Libro de Guarani

(1)

Ñe'ẽn

JAIKUAA HA JAIPORU

GUARANI ÑEẼ

CURSO

COMUNICATIVO

DE LENGUA GUARANÍ

(2)

(3)

©

Esta edición se realizó con el apoyo del Fondo Nacional de la Cultura y las Artes - FONDEC. Esta edición se realizó con el apoyo del Fondo Nacional de la Cultura y las Artes - FONDEC.

Miembros

Miembros del del Consejo Consejo Directivo:Directivo: Presidente:

Presidente: Ministro Ministro Fernando Fernando GriﬁthGriﬁth Consejeros:

Consejeros: Catalo Catalo BogadoBogado Katty

Katty OrtegaOrtega Diana

Diana BarbozaBarboza Rebecca

Rebecca ArramendiArramendi Directora

Directora EjecutiEjecutiva: va: Lic. Lic. Luz Luz María María BobadillaBobadilla 25 de Mayo N° 972 c/ Estados Unidos

25 de Mayo N° 972 c/ Estados Unidos Asunción - Paraguay

Asunción - Paraguay Barrio San Roque Barrio San Roque

Teléfonos: (021) 490726 - (021) 498128 Teléfonos: (021) 490726 - (021) 498128 Portal Digital: www.fondec.gov.py Portal Digital: www.fondec.gov.py

Hecho el depósito que marca la

Hecho el depósito que marca la Ley N° 1.328/98Ley N° 1.328/98

Diseño y diagramación: María Soledad Sostoa Riveros Diseño y diagramación: María Soledad Sostoa Riveros Impreso en

Impreso enArandurã EdicionesArandurã Ediciones

Primera impresión de 1.000 ejemplares Primera impresión de 1.000 ejemplares Dirección: Tte. Fariña N° 1.074

Dirección: Tte. Fariña N° 1.074 Asunción - Paraguay

(4)

Vy'ápe péina amoĩ mayma tapicha ohayhu ha oñemoaranduséva guarani ñe'ẽ pópe

ÑE'ẼNGATU, aranduka oipytyvõkuaátava ichupekuéra oikuaa hag

ÑE'ẼNGATU, aranduka oipytyvõkuaátava ichupekuéra oikuaa hag̃̃ua ko ua ko tetã ñe'ẽ tee.tetã ñe'ẽ tee.

Ojapomahína 25 ary ambo'e ha añeha'ãha ajúvo aipyguara ha aikuaapyhývo ko ayvu.

Che rembihasakue mbo'ehára háicha ári ambosako'i ko tembiporu, hi'ã rehe chéve

mayma che rapicha oñemoaranduséva guarani ojuhu pojoapy hasy'ỹháicha

mayma che rapicha oñemoaranduséva guarani ojuhu pojoapy hasy'ỹháicha ombo-

ombo-hapéva ichupekuér

hapéva ichupekuéra oikuaa ha a oikuaa ha ohai hagohai hag̃̃ua.ua.

Ambosako'i hag

Ambosako'i hag̃̃ua, añemopyendaua, añemopyendaenfoque comunicativoenfoque comunicativo ári, upéicha rupi amotenonde ári, upéicha rupi amotenonde oñepyrũ guive hu'ã meve guarani jeporu, ojekuaa rehe peteĩ ñe'ẽ jaikuaapyhyha

oñepyrũ guive hu'ã meve guarani jeporu, ojekuaa rehe peteĩ ñe'ẽ jaikuaapyhyha

jai-porukuévo. Upéicha avei ahai guaraníme meme, arovia rehe ndaikatuiha peteĩ ñe'ẽ

porukuévo. Upéicha avei ahai guaraníme meme, arovia rehe ndaikatuiha peteĩ ñe'ẽ

oñembo'e ñe'ẽ ambuépe, oñembo'eháicha ojejúvo guarani ymami guivéma. Ikatúva

oje'e guaraníme ahai ipype, katu umi ñe'ẽpyahu noñehenduguasúiva aiporusa'i, heta

hendápe ajekónte castellano rehe; ág

hendápe ajekónte castellano rehe; ág̃̃a ambue arandukápe aroikéne ñe'ẽpyahu Gua-a ambue arandukápe aroikéne ñe'ẽpyahu

Gua-rani Ñe'ẽ Rerekuapavẽ omboajéva oúvo.

rani Ñe'ẽ Rerekuapavẽ omboajéva oúvo.

Yvy Marãe'ỹ guive niko romba'aporoína guarani ha opaite ayvu ojeporúva ñane

retãme ko'ẽ pyahurã rehe. Roñemongu'eroína jahechápa ko'ẽrõ ára jareko guarani

mbo'esyry heta

mbo'esyry hetanivelnivel-pe, ikatúva oñemboguata mbo'ehakotýpe térã yvytu pepo rehe,-pe, ikatúva oñemboguata mbo'ehakotýpe térã yvytu pepo rehe, ha oipytyvõkuaáva oñemoaranduvakuérape oñe'ẽ ha ohaipya'évo mamo oimeha

ha oipytyvõkuaáva oñemoaranduvakuérape oñe'ẽ ha ohaipya'évo mamo oimeha

guive. Ko aranduka oñembosako'i upéva kuápe ha ojeporúta

guive. Ko aranduka oñembosako'i upéva kuápe ha ojeporútanivelnivel peteĩhápe. peteĩhápe.

Aguyjevete Fondo Nacional de Cultura y las Artes-pe oipytyvõ rehe oñeguenohẽvo

ko aranduka, ha oykeko rehe oñemyasãi ha oñembohetejera hag

ko aranduka, ha oykeko rehe oñemyasãi ha oñembohetejera hag̃̃ua guua guarani ñe'ẽarani ñe'ẽ..

Apohára

(5)

TEKA

MBO'EPY PETEĨHA

5 MBO'EPY MOKÕIHA

15 MBO'EPY MBOHAPYHA

29 MBO'EPY IRUNDYHA

41 MBO'EPY POHA

55 MBO'EPY POTEĨHA

69 MBO'EPY POKÕIHA

83 MBO'EPY POAPYHA

101 MBO'EPY PORUNDYHA

115 MBO'EPY PAHA

127 ARANDUKAPORUPYRE

141

(6)

1

PEĨ

MAITEI

- Mba’éichapa ñaporomomaiteikuaa.

- Mba’éichapa ñaporokuaa ha jajekuaauka.

- Mba’éichapa ñamba’eporandukuaa.

- Mba’éichapa jaiporu terarãngue.

(7)

- Maitei. - Maitei. - Mba'éichapa. - Iporã. - Iporãmínte. - Maitei. - Iporãiterei. - Iporãnte. - Maitei. _{- Maiteípa.} - Mba'éichapa. _{- Mba'éichapa.} - Mba'éichapa. - Che maitei rory ndéve - Mba'éichapa. - Mba'éichapa.

