos de espazo e tempo, ás modalidades de interacción predominantes e á súa estrutura paratextual. Pola súa parte, o capítulo 3, intitulado “A linguaxe SMS”, está orientado cara ao estudo da variedade discursiva desde unha óptica fundamentalmente lingüística, isto é, ao tratamento de todas aquelas cuestións relevantes para definirmos a nova modalidade escrita. Neste punto, abordamos tamén algúns aspectos sociolóxicos, como o perfil do usuariado ou as motivacións e as finalidades para o uso destes códigos. As páxinas centrais da epígrafe están dedicadas á análise dos seus trazos lingüísticos máis característicos, agrupados en función da área gramatical a que pertencen: ortografía, fonética, morfosintaxe, semántica, pragmática etc. Esta é, do noso punto de vista, unha das partes máis interesantes do traballo, xa que a descrición lingüística do fenómeno SMS pon de manifesto, por un lado, a capacidade de creación lingüística das persoas, que xogan coas particularidades da lingua para as moldearen segundo os seus obxectivos e, por outro lado, as posibilidades expresivas e a vitalidade das linguas, que de maneira inmediata e case instintiva se adaptan aos novos espazos de uso e ás exixencias dos seus utentes. Neste sentido, tamén concedemos atención a determinados aspectos sociolingüísticos, como a variación dialectal ou a situación de contacto lingüístico para observarmos en que medida inflúen na conformación da linguaxe SMS. Igualmente, observamos a modalidade desde unha perspectiva global, examinando o modo en que outras linguas se comportan no mesmo soporte e as similitudes estruturais entre as propiedades da escrita abreviada e a doutras variedades lingüísticas, como os pidgins e os crioulos. O estudo da linguaxe SMS complétase coa análise da súa transcendencia sociocultural; nesta liña, centrarémonos na súa consideración social e na súa proxección a outras áreas, cal a literaria, a educativa ou a artística. No capítulo 4 figuran as conclusións xerais a que nos conduciu a nosa investigación. Sobre esta cuestión, convén sinalarmos que tamén no encerramento de cada capítulo incluímos unhas breves notas que sintetizan os aspectos principais que foron tratados. Así as cousas, nestas liñas finais estabelecemos pontes entre os obxectivos formulados no limiar e os resultados presentados ao longo do traballo. O capítulo 5 contén as referencias bibliográficas que nos serviron de soporte teórico para realizarmos a presente investigación e que foron citadas ao longo do texto. Aparecen clasificadas en dous grupos: no primeiro –e máis numeroso– encóntranse as obras de consulta primaria, quere dicir, aquelas que manexamos para sustentarmos as nosas hipóteses, extraermos datos ou confrontarmos os resultados; trátase fundamentalmente de estudos (socio)lingüísticos e filolóxicos, moito embora a natureza tecnolóxica do tema tratado impida a súa exclusividade. No segundo presentamos as obras de consulta secundaria, fundamentalmente volumes literarios de que tiramos algúns dos exemplos expostos no traballo. En relación co sistema de citación, é preciso apuntarmos que seguimos o modelo americano, pois xulgámolo máis conveniente para non interferir en exceso a lectura, reservando o espazo das notas a rodapé para ampliarmos determinada información ou completarmos a rexistrada no corpo principal do texto. Deste modo, as indicacións. 14.

(15) particulares ofrecidas non obstaculizan mais complementan a necesaria visión de conxunto. E como corresponde a un estudo de tales características, alén das consultas de obras físicas, tamén os recursos online conformaron un resorte imprescindíbel para a elaboración da presente tese. Para estes títulos, acrecentamos á referencia bibliográfica o enderezo web onde se poden consultar e a data en que accedemos a eles por última vez. Nalgúns casos, o formato electrónico imposibilita a citación por número de páxina destes materiais. Esta tese de doutoramento conclúe no capítulo 6, “Anexos”, onde se ofrece unha serie de apéndices que foron utilizados como fonte de información ao longo da investigación e que son referidos en diversas partes do texto. En primeiro lugar, inclúese a relación de mensaxes de texto de que consta o noso corpus tendo en conta a clasificación adoptada para a súa citación no desenvolvemento do traballo. En segundo lugar, adxuntamos tamén o formulario web que foi utilizado para extraermos os datos sociolóxicos a respecto do sistema de mensaxes de texto e da linguaxe SMS; nesta sección incluímos tamén unha ligazón para a súa localización web, pois tan só deste modo poderán visualizarse as diversas alternativas suxeridas para aquelas preguntas que non presentan unha resposta libre. En terceiro lugar, incluímos os principais datos estatísticos utilizados ao longo do traballo sobre as mensaxes de texto e a linguaxe SMS. E, en último lugar, incorporamos a tradución para o inglés do limiar e das conclusións deste traballo, como resultado das exixencias do doutoramento internacional.. 15.