ÑAMÑ’ẼÍNA K’Ã ÑMOT

(8)

TEBPOÃ

Guaraníme heta hendáicha ñaño-momaiteikuaa. Jajojuhúramo peteĩ ñande rapicha ndive ikatu ñamo-maitei ichupe: Maitei, maiteípa, mba’éichapa. Ha’ékatu ombohovai-kuaa ñandéve:Maitei, mba’éichapa, iporã, iporãnte, iporãmínte.

Pa hína partícula interrogativa.

Jai-poru ñamba’eporandu hag̃ua.

Techapyrã: Mba’éichapa.

1. Ñamoĩmba (completar)

- Mba'éichapa. - ____________________________ - Maiteípa. - ___________________________ - ___________________________ - Iporã. - ____________________________ - Maitei. - ____________________________ - Iporãmínte.

Guaraníme jaiporukuaa partícula de modo ñañemoag̃uive hag̃ua umi

tapicha ñamomaiteíva ndive. Umi partícula ojeporuvevahína ko’ãva:

mi, nte, mínte. Ikatu jaiporu ko’ãva térã ndajaiporúi.

Techapyrã:

Iporã, iporãnte, iporãmínte.

Ikatu ñañomomaitei:

Peteĩha:

- Mba’éichapa.

- Iporã. Iporãnte. Iporãmínte. Mokõiha:

- Mba’éichapa reiko. Mba’éichapa rei-komi.

- Aikoporã. Aikoporãnte. Aiko-porãmínte

Ko’ã ñomomaitei jahecháva jai-porukuaa oimeha aravópe, taha’e pyhareve, asaje, ka’aru, pyhare. Upéichante avei jaiporukuaa mitã, kakuaa, tapicha jaikuaáva ha jai-kuaa’ỹva ndive.

Jahechajey pe oporomomaiteíva oi-poruha partícula interrogativa pa.

Kóva jaiporu ñamba’eporandu hag̃ua. - Mba’éichapa reiko. ¿Cómo

estás?

Maitei guaraníme

Jaikuaami

a.

ã.

ch.

e.

ã.

e.

(9)

ÑAÑMAIV

- Iporã, ha nde. _{- Aikoporã.}

- Aikoporã, ha nde.

- Iporãnte, ha nde.

- Iporãmínte, ha nde.

- Aikoporãnte, ha nde.

- Mba'éichapa. _{- Mba'éicha}_pa_reiko.

- Mba'éichapareiko. - Mba'éichapa. - Mba'éichapa. - Mba'éichapa reiko. - Iporã avei. - Aikoporã avei. - Iporãnte avei. - Iporãmínte avei. - Aikoporãnte avei.

(10)

Jaikuaami

- Aikoporãmínte, ha nde.

- Cheréra José, ha nde.

- Avy'a roikuaa rehe, Marta.

- Mba'éichapa reikomi.

- Mba'éichapa nderéra. - Aikoporãmínte avei.

- Cheréra Marta.

- Che avei, José.

Terarãngue guaraníme:

Persona y

número Terarãngue Pronombres 1a_Singular _Che _Yo

2 a_Singular _Nde Vos, tú,

usted 3a_Singular _Ha'e _{Él, ella}

1a_Plural Ñande

(incluyente) nosotrasNosotros, 1 � Plural _(excluyente)Ore _nosotrasNosotros, 2 � Plural Peẽ _vosotrosUstedes, 3 � Plural Ha'ekuéra Ellos, ellas

Jajokuaami Ñande réra. Che cheréra José.

Nde nderéra Marta.

Ha’e héra Ramón.

Ñande ñanderéra José ha Marta.

Ore oreréra José ha Marta.

Peẽ penderéra José ha Marta.

Ha’ekuéra héra José ha Marta.

Guaraníme nde hínatú, vos hausted cas-tellano pegua. Ko ñe’ẽme niko maymave peteĩchapa, upéicha rupi noñembojoavýi avavépe ojejapoháicha castellano-pe tú ha

usted rupive.

Jahechaháicha, primera persona plural -pe

jareko ñande ha ore. Ñande (incluyente)

ja’éramo jaikepa opaite ñaiméva

ñomongetápe; ore (excluyente) ja’éramo

katu oĩ umi ñanerendúva apytépe máva ndoikéiva.

(11)

ÑAÑMAIV

Jajesareko mba'éichapa ojeporu partícula

pa:

- Cheréra José. Ha nde.

- Aikoporã ha nde, Marta.

- Iporã ha nde, Marta. - Iporãmínte, Marta.

- Aikoporã. - Mba'éichapa nderéra.

- Mba'éichapa reiko, José.

- Aikoporã avei.

- Mba'éichapa, José. - Mba'éichapa, José.

- Mba'éichapa reiko, José.

- Cheréra Marta.

- Iporã avei.

- Mba'éichapa.

- Iporãmínte.

- Mba'éichapa nderéra. - Cheréra Marta. Ha nde. - Cheréra José.

- Ndépa moõ reiko, José. - Aiko Villarrica-pe. Ha nde. - Aiko Ka'akupépe.

- Avy'a roikuaa rehe.

(12)

Jaikuaami

ÑAMĨB

- Mba'éichapa nderéra. -____________________________ - Mba'éichapa ________________. - Aikoporã, ha nde. - Mba'éichapa reiko. - ______________ ha nde. - _______________ avei. - ________________________, José. - ______________________, ha nde. - _________________________ avei. - Mba'éichapa. - ____________________________ - Iporãmínte avei. - Mba'éichapa. - _____________________________ - Iporãnte avei. - ______________________________ - Cheréra José. Ha nde.

- _______________________ Marta.

Guarani papapy

(Numeración guaraní)

Números

cardinales ordinalesNúmero

Peteĩ:uno Peteĩha: primero Mokõi: dos Mokõiha: segundo Mbohapy: tres Mbohapyha: tercero Irundy: cuatro Irundyha: cuarto Po: cinco Poha: quinto Poteĩ: seis Poteĩha: sexto Pokõi: siete Pokõiha: séptimo Poapy: ocho Poapyha: octavo Porundy: nueve Porundyha: noveno Pa: diez Paha: décimo

TEBPOÃ

1. Ñamoĩmba

- Mba'éichapa. - ____________________________ - Iporãmínte avei. - Mba'éichapa reiko(mi). - ____________________________ - ____________________________ - Aikoporã(nte), ha nde. - ____________________________ - Mba'éichapa nderéra. - ____________________________ - Avy'a roikuaa rehe.

- ____________________________

a.

ã.

ch.

e.

g.

ã.

e.

(13)

2. Ñamoĩmba

- Mba'éichapa.

- ______________________________ - Iporãnte ha nde.

- Mba'éichapa nde réra.

-_______________________________ - Moõguápa nde.

-______________________________ - Avy'a roikuaa rehe.

- ______________________________ - Mba'éichapa _____________________

- Aikoporã, ha nde.

- _____________________________ avei. - Mba'éichapa _____________________ - Cheréra José, ha nde.

- ___________________________Marta. - Moõpa reiko _______________, Marta. - Aiko Encarnación-___________, ha nde. - Che Ka'akupe_____________________ - Avy'a _______________________, José. - ___________avy'a roikuaa rehe, Marta.

GUARANI JEHAIKATU: ORTOGRAFÍA GUARANÍ

Pu'ae: Vocales

Jurugua: Orales T ĩ gua:Nasales

a, e, i, o, u, y ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ

Guarani achege ty: Alfabe to guaraní

Pu'ae juruguahína umi osẽva ñande juru rupi año ñañe'ẽvo. Pu'ae t ĩ guakatu umi osẽva ñande juru ha ñane t ĩ rupiñañe'ẽvo.

TEBPOÃ

(14)

Ñanohẽmbaite pu'ae ko ñomongetágui, upéi ñamohenda jurugua ha tĩguávaramo

Pu'ae: ____________________________________ Jurugua: __________________________________ Tĩgua: ____________________________________

Ñamoñe'ẽ ko ñomongeta ha jahecha mba'éichapa ojeporu ipype pu'ae jurugua ha tĩgua

- Mba'éichapa. - Iporãnte.

- Mba'éichapa nderéra. - Cheréra Marta. Ha nde. - Cheréra José.

- Moõgua piko nde, José.

- Che San Lorenzo-ygua. Ha nde. - Che Tovatĩgua.

- Avy'a roikuaa rehe, Marta.

- Che avei avy'a roikuaa rehe, José.

JAAR’ÃIY

j.

- Mba'éichapa. - _____________________________ - Maiteípa. - ____________________________ - ________________________ reiko. - Aikoporã, ha nde. - _____________________________ - Iporãmínte. - _____________________________ - Che Ka'asapaygua. - Mba'éichapa nderéra - _____________________________ - Mba'éichapa reiko. - Aikoporã, ha nde. - _________________________ avei. - _____________________________ - Cheréra Marta. - Mba'éichapa Marta. - ______________________, ha nde.

k.

l.

1. Ñamoĩmba (completar)

- Mba'éichapa. - _____________________________ - Iporãmínte avei. - Mba'éichapa. - _____________________________ - Iporãnte avei. - _____________________________ - Iporãmínte, ha nde. - _____________________________ - Maitei. - _____________________________ - Mba'éichapa nderéra. - ___________ Isaías. ____________ - _________________________ Ana. - _____________________ nde, Ana. - Che Kapiataygua. Ha nde.

- Che Pilar______________________ - _____________________________ - Che avei avy'a roikuaa rehe.

g̃.

h.

i.

a.

ã.

ch.

e.

g.

ã.

e.

ı ̃.

(15)

2. Ñamongorami (diagramar) umi

pu'ae juruguáva ha jahaiguy

(subra- yar) umi tĩguáva

- Mba'éichapa. - Iporãmínte.

- Mba'éichapa nderéra. - Cheréra Anai. Ha nde. - Cherera Ñamandu. - Moõpa reiko, Ñamandu. - Aiko Concepción-pe. Ha nde. - Aiko Paraguaýpe.

- Avy'a roikuaa rehe.

- Che avei avy'a roikuaa rehe.

ÑAMOÑE’Ẽ HA

JAJEPY’AMONGETA HAGUA

Paraguái Léi Guasu

Constitución Nacional del Paraguay

A R T Í C U L O

77 A R T Í C U L O

140

Ñe'ẽ teépe ñeporombo'e rehegua.

Mbo'ehaokuérape iñepyrũrã mitãme oñembo'éva'erã hogaygua ñe'ẽ teépe. Upéicha avei oñemoarandúva'erã

ichupekuéra mokõive Paraguái ñe'ẽme. Umi tapicha, tetãygua aty imbovyvéva, noñe'ẽiva guaraníme, oiporavokuaa Paraguái ñe'ẽ peteĩva oñembo'euka hag̃ua.

Ñe'ẽnguéra rehegua.

Paraguái ha'e tetã hembikuaa arandu heta ha iñe'ẽ mokõiva. Estado ñe'ẽ tee ha'e castellano ha guarani. Léipe he'íva'erã mba'éichapa ojeporúta mokõivéva. Mayma ypykue ñemoñare ñe'ẽ ha opaite imbovyvéva ñe'ẽ ha'e tetã rembikuaa arandu avei.

(16)

2

MOÕ

JOJUHU HA ÑOMONGETA

- Mba’éichapa ñaporomomaiteikuaa.

- Mba’éichapa ñaporomomaiteikuaa ára pukukue.

- Mba’éichapa jaiporukuaa umi maitei

formal

ha

no formal.

- Mba’éichapa ñambohyapuporãkuaa ñe’ẽnguéra.

(17)

ÑAMÑ’Ẽ KO ÑNGE

- Cheko'ẽporãnte, ha nde. - Cheko'ẽporãnte, ha nde. - Chepyhareporã ha nde. - Chepyhareporã ha nde. - Chepyhareveporã, ha nde. - Chepyhareveporã, ha nde. - Cheasajeporã, ha nde. - Cheasajeporã, ha nde. - Cheka'aruporã, ha nde. - Cheka'aruporã, ha nde. - Mba'éichapa neko'ẽ. - Mba'éichapa neko'ẽ. - Mba'

- Mba'éichapa éichapa ndepyhare.ndepyhare.

- Mba'éichapa - Mba'éichapa ndepyhareve. ndepyhareve. - Mba'éichapa ndeasaje. - Mba'éichapa ndeasaje. - Mba'éichapa ndeka'aru. - Mba'éichapa ndeka'aru. - Cheko'ẽporãnte, avei. - Cheko'ẽporãnte, avei. - Chepyhareporãnte avei. - Chepyhareporãnte avei. - Chepyhareveporã avei. - Chepyhareveporã avei. - Cheasajeporã avei. - Cheasajeporã avei. - Cheka'aruporãnte avei. - Cheka'aruporãnte avei.

(18)

Jaikuaami

Pyharevete

Pyharevete (muy de mañana): (muy de mañana):

- Mba’éichapa neko’ẽ. - Mba’éichapa neko’ẽ. - Cheko’ẽporã(nte/mínte), ha nde. - Cheko’ẽporã(nte/mínte), ha nde. - Cheko’ẽporã(nte/mínte) avei. - Cheko’ẽporã(nte/mínte) avei. Pyharevekue

Pyharevekue (durante la mañana): (durante la mañana):

- Mba’éichapa

- Mba’éichapa ndepyharevndepyhareve.e.

- Chepyhareveporã(nt

- Chepyhareveporã(nte/mínte), ha e/mínte), ha nde.nde.

-

- ChepyharevChepyhareveporã(nte/mínte) avei.eporã(nte/mínte) avei.

Asajekue

Asajekue (durante la siesta): (durante la siesta):

- Mba’éichapa ndeasaje. - Mba’éichapa ndeasaje. - Cheasajeporã(nte/mínte), ha nde. - Cheasajeporã(nte/mínte), ha nde. - Cheasajeporã(nte/mínte) avei. - Cheasajeporã(nte/mínte) avei.