(16)

(17) ÍNDICE XERAL I. AGRADECEMENTOS ..................................................................................................................... 5 II. RESUMO / RESUMEN / ABSTRACT........................................................................................ 7 III. LIMIAR .......................................................................................................................................... 9 Obxectivos ................................................................................................................................................... 9 Metodoloxía .............................................................................................................................................. 10 Estruturación ............................................................................................................................................. 13. ÍNDICE XERAL ..................................................................................................................................... 17 V. ÍNDICE DE FIGURAS E TÁBOAS............................................................................................. 23 VI. RELACIÓN DAS PRINCIPAIS ABREVIATURAS CITADAS NO TEXTO ........................ 25 CAPÍTULO 1. TRADICIÓN E INNOVACIÓN NA COMUNICACIÓN ESCRITA .................... 27 1.1. Achegamento á historia da escrita: desenvolvemento e simplificación ................................................. 27 1.1.1. Aproximación aos sistemas de representación da linguaxe................................................................... 30 1.1.1.1. Consideracións sociais da escrita .................................................................................................... 38 1.1.2. Historia dos soportes da escrita. Do papiro á pantalla .......................................................................... 43 1.1.3. Antecedentes dos mecanismos de escrita abreviada. Visión histórica .................................................. 54 1.1.4. Sistemas de simplificación lexical. Perspectiva gramatical .................................................................... 67 1.2. As TIC e os novos sistemas de comunicación ........................................................................................ 71 1.2.1. Os soportes da interacción electrónica .................................................................................................. 73 1.2.1.1. A informática e as telecomunicacións ............................................................................................ 73 1.2.1.1.1. O computador: de máquina de cálculo a medio de comunicación ......................................... 74 1.2.1.1.2. A telefonía móbil ..................................................................................................................... 76 1.2.1.2. Historia da Internet ......................................................................................................................... 80 1.2.1.3. A www............................................................................................................................................. 83 1.2.1.3.1 A web 2.0: o paso definitivo cara a un modelo comunicativo .................................................. 86 1.2.1.3.1.1. Blogs ..................................................................................................................................... 89 1.2.1.3.1.2. Redes Sociais ........................................................................................................................ 91 1.2.2. Os novos medios de comunicación ........................................................................................................ 95 1.2.2.1. O correo electrónico ....................................................................................................................... 96 1.2.2.2 Foros de debate, grupos de novas e listaxes de distribución ........................................................ 100 1.2.2.3. Os chats......................................................................................................................................... 103 1.2.2.4. Mensaxaría Instantánea (MI) ........................................................................................................ 105 1.2.2.5. As SMS .......................................................................................................................................... 107. 17.