1. Mba’éichapa ñañomomaiteikuaa guaraníme

Guaraníme oĩ umi maitei

Guaraníme oĩ umi maitei jaiporukuaáva ára pukukujaiporukuaáva ára pukukue javeve, ha avei umi ikatúva jaiporu e javeve, ha avei umi ikatúva jaiporu pyharepyhareve,ve,

asaje, ka’aru ha pyhare año.

a. Ojeporukuaáva ára pukukue javeve:

Umi jahe

Umi jahechava’chava’ekueekueMbo’epy PeteĩháMbo’epy Peteĩhápe jaiporukuaa ára pukukue javeve. Pyhareve, asaje, ka’arupe jaiporukuaa ára pukukue javeve. Pyhareve, asaje, ka’aru

ha pyhare jaiporukuaa:

-

- Mba’éichapa. Mba’éichapa. - - Maitei. Maitei. - - Mba’éichapa Mba’éichapa reiko.reiko.

ã. Jaiporukuaáva pyharevekue, asajekue, ka’arukue, térã pyharekue año.

Ko’ápe jareko umíva:

2. Jajesarekomi mba’éichapa oñemosusũ

(se conjunta) opaite

(se conjunta) opaite persona persona-pe.-pe.

3. Ñe’ẽndy (Vocabulario):

Ára:

Ára:tiempo, día.tiempo, día.

Mboy árapa oguereko.

Arakue:

Arakue: de día, durante el día. de día, durante el día.

Arakué(pe) ha’e omba’apo.

Pyharevete:

Pyharevete:bien temprano, tempranito.bien temprano, tempranito.

Pyharevet

Pyharevete e ropu’ã.ropu’ã.

Pyhareve:

Pyhareve: la mañana la mañana

Ko’ẽrõ pyhareve oúta hikuái.

Pyharevekue:

Pyharevekue:durante la mañana.durante la mañana.

Pyharevek

Pyharevekue oho ue oho mbo’ehaópe.mbo’ehaópe.

Pyhareve asaje:

Pyhareve asaje: la media mañana la media mañana

Pyhareve asaje ha’e orambosase.

Asaje:

Asaje: la siesta la siesta

Asaje ohóta ha’e.

Asajekue:

Asajekue: durante la siesta durante la siesta

Asajekue peẽ pepytu’u.

Ka’aru:

Ka’aru: la tarde. la tarde.

Ka’aru hakuve.

Ka’arukue:

Ka’arukue: durante la tarde. durante la tarde.

Ka’arukue ore romba’apo.

Ka’arupytũ:

Ka’arupytũ: entrada la tarde, tardecita. entrada la tarde, tardecita.

Ka’arupytũ aháta ñasena nde rógape.

Pyhare:

Pyhare: la noche. la noche.

Pyhare ho’ysã.

Pyharekue:

Pyharekue: durante la noche. durante la noche.

Pyharekue ñande jake.

Terarãngue

Terarãngue _{ñaneko'ẽkuaa}_{ñaneko'ẽkuaa}Mba'éichapaMba'éichapa AmanecerAmanecerKo'ẽporãKo'ẽporã

bien bien Ko'ẽvai Ko'ẽvai Amanecer Amanecer mal mal Che

Che _{cheko'ẽ che.}_{cheko'ẽ che.}Mba'éichapaMba'éichapa CheCheko'ẽporã.ko'ẽporã. CheCheko'ẽvai.ko'ẽvai.

Nde

Nde _{neko'ẽ nde.}_{neko'ẽ nde.}Mba'éichapaMba'éichapa NeNeko'ẽporã.ko'ẽporã. NeNeko'ẽvai.ko'ẽvai.

Ha'e

Ha'e Mba'éichapaMba'éichapa_{iko'ẽ ha'e.}_{iko'ẽ ha'e.} IIko'ẽporã.ko'ẽporã. IIko'ẽvai .ko'ẽvai .

Ñande

Ñande _ñaneko'_ñaneko'Mba'éichapaMba'éichapa_ẽ_ẽ_ñande._ñande. ÑaneÑaneko'ẽporã.ko'ẽporã. ÑaneÑaneko'ẽvai.ko'ẽvai.

Ore

Ore _{oreko'ẽ ore.}_{oreko'ẽ ore.}Mba'éichapaMba'éichapa OreOreko'ẽporã.ko'ẽporã. OreOreko'ẽvai.ko'ẽvai.

Peẽ

Peẽ _{peneko'ẽ peẽ.}_{peneko'ẽ peẽ.}Mba'éichapaMba'éichapa PenePeneko'ẽporã.ko'ẽporã. PenePeneko'ẽvai.ko'ẽvai.

Ha'ekuéra

Ha'ekuéra Mba'éichapaMba'éichapa_{iko'ẽ ha'ekuéra.}_{iko'ẽ ha'ekuéra.} IIko'ẽporã.ko'ẽporã. IIko'ẽvai.ko'ẽvai.

Ka’arukue

Ka’arukue (durante la tarde): (durante la tarde):

- Mba’éichapa ndeka’aru. - Mba’éichapa ndeka’aru. - Cheka’aruporã(nte/mínte), ha nde. - Cheka’aruporã(nte/mínte), ha nde. - Cheka’aruporãnte(nte/mínte) avei. - Cheka’aruporãnte(nte/mínte) avei. Pyharekue

Pyharekue (durante la noche): (durante la noche):

- Mba’éichapa ndepyhare.

- Chepyhareporã(nte/mínte) ha nde.

-

(19)

1. Ñamosusũ (conjugar). Ñamosusũmi maitei ko'ã aravópe:

P P y y h h a a r r e e v v e e k k u u e e A A s s a a j j e e k k u u e e K K a a ' ' a a r r u u k k u u e e

a.

ã.

ch.

P Prroonnoommbbrrees s EEssttaar r bbiieen n dde e mmaaññaannaa EEssttaar r mmaal l dde e mmaaññaannaa Che

Che ChepyhareveporãChepyhareveporã

Nde Nde Ha'e Ha'e Ñande Ñande Ore Ore Peẽ Peẽ Ha'ekuéra

Ha'ekuéra IpyharevevaiIpyharevevai

P

Prroonnoommbbrrees s EEssttaar r bbiieen n dde e ssiieessttaa EEssttaar r mmaal l dde e ssiieessttaa

Che

Nde

Nde NdeasajeporãNdeasajeporã

Ha'e Ha'e Ñande Ñande Ore Ore Peẽ

Peẽ PendeasajevaiPendeasajevai

Ha'ekuéra Ha'ekuéra P Prroonnoommbbrrees s EEssttaar r bbiieen n dde e ttaarrddee EEssttaar r mmaal l dde e ttaarrddee Che Che Nde Nde Ha'e

Ha'e Ika'aruporãIka'aruporã

Ñande

Ore

Ore Oreka'aruvaiOreka'aruvai

Peẽ Peẽ Ha'ekuéra Ha'ekuéra

ÑAMÑ’Ẽ KO ÑNGE

P P y y h h a a r r e e k k u u e e

e.