(18) 1.2.2.6. As chamadas perdidas .................................................................................................................. 109 1.2.2.7. MUDs e MOOD ............................................................................................................................. 111 1.2.2.8. Comunicacións de voz e vídeo por Internet (VoIP) ....................................................................... 114 1.2.3. Repercusións sociais das TIC ................................................................................................................ 116 1.2.3.1. Comunidade virtual vs comunidade presencial ............................................................................ 118 1.2.3.2. A división dixital ............................................................................................................................ 126 1.2.3.2.1. División socioeconómica ....................................................................................................... 128 1.2.3.2.2. División xeracional ................................................................................................................. 131 1.2.3.2.3. División lingüística ................................................................................................................. 134 1.2.3.3. Lecer e socialización: adicción ás TIC ............................................................................................ 137 1.3. Conclusións ........................................................................................................................................143. CAPÍTULO 2. AS SMS NO MARCO DO DISCURSO ELECTRÓNICO ................................. 147 2.1. Achegamento aos fundamentos da linguaxe .......................................................................................149 2.1.1. Linguaxe, lingua e fala .......................................................................................................................... 152 2.1.2. Código lingüístico e modelos comunicativos ....................................................................................... 155 2.1.3. Variación lingüística.............................................................................................................................. 160 2.1.4. Aproximación á tipoloxía textual.......................................................................................................... 169 2.2. CMC: o discurso electrónico ................................................................................................................177 2.2.1. Breve historia da CMC .......................................................................................................................... 178 2.2.2. O discurso mediado por computador (DMC) ....................................................................................... 183 2.2.2.1 Aproximación á historia do DMC ................................................................................................... 185 2.2.2.2. Liñas de investigación nos estudos sobre DMC ............................................................................ 188 2.2.3. Caracterización do DMC ....................................................................................................................... 192 2.2.3.1. Factores que inflúen nas especificidades do medio ..................................................................... 194 2.2.3.2 Tipoloxía textual electrónica .......................................................................................................... 204 2.2.3.3. O oral e o escrito no discurso dixital ............................................................................................. 210 2.2.4. Aproximación á linguaxe da informática e da Internet ........................................................................ 221 2.3. As mensaxes de texto .........................................................................................................................227 2.3.1. Cuestións xerais.................................................................................................................................... 227 2.3.1.1. Definición ...................................................................................................................................... 227 2.3.1.2. Propiedades das mensaxes de texto............................................................................................. 228 2.3.2. Socioloxía das SMS ............................................................................................................................... 234 2.3.2.1. Persoas usuarias ........................................................................................................................... 235 2.3.2.2. Motivos do suceso ........................................................................................................................ 244 2.3.2.3. Funcionalidade das SMS ............................................................................................................... 248 2.3.3. Tipoloxía das SMS ................................................................................................................................. 254 2.3.3.1. Clasificación segundo criterios funcionais .................................................................................... 255 2.3.3.1.1. A mensaxe persoal................................................................................................................. 256 2.3.3.1.2. A mensaxe profesional .......................................................................................................... 257 2.3.3.1.3. A mensaxe institucional......................................................................................................... 259 2.3.3.1.4. A mensaxe comercial e publicitaria ....................................................................................... 261 2.3.3.1.5. Mensaxes de cadeas de reenvío ............................................................................................ 263 2.3.3.1.6. Mensaxes non solicitadas ...................................................................................................... 264 2.3.3.1.7. Mensaxes xeradas de forma automática............................................................................... 266. 18.

(19) 2.3.3.2. Clasificación segundo criterios enunciativos ................................................................................ 267 2.3.3.2.1. O papel da persoa que coenuncia ......................................................................................... 271 2.3.4. O tempo e o espazo nas SMS ............................................................................................................... 276 2.3.4.1. Un medio diferido ......................................................................................................................... 277 2.3.4.2. A pantalla como espazo partillado................................................................................................ 285 2.3.5. Modalidades de interacción nas SMS................................................................................................... 289 2.3.5.1. A noción de sesión ........................................................................................................................ 295 2.3.5.2. Estratexias para xestionar as interaccións .................................................................................... 296 2.3.5.3. Análise conversacional das SMS ................................................................................................... 299 2.3.5.3.1. Esquemas interaccionais: SMS continuas e descontinuas..................................................... 304 2.3.6. Estrutura paratextual das SMS ............................................................................................................. 307 2.3.6.1. Estudo paratextual dos programas de envío de SMS ................................................................... 310 2.3.6.2. Análise paratextual do corpo do texto nas SMS ........................................................................... 313 2.4. Conclusións ........................................................................................................................................319. CAPÍTULO 3. A LINGUAXE SMS ............................................................................................... 323 3.1. Achegamento sociolóxico ...................................................................................................................325 3.1.1 Perfil da persoa usuaria ......................................................................................................................... 326 3.1.1.1 Quen?............................................................................................................................................. 326 3.1.1.2. Por que? ........................................................................................................................................ 336 3.1.1.3. Para que? ...................................................................................................................................... 340 3.2. Cuestións lingüísticas..........................................................................................................................345 3.2.1. A compoñente gráfica e fonético‐fonolóxica ....................................................................................... 350 3.2.1.1. Recursos de simplificación ............................................................................................................ 350 3.2.1.1.1. Elisión de vogais..................................................................................................................... 350 3.2.1.1.2. Ausencia de acentuación ....................................................................................................... 355 3.2.1.1.3. Elisión de consoantes ............................................................................................................ 356 3.2.1.1.4. Redución de grupos consonánticos ....................................................................................... 359 3.2.1.1.5. Os grupos consonánticos cultos ............................................................................................ 362 3.2.1.1.6. Simplificación dos dígrafos .................................................................................................... 363 3.2.1.1.7. Simplificación da correspondencia fonema / letra ................................................................ 364 3.2.1.1.8. Reducións grafo‐fonéticas ..................................................................................................... 368 3.2.1.1.9. Uso de grafías etimolóxicas ................................................................................................... 370 3.2.1.1.10. Reducións alfanuméricas ..................................................................................................... 372 3.2.1.1.11. Uso de símbolos .................................................................................................................. 374 3.2.1.1.12. Omisión de espazos ............................................................................................................. 380 3.2.1.1.13. Puntuación reducida............................................................................................................ 382 3.2.1.1.14 As abreviacións na escrita SMS ............................................................................................ 385 3.2.1.2. Recursos de ampliación ................................................................................................................ 390 3.2.1.2.1. Estiramentos gráficos ............................................................................................................ 391 3.2.1.2.2. Puntuación expresiva ............................................................................................................ 393 3.2.1.3. Mecanismos de creación .............................................................................................................. 398 3.2.1.3.1 Novos usos das maiúsculas..................................................................................................... 398 3.2.1.3.2. Uso de grafemas foráneos ..................................................................................................... 400 3.2.1.3.3. Novos usos da puntuación..................................................................................................... 402 3.2.2. A compoñente morfolóxica e sintáctica ............................................................................................... 405. 19.