PPrroonnoommbbrrees s EEssttaar r bbiieen n dde e nnoocchhee EEssttaar r mmaal l dde e nnoocchhee Che Che Nde Nde Ha'e Ha'e Ñande Ñande ÑÑaannddeeppyyhhaarreeppoorrãã ÑÑaannddeeppyyhhaarreevvaaii Ore Ore Peẽ Peẽ

(20)

Jaikuaami

2. Ñamoñe'ẽ ha jahechauka oĩporãva. Ñamongurusu jaiporavóva

a. Mba'éichapa neko'ẽ. - Cheko'ẽporã. - Chepyhareveporã. - Cheka'aruporã. - Chepyhareporã. ã. Mba'éichapa ndepyhareve. - Cheko'ẽporã. - Chepyhareveporã. - Cheka'aruporã. - Chepyhareporã. ch.Mba'éichapa ndeasaje. - Cheko'ẽporã. - Chepyhareveporã. - Cheasajeporã. - Chepyhareporã. e. Mba'éichapa ndeka'aru. - Cheko'ẽporã - Chepyhareveporã. - Cheka'aruporã - Chepyhareporã. ẽ. Mba'éichapa ndepyhare. - Chepyhareveporã. - Cheasajeporã. - Cheka'aruporã - Chepyhareporã.

3. Ja'e mba'e aravópepa ojeporukuaa. Ñamongurusu jaiporavóva

Mba'éichapa ndepyhareve: - Pyharevekue - Asajakue - Ka'arukue - Pyharekue Mba'éichapa ndepyhare: - Pyharevete - Asajakue - Ka'arukue - Pyharekue

a.

e.

ã.

ch.

Mba'éichapa neko'ẽ: - Pyharevete - Asajakue - Ka'arukue - Pyharekue Mba'éichapa ndeka'aru: - Pyharevekue - Asajakue - Ka'arukue - Pyharekue Mba'éichapa ndeasaje: - Pyharevete - Asajakue - Ka'arukue - Pyharekue

Guaraníme heta hendáicha ñañomomaiteikuaa. Jajesarekomi mba’éichapa oñomomaiteikuaa pyharevete mokõi tapicha.

Pyharevete:

- Mba’éichapa neko’ẽ. - Iporã.

- Mba’éichapa neko’ẽ. - Iporãmínte.

Ko’ã maitei oĩporã, jaiporukuaa peteĩva ñaporomomaitei hag̃ua pyharevete. Pyhareve, asaje, ka’aru, ha pyhare avei jareko heta hendáicha ñañomomaiteikuaaha.

Maitei guaraníme.

- Mba’éichapa neko’ẽ. - Cheko’ẽporã. - Mba’éichapa neko’ẽ. - Cheko’ẽporãnte. - Mba’éichapa neko’ẽ. - Cheko’ẽporãmínte. - Mba’éichapa neko’ẽ. - Cheko’ẽporãnte, ha nde. - Cheko’ẽporãnte avei.

ã.

e.

(21)

- Oreasajeporãnte avei. - Roikoporã, ha nde. - Roikoporãnte, ha nde. - Roikoporã.

ÑAÑMAIV

- Oreasajeporã ha peẽ. - Oreka'aruporã, ha peẽ. - Orepyhareporã, ha peẽ. - Orepyhareveporã, ha nde. - Oreko'ẽporãnte, ha peẽ. - Mba'éichapa peikomi. - Mba'éichapa pendeasaje. - Mba'éichapa peikomi. - Mba'éichapa pendeka'aru. - Mba'éichapa pendepyhare. - Mba'éichapa pendepyhareve. - Mba'éichapa peneko'ẽ. - Aikoporãnte avei. - Aikoporã avei. - Oreka'aruporã avei. - Orepyhareporãnte avei. - Chepyhareveporãnte avei. - Oreko'ẽporãnte avei. - Mba'éichapa peiko.

(22)

Jaikuaami

Umi maitei jahecháva tenonderã niko oĩ singular -pe; ko’ã jahecharamóva katu oĩ plural -pe. Singular:

- Mba’éichapandeka’aru (nde). - (Che)cheka’aruporã.

- (Che)cheka’aruvai.

Plural:

- Mba’éichapapendeka’aru (peẽ). - (Ore)oreka’aruporã.

- (Ore)oreka’aruvai.

Che:1ra persona singular

Nde: 2da persona singular

Ñande:1ra persona plural (incluyente)

Ore:1ra persona plural (excluyente)

Peẽ: 2da persona plural

TEBPOÃ

1. Jaiporavo oĩporãva. Ñamongurusu

jaiporavóva

Mba'éichapa peneko'ẽ. - Ñaneko'ẽporã. - Peneko'ẽporã. - Oreko'ẽporã. - Iko'ẽporã. Mba'éichapa pendepyhareve. - Chepyharevevai. - Orepyharevevai. - Ñandepyharevevai. - Pendepyharevevai. Mba'éichapa pendeasaje. - Cheasajeporã. - Ijasajeporã. - Ndeasajeporã. - Oreasajeporã. Mba'éichapa pendeka'aru. - Oreka'aruporã. - Ndeka'aruporã. - Ñandeka'aruporã. - Ika'aruporã. Mba'éichapa pendepyhare. - Ndepyharevai. - Ñandepyharevai. - Ipyharevai. - Orepyharevai. - Mba'éichapa peneko'ẽ. - ___________________________, ha peẽ. - Oreko'ẽporãnte avei. - Mba'éichapa _____________________ - Roikoporã, ha nde. - ____________________________ avei. - Mba'éichapa pendepyhareve. - Orepyhareveporã, ha ______________ - Orepyhareveporãnte avei. - Mba'éichapa pendeasaje. - Oreasajeporã ha peẽ. - ____________________________ avei. - Mba'éichapa pendeka'aru. - _________________________, ha nde. - Cheka'aruvai avei. - Cheko'ẽporã. - Oreko'ẽporã. - Reiko/Peikoporã. - Jaiko/Aikoporã.

- Ñande - Ore - Peẽ - Ha'ekuéra

- Oreasajeporãnte. - Ijasajeporã. - Ñandeka'aruporã. - Ñandeka'aruvai.

a.

ã.

ch.

e.

ch.

ã.

e.

2. Ñamoĩmba pa'ũ opytáva. Upevarã jajapyhy

peteĩva umi irundy poravopyrã

- Ñaneko'ẽporã. - Iko'ẽporã. - Roiko/Peikoporã. - Peiko/ Aikoporã. - Ñandeasajeporã. - Pendeasajeporã. - Oreka'aruporã. - Oreka'aruvai.

ã.

e.

ã.

e.

(23)

Jaikuaami

3. Ñamombe'umína peteĩteĩva mba'épa

jajapo ñande

3. Ñamombe'umína peteĩteĩva mba'épa

jajapo ñande

Pyharevete:

Che pyharevete aha amba'apo.

Pyhareve asaje: ________________________________________ Pyharevekue: ________________________________________ Asaje: ________________________________________ Asajekue: ________________________________________ Ka'aru: ________________________________________ Ka'arukue: ________________________________________ Pyhare: ________________________________________ Pyharekue: ________________________________________ Mba’eichapaneko’ẽ.

Mba’éichapandepyhareve. Mba’éichapandeasaje. Mba’éichapandeka’aru. Mba’éichapandepyhare.

Pu tĩgua ñemohedaporã (Armonización nasal)

Jahecha mba’éichapa ojeporu partícula ne

ha nde. Neko’ẽ, ndepyhareve, ndeasaje,

ndeka’aru,ndepyhare. Ne ojeporu pe ñe’ẽ ohoha ndive tĩguáramo (palabra nasal) ha

nde katu upe ñe’ẽ juruguáramo (palabra oral). Péicha ojeporu ipuporã hag̃ua pe

oje’éva. Guaraníme hetaiterei peichagua ojejuhu ha hérapu tĩgua ñemohendaporã

(armonización nasal).

Ko’ẽ hína ñe’ẽ tĩguáva, ogueraha rehe pu’ae

ẽ, ha yvytu osẽ rupi ñane tĩ ha ñande juru rupi ñambohyapúvo; upéicha rupi oguera-ha ñe’ẽpehẽne.

Pyhareve, asaje, ka’aru, pyhare katu ju-rugua, osẽgui ñande juru rupi año; upéicha rupi oguereha ñe’ẽpehẽnde.

Ndeneko’ẽ

Ndendepyhareve Ndendeasaje Ndendeka’aru Ndendepyhare.

ÑAMÑ’ẼI

- Ha upéi.

- Jarýi, mba'epiko rejaporeína, kape. - Amba'apo'aína ko'a rupi.

- Anichéne, upéicharamo jajotopa py'ỹita. - Upéicha, jajotopáta jepi.

- Jajoecha peve. - Jajoechajeýta.

Guaraníme oĩ maitei oñehenoikuaáva

formal , jaiporukuaáva oimeraẽ tapicha

ndive, taha’e jaikuaáva ha jaikuaa’ỹva ndive. Avei oĩ umi oñemboherakuaáva no formal , jaiporukuaa’ỹva oimeraẽva ndive;

(24)

rogay-Jaikuaami

JACHI

Saludos formales Saludos no formales Repuestas formales Respuestas no formales

- Maitei. - Maiteípa. - Mba'éichapa. - Mba'éichapa reiko. - Mba'éichapa pene-ko'ẽ. - Mba'éichapa pendepyhareve. - Mba'éichapa ndeasaje. - Mba'éichapa ndeka'aru. - Mba'éichapa pendeka'aru pytũ. - Mba'éichapa ndepyhare. - Mba'eteko. - Mba'etekópa. - Mba'e la porte. - Mba'e la porte hína. - Mba'e la cuadro. - Mba'e la espíritu hína. - Mba'e la situ. - Ha upéi. - Ha upéi, kape. - Ha upéi, lo mitã. - Mba'e la porte lo mitã. - Maitei. - Iporã. - Iporãmínte. - Iporãnte. - Ha iporã.

- Iporã ja'e chupe. - Iporãiterei. - Cheko'ẽporãnte. - Cheasajeporã. - Orepyhareporã. - Oreasajevai. - Roikoporã. - Jaikove. - Ovevete. - Vevéto. - Jaha hese. - Omacha. - Jarýi. - Jaryiete.

- Hendy. (kavaju resa) - Ha rehechapáma. - Ndaipóri ivaíva. - Ivai (la pórte). - Ni nda'ivaipotái. - Ñanrreda. - Ma'erãiko ñambovaíta. - Alpélo - Altóko. - Iporãnguete. Ñemomaiteipaha (despedirse)

Hetaitereive jajuhukuaa maiteino formal, ko'ápe oñembohysýi umi ojeporuvévante. Kuimba'e

oiporuve ko'ãichagua ñomongeta, kuña katu sa'ive.

Ko'ã maitei jaiporukuaa ára pukukue. Pyharevete, pyharevekue, asajekue, ka'arukue ha py-harekue ikatu oñemomaitei:

- Mba'etekópa, José. - Jaryeite.

Ko'ã maitei avei ojeporukuaa peteĩ térã heta tapicha ndive. - Ha upéi. Mba'etekópa lomitã.

- Jarýi, mba'épa peiko. - Ovevete. - Jahápy. - Jajoecháta. - Aháta aju. - Jajotopáta. - Jajoechajeýta. - Jajoechajey peve. - Ñañe'ẽta. - Ñañe'ẽvéta. - Ñañe'ẽta upéi. - Ñañe'ẽta ag̃ave.

a.

ã.

- Mba'e la pórte.

ch.

(25)

Jaikuaami

Guaraníme heta hendáicha ikatu ñañomomaiteipaha. Ko’ã jehecháva ojeporuvéva, katu oĩve hetave jaha-ha rupi ñahendúva. Hetave oĩ umi no formal ñahenoikuaáva. Jajesareko ko’ã

ñomongeta rehe.

- Aháma che, irũnguéra. - Jajotopáta ko’ẽrõ. - Jajotopáta.

- Jajoecháta ag̃ave. - Oĩma. Jajoecháta. - Aháta aju.

- Aháta aju ndaroviaivoi. - Aháma che, he’i osóva. - Jajoecháta, irũ.

1. Mba’éichapa

ñañomomaiteipahakuaa

guaraníme

TEBPOÃ

1. Ñambohovaimi ko'ã maitei

Pedro: Mba'e la porte, José.

José: ________________________ Pedro: Ha upéi, José.

José: ________________________ Pedro: Mba'e la situ, José.

José: _________________________ Pedro: . Mba'e la cuadro.

José: _________________________ Pedro: ________________________ José: Jarýi léka.

Pedro: Aháma che.

José: _________________________ Pedro: Aháta aju.

José: _________________________

a.

g.

g̃.

ã.

ch.

e.

ã.

e.

(26)

G

U

A

R

A

N

I

J

E

H

A

I

K

A

T

U

:

O

R

T

O

G

R

A

F

Í

A

G

U

A

R

A

N

Í

P Puu''aaee:: V Vooccaalleess J Juurruugguuaa::OOrraalleess T T ĩ ĩ gguuaa::NNaassaalleess a

a,, e e,,ii,,oo,,uu,, y y ãã,,ẽẽ,, ĩ ĩ,,õõ,,ũũ,, ỹ ỹ

P Puunnddiiee::CCoonnssoonnaann t teess J Juurruugguuáá v vaa::cchh,,gg,,hh,, j j,,kk,,ll,,pp,, rr,,rrrr,, ss,,tt,, vv,,’’.. T T ĩ ĩ gguuáá v vaa::mm,,nn,,ññ,,gg̃̃.. T T ĩ ĩ j juurruugguuáá v vaa::mmbb,,nndd,, nngg,, nntt..

G

u

a

r

a

n

i

a

c

h

e

g

e

t

y

.