(20) 3.2.2.1 Mecanismos de redución ............................................................................................................... 405 3.2.2.1.1. Emprego de @ ....................................................................................................................... 405 3.2.2.1.2. Encurtamento vocabular ....................................................................................................... 407 3.2.2.1.3. Crases ou contraccións .......................................................................................................... 410 3.2.2.1.4. Concordancia ......................................................................................................................... 415 3.2.2.1.5. Simplificación da sintaxe: ...................................................................................................... 417 3.2.2.2. Estratexias de ampliación ou mantemento .................................................................................. 424 3.2.2.2.1. Uso de perífrases ................................................................................................................... 424 3.2.2.2.2. Uso do Infinitivo Flexionado .................................................................................................. 427 3.2.2.2.3. Uso do Futuro do Subxuntivo ................................................................................................ 429 3.2.2.2.4. Uso do diminutivo ................................................................................................................. 430 3.2.2.2.5. Uso de intensificadores ......................................................................................................... 434 3.2.2.2.6. Estruturas pleonásticas e redundantes ................................................................................. 437 3.2.2.3. Outros recursos morfosintácticos ................................................................................................. 440 3.2.2.3.1. Adaptación de estranxeirismos ............................................................................................. 440 3.2.2.3.2. Sintaxe coloquial.................................................................................................................... 442 3.2.3. A compoñente semántico‐lexical ......................................................................................................... 451 3.2.3.1. Estratexias de simplificación ......................................................................................................... 452 3.2.3.1.1. Emprego de pro‐formas ........................................................................................................ 452 3.2.3.2. Mecanismos de ampliación ou mantemento ............................................................................... 457 3.2.3.2.1. Repeticións lexicais ................................................................................................................ 457 3.2.3.2.2. Onomatopeas ........................................................................................................................ 459 3.2.3.2.3. Interxeccións ......................................................................................................................... 462 3.2.3.3. Estratexias de creación ................................................................................................................. 464 3.2.3.3.1. Ampliacións lexicais e/ou semánticas ................................................................................... 464 3.2.3.4. Outros recursos lexicais ................................................................................................................ 466 3.2.3.4.1. Introdución de estranxeirismos ............................................................................................. 467 3.2.3.4.2. Léxico ou expresións coloquiais ............................................................................................ 473 3.2.3.4.2.1. Xiria xuvenil .................................................................................................................... 474 3.2.3.4.2.2. Léxico infantil ................................................................................................................. 476 3.2.3.4.2.3. Frases feitas e expresións fixas ...................................................................................... 478 3.2.3.4.2.4. A expresión de afecto..................................................................................................... 480 3.2.3.4.2.5. Linguaxe malsoante ....................................................................................................... 484 3.2.3.4.2.6. Linguaxe sexual .............................................................................................................. 486 3.2.3.4.3. Tratamento da toponimia ..................................................................................................... 487 3.2.4. A compoñente pragmático‐textual ...................................................................................................... 490 3.2.4.1.Mecanismos de redución ............................................................................................................... 491 3.2.4.1.1. Simplificación textual ............................................................................................................ 491 3.2.4.1.1.1. A elipse ........................................................................................................................... 491 3.2.4.1.1.2. A deíxe ............................................................................................................................ 495 3.2.4.1.1.2.1 A deíxe indicial, persoal e espacio‐temporal ........................................................... 496 3.2.4.1.1.2.2. Deíxe textual: anáfora e catáfora ........................................................................... 500 3.2.4.1.2. Supeditación da cohesión á coherencia informativa ............................................................. 504 3.2.4.2. Estratexias de ampliación. A función expresiva da linguaxe SMS e a súa finalidade pragmática . 505 3.2.4.3. Recursos de creación. Uso de emotícones ................................................................................... 506 3.2.4.4. Outros mecanismos de natureza discursiva. A orde pragmática .................................................. 513 3.3. Aspectos sociolingüísticos ..................................................................................................................519 3.3.1. A linguaxe SMS e a variación dialectal ................................................................................................. 520. 20.