A

l

f

a

b

e

t

o

g

u

a

r

a

n

í

J Jaaiikkuuaaaammaahhááiicchhaa,,gguuaarraanniioogguueerreekkoo 1 122ppuu''aaee((vvooccaalleess ) ),,66 j juurruugguuaahhaa66tt ĩ ĩgguuaa.. Ñ Ñaanneemmaanndduu''aammii:: P Puunnddiiee:: C Coonnssoonnaann t teess G Guuaarraanníímmee j jaarreekkoo 2 2 1 1ppuunnddiiee.. U

Ummii22 1 1ppuunnddiiee a app y yttéégguuii,, 1 133 j juurruugguuaa((oorraalleess ) ),, 44tt ĩ ĩ j juurruugguuaa((nnaassoooorraalleess ) )hhaa

4

4tt ĩ ĩgguuaa((nnaassaalleess ) )..

Ñamongor

Ñamongorapaite umi apaite umi pundie, ha upéipundie, ha upéi

ñamohenda. Jahai ko'ápe

Jurugua: _____________________________ Jurugua: _____________________________ Tĩjurugua: ___________________________ Tĩjurugua: ___________________________ Tĩgua: _______________________________ Tĩgua: _______________________________ Ñamoñe'ẽmi ko ñomongeta: Ñamoñe'ẽmi ko ñomongeta:

Ñamoñe'ẽ ko ñomongeta. Jajesareko

mba'éichapa ojeporu ipype umi pundie.

- Mba'éichapa, José. - Mba'éichapa, José. - Iporãmínte, Marta. - Iporãmínte, Marta. - Mba'épa neko'ẽmi. - Mba'épa neko'ẽmi. - C

- Cheko'heko'ẽporã.ẽporã.

- Jajoecháta ag

- Jajoecháta ag̃̃ave.ave.

- Jajoecháta.

(27)

Pyharevete Pyharevete - Mba'éichapa neko'ẽ. - Mba'éichapa neko'ẽ. - Cheko'ẽporã, ha nde. - Cheko'ẽporã, ha nde. - Cheko'ẽporã avei. - Cheko'ẽporã avei. Pyharevekue Pyharevekue - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ Asajekue Asajekue - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ Ka'arukue Ka'arukue - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ Pyharekue Pyharekue - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________

2. Jahai maitei ikatúva ojeporu

pyharevete, pyharevekue, asajekue,

ka'arukue ha pyharekue:

JAAR’ÃIY

1. Ñamboty ko'ã maitei

- M

- Mba'ba'éichapa.éichapa.

-_______________________________ -_______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - Mba'éichapa neko'ẽ. - Mba'éichapa neko'ẽ. - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - Mba'

- Mba'éichapa éichapa ndepyhareve.ndepyhareve.

- _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - Cheasajeporã, ha nde. - Cheasajeporã, ha nde. - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - Cheka'aruporãnte avei. - Cheka'aruporãnte avei. - _______________________________ - _______________________________ - Chepyhareporã, ha nde. - Chepyhareporã, ha nde. - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - _______________________________ - Ovevete - Ovevete - _______________________________ - _______________________________ - Mba'

- Mba'éichapa éichapa pendeasaje.pendeasaje.

- _______________________________

- Ore pyhare porãmínte.

- _______________________________ - _______________________________ - Jarýi léka. - Jarýi léka. - Aháta aju. - Aháta aju. - _______________________________ - _______________________________

a.

ã.

ch.

e.

j.

k.

g

_̃

.

h.

i.

a.

ã.

ch.

e.

g.

ã.

e.

ã.

e.

ı

̃

.

(28)

- Mba'éichapa neko'ẽ.

- ________________________porã.

- Mba'

- Mba'éichapa éichapa ndepyhareve.ndepyhareve.

- ________________________porã. - ________________________porã. - Mba'éichapa ndeasaje. - Mba'éichapa ndeasaje. - ________________________porã. - ________________________porã. - Mba'éichapa ndeka'aru. - Mba'éichapa ndeka'aru. - ________________________porã. - ________________________porã. - Mba'

- Mba'éichapa éichapa ndepyhare.ndepyhare.

- __________________________vai. - __________________________vai. - Mba'éichapa reikomi. - Mba'éichapa reikomi. - __________________________vai. - __________________________vai. - Maitei. - Maitei. - _____________________________ - _____________________________ - Mba'etekópa. - Mba'etekópa. - _____________________________ - _____________________________ - Mba'e la porte. - Mba'e la porte. - _____________________________ - _____________________________ - Ha upéi. - Ha upéi. - _____________________________ - _____________________________ - Mba'

- Mba'eichapa eichapa pendeka'aru.pendeka'aru.

- _____________________________

3

3 .

.

Ñ

a

m

o

ĩ

m

b

a

k

o

'

ã

ñ

o

m

o

n

g

e

t

a

4

4 .

.

J

a

h

e

c

h

a

k

u

a

m

b

a

'

e

a

r

a

v

ó

p

e

p

a

ojeporukuaa ko'ã maitei. Ja'e oĩ porãpa

térãpa oĩvai. Ñamongurusu jaiporavóva

Ojeporukuaa ára

Ojeporukuaa ára pukukue javeve:pukukue javeve:

- Mba'etekópa. - Mba'etekópa. - Jaikove. - Jaikove. a. Añete. a. Añete.

a.

ã. Japu. ã. Japu. Ojeporukuaa

Ojeporukuaa pyharekuepyharekue::

- Mba'éichapa ndepyhareve. - Mba'éichapa ndepyhareve. - Iporãmínte. - Iporãmínte. a. Añete. a. Añete.

ã.

Ojeporukuaa pyharevepyharevekue:kue:

- Maiteípa. - Maiteípa. - Maitei. - Maitei. a. Añete. a. Añete.

ch.

ã. Japu. ã. Japu. Ojeporukuaa ára

Ojeporukuaa ára pukukue javeve:pukukue javeve:

- Mba'éichapa pendepyhare. - Mba'éichapa pendepyhare. - Orepyhare porãnte. - Orepyhare porãnte. a. Añete. a. Añete.

e.

Ojeporukuaa pyharevepyharevete:te:

- Mba'e la pórte. - Mba'e la pórte. - Ovevete. - Ovevete. a a. . AAññeettee.. ãã. . JJaappuu..

g

_̃

.

h.

i.

j.

g.

ã.

e.

ã.

e.

ı

̃

.

(29)

- Mba'éichapa neko'ẽ. - ___________________________ - Mba'éichapa nderéra. - ___________________________ - Moõguápa nde. - ___________________________ - Moõpa reiko. - ___________________________ - Mba'épa rejapo pyharevekue. - ___________________________ - Mba'épa rejapo pyharekue. - ___________________________ - Mba'épa rejapo arakuépe.

- ___________________________ - Mba'épa rejapo asajekue

- ___________________________ - Avy'a roikuaa rehe.

- ___________________________

5. Peteĩ tapicha ou ñanemomaitei

ha omba'eporandu ñandéve.