(21) 3.3.2. A linguaxe SMS e o contacto de linguas ............................................................................................... 525 3.3.3. A linguaxe SMS e a diversidade lingüística ........................................................................................... 538 3.3.4. A linguaxe SMS, os pidgins e os crioulos .............................................................................................. 547 3.4. Proxección sociocultural .....................................................................................................................553 3.4.1. Análise crítica da literatura a respecto da linguaxe SMS...................................................................... 554 3.4.2. A linguaxe SMS e outros ámbitos ......................................................................................................... 564 3.4.2.1. Linguaxe SMS e ensino .................................................................................................................. 565 3.4.2.2. Linguaxe SMS e literatura ............................................................................................................. 576 3.4.2.3. Linguaxe SMS e publicidade.......................................................................................................... 587 3.4.2.4. Linguaxe SMS e informática .......................................................................................................... 590 3.4.2.5. Linguaxe SMS e outras artes ......................................................................................................... 594 3.5. Conclusións ........................................................................................................................................597. CAPÍTULO 4. CONCLUSIÓNS FINAIS...................................................................................... 601 CAPÍTULO 5. BIBLIOGRAFÍA ................................................................................................... 605 5.1. Obras de consulta primaria .................................................................................................................605 5.2. Obras de consulta secundaria .............................................................................................................649. CAPÍTULO 6. ANEXOS ................................................................................................................ 651 6. I. Corpus de mensaxes de texto .............................................................................................................651 6. II. Inquérito sobre as mensaxes de texto e a linguaxe SMS .....................................................................687 6. III. Relación dos principais datos estatísticos sobre as SMS e a súa escrita SMS ......................................693 6. IV. Tradución para o inglés: Limiar e conclusións finais ..........................................................................703. 21.

(22)

(23) V. Índice de figuras e táboas Figura 1. Exemplos de inscricións en vaixelas, pedra e cerámica……………………...……43 Figura 2. Á esquerda, exemplo de papiro. Á dereita, o pergamiño vindel……………...……44 Figura 3. Evolución do formato libro: do manuscrito ao electrónico………………………..47 Figura 4. Lousa do século VIII documentada no actual Carrio (Asturias), tirada de Velázquez Soriano (1989) ……………………………………………………………………………….56 Figura 5. Fragmento dunha cantiga da autoría de D. Dinís [B502]………………………….57 Figura 6. Interface dunha conversa electrónica en Facebook………………………………199 Figura 7. Interdcambio múltiple nunha Rede Social………………………………………..201 Figura 8. Exemplos de telemóbel con teclado Querty e norma……………………………..229 Figura 9. Mostras do sistma de texto preditivo e de escrita manual…………..……………230 Figura 10. ‘Der Bote’, Matthas Haasse……………………………………………………..250 Figura 11. Esquema enunciativo prototípico da mensaxaría electrónica…………………...266 Figura 12. Esquema do acto de enunciación………………………………………………..269 Figura 13. Interface da caixa de entrada de SMS e dunha mensaxe en particular……….…280 Figura 14. Exemplo da estrutura de diferentes xestores de SMS……………………...……291 Figura 15. Exemplos de marcas paratextuais icónicas e lingüística nas SMS…………...…308. Táboa 1. Diferenzas entre a comunicación sincrónica e asincrónica ………………………195 Táboa 2. Trazos dos sistemas de interacción electrónica………………………………...…203 Táboa 3. Propiedades da lingua oral aplicadas á ciberfala…………………………….……214 Táboa 4. Propiedades da lingua escrita aplicadas á ciberfala. Adaptado de Crystal (2006:47)……………………………………………………………………………………217 Táboa 5. Listaxe de emotícones máis comúns…………...…………………………………505 Táboa 6. Reducións alfanuméricas en galés………………………………………………...539. 23.

(24)

(25) VI. Relación das principais abreviaturas citadas no texto ADMC:. Análise do discurso mediado por computador. ASCII:. American Standard Code for Information Interchange. CD:. Complemento directo. CI:. Complemento indirecto. CMC:. Comunicación mediada por computador. DMC:. Discurso mediado por computador. ELE:. Ensino linguas estranxeiras. GPRS:. General Packet Radio Service. GSM:. Global System for Mobile. IRC:. Internet Relay Chat. ITU:. International Telecommunication Union. MI:. Mensaxaría instantánea. MMS:. Multimedia Messaging System. MNP:. Mensaxes non persoais. MOOD:. Mud Object-Oriented Dungeon. MUD:. Multi User Dungeon. MUT:. Multi User Talk. OM:. Outras mostras. PLN:. Procesamento de linguaxe natural. SL:. Second Life. SMS:. Short Message Service. T9:. Texto preditivo. TIC:. Tecnoloxías da información e da comunicación. VOIP:. Voice over IP (Internet Protocol). 25.

(26)

(27) Capítulo 1. Tradición e innovación na comunicación escrita. Capítulo 1. Tradición e innovación na comunicación escrita 1.1. Achegamento á historia da escrita: desenvolvemento e simplificación O ser humano identifícase e distínguese do resto por se tratar do único que posúe unha linguaxe articulada, isto é, un sistema de signos que se agrupan arredor de unidades mínimas significativas que, combinadas entre si, dan lugar a outras de maior complexidade semántica. Noutras palabras, o produto cultural1 por excelencia da actividade da persoa está representado polas linguas, ligadas á capacidade especificamente humana da linguaxe, que, para alén de se constituír como cultura en si propia, tamén funda a comunidade sobre a cal se edifica todo o construto cultural humano, pois a comunidade idiomática é a condición sine qua non para a existencia deste (Porzig 1964:218). Nesta liña, Gelb (1982:17) afirma que as dúas características externas máis relevantes da conduta humana son a expresión e a comunicación. O ser humano posúe moitas formas, ben naturais ou ben artificiais, para expresar as súas ideas e os seus sentimentos e, debido a esta finalidade comunicativa, faise necesaria a existencia dun sistema convencional de signos ou de símbolos que, se ben son utilizados por unhas persoas, teñen tamén de ser comprendidos por aquelas que o recibiren. Como consecuencia de a linguaxe ser un fenómeno eminentemente oral, a interacción en circunstancias normais exixía a presenza de dous ou máis interlocutores: as persoas que emiten e aquelas que reciben a dita comunicación. Os medios de que dispón o individuo para interaxir con outros son, segundo Gelb (1982:17), demasiado numerosos e variados, mais cómpre resaltarmos, alén da linguaxe oral, a comunicación visual, por medio do xesto ou a través da mímica, que xorde nomeadamente para resolver determinadas restricións ao emprego da fala debido a circunstancias naturais ou 1. Casado Velarde (1988:27) sinala a este respecto que a linguaxe, canto que actividade libre do ser humano e, igualmente, como produto desa actividade, se configura como un fenómeno cultural. Neste sentido, acrecenta que a linguaxe posúe todos os trazos daquelas actividades creadoras do espírito, cuxos resultados non son materiais, ou cando menos non son os máis relevantes, e que se denominan conxuntamente cultura. Tórnase preciso citarmos Coseriu (1977:77-78) cando afirma que a linguaxe é unha forma de cultura, se callar a máis universal de todas, e a primeira que distingue o ser racional dos restantes seres da natureza.. 27.