Ñambohovaimi ichupe

ÑAMOÑE’Ẽ HA

JAJEPY’AMONGETA HAGUA

Akyta 1ha_{.- Mba'erãpa.}_{Ko léi}

omo-henda mba'éichapa ojeporuva'erã tetã Paraguái ñe'ẽ tee mokõivéva; ombohape tembiaporã oikuaaukátava tapichakuéra avaitéva ñe'ẽnguéra ha omoañetétava ijeporu; avei oñemboajekuaa hag̃ua iñe'ẽngúva ñe'ẽ reko. Umivarã omoĩ tembiapopy mboguataharã tekotevẽ-va, omoañetekuaava'erã ko ñe'ẽnguéra rekorã tetã omoĩva.

Léi 4251/10

Ñe'ẽnguéra rehegua

MOAKÃHA I

PYENDAKUÉRA OÑEMOĨVA KUAAPYRÃ PEHẼNGUE I OJEHUPYTYSÉVA

g̃.

h.

i.

a.

ã.

ch.

e.

g.

ã.

e.

(30)

MOP

JAJOKUAAMI

- Mba’éichapa japorokuaa ha jajekuaauka.

- Mba’éichapa ñaporomog̃uahẽkuaa.

- Mba’éichapa ñamba’eporandukuaa.

- Mba’éichapa jaikuaauka moõguápa ñande.

Jaikuaátava ko mbo’epýpe:

(31)

JAAM

- Iporãmínte. Cheréra Marta.

- Iporãmínte.

- Ovevete.

- Mba'etekó

- Mba'etekópiko.piko.

- Oĩma. - Oĩma. - Jajoechajeýta. - Jajoechajeýta. - Jajoechajey peve. - Jajoechajey peve.

- Che avei avy'a roikuaa

rehe, José.

- Ore avei rovy'a pohecha rehe.

- Mba'éicha

- Mba'éichapa.pa.

- Mba'éicha

- Mba'éichapa.pa.

- Mba'etekó

- Mba'etekópa.pa.

- Ha upéi. - Ha upéi. - Jajojuhúta. - Jajojuhúta. - Oĩma. - Oĩma. - Jajoecháta ko'ẽrõ. - Jajoecháta ko'ẽrõ. - Jarýi. - Jarýi. - Jajoechajey peve. - Jajoechajey peve.

- Cheréra José. Avy'a

roikuaa rehe, Marta.

- Avy'a pohecha rehe.

Ñomongeta 1:

Ñomongeta 2:

Ñomongeta 3:

Ñomongeta 5:

Ñomongeta 4:

- Ha upéi, kape. - Ha upéi, kape. - Hendyhína. - Hendyhína.

- Ivai la situ, ajépa.

- Upéicha. - Upéicha. - Ñañe'ẽvéta. - Ñañe'ẽvéta. - Ñañe'ẽvéta. - Ñañe'ẽvéta.

(32)

Jaikuaami

1. Ñe’ẽpehẽ porandurã

(partículas i

(partículas interrogativnterrogativas)as)

2. Gentilicio guaraníme:

Jahecha jajúvo guaraníme jarekoha ñe’ẽpehẽ

jaiporúva ñamba’eporandu hag̃ua. Upevahí

jaiporúva ñamba’eporandu hag̃ua. Upevahí-

-na

napa.pa. Katu jarekove guaraníme. Ambue hína Katu jarekove guaraníme. Ambue hína

piko.

piko. Jajesarekomi mba’éichapa ojeporu ko’ã Jajesarekomi mba’éichapa ojeporu ko’ã

ñe’ẽpehẽ umi poteĩ ñomongetápe.

-

- Mba’etekóMba’etekópa.pa.

-

- Mba’éichaMba’éichapa.pa.

- Mba’etekó

- Mba’etekópiko.piko.

-

- MoõguáMoõguápikopikonde.nde.

Guaraníme, jaikuaauka hag̃ua moõguápa pe

máva,

máva, gentilicio gentilicio oñehenóiva oñehenóiva castellanocastellano-pe,-pe,

jaiporu ñe’ẽpehẽ

jaiporu ñe’ẽpehẽ(partícula)(partícula)guagua térã térãygua.ygua.

Che San

Lorenzo-Che San Lorenzo-ygua.ygua.

Yo soy de San Lorenzo.

Yo soy sanlorenzano. Yo soy sanlorenzano. Jesarekorã Jesarekorã (observación) (observación) Gua:

Gua: ojeporu pe téra opáramo ojeporu pe téra opáramo

pu’ae pukangýpe (vocales débiles):

i, ĩ, u, ũ, y, ỹ.

Ygua:

Ygua: ojeporu pe téra opáramo ojeporu pe téra opáramo

pu’ae pu’atãme (vocales fuertes):

a, ã, e, ẽ, o, õ.

Opaichagua ñe’ẽpehẽ guarani

Opaichagua ñe’ẽpehẽ guarani-

-megua, oñembojoaju hag̃ua ñe’ẽ

megua, oñembojoaju hag̃ua ñe’ẽ

oúva

oúva castellanocastellano térã ambuégui térã ambuégui

ndive, ogueraha taiky

ndive, ogueraha taiky(guión)(guión)..

Jahechami:

Che Ypakarai

Che Ypakaraigua.gua.

Nde San

Bernardino-Nde San Bernardino-ygua.ygua.

Ha’e

Europa-Ha’e Europa-ygua.ygua.

Ñande

Finlandia-Ñande Finlandia-ygua.ygua.

Ore Tovatĩ

Ore Tovatĩ gua.gua.

Peẽ Ka’akupe

Peẽ Ka’akupeygua.ygua.

Ha’ekuéra

Lima-Ha’ekuéra Lima-ygua.ygua.

Ñomongeta 6:

- Mba'éicha

- Mba'éichapapa ndepyhareve. ndepyhareve.

- Chepyhareveporã.

- Mba'éicha

- Mba'éichapapa nderéra. nderéra.

- Cheréra José, ha nde.

- Cheréra Marta.

- Moõguá

- Moõguápikopiko nde, Marta. nde, Marta.

- Che San Lorenzo-ygua, ha nde.

- Che Alto Paranaygua.

- Avy'a roikuaa rehe, José.

- Che avei avy'a roikuaa rehe.

- Jajoechajey peve.

Nde Alto Parana

Nde Alto Paranaygua.ygua.

Vos sos de Alto Paraná.

Vos sos paranaense.

Ha’e Paraguari

Ha’e Paraguarigua.gua.

Él/ella es de Paraguarí.

Él/ella es paraguariense.

Ñande

Argentina-Ñande Argentina-ygua.ygua.

Nosotros somos de Argentina.

Nosotros somos argentinos.

Ore Paraguai

Ore Paraguaigua.gua.

Nosotros somos de Paraguay.

Nosotros somos

Nosotros somos paraguayos.paraguayos.

Peẽ

Paris-Peẽ Paris-gua.gua.

Ustedes son de París.

Ustedes son parisinos.

Ha’ekuéra

Pilar-Ha’ekuéra Pilar-gua.gua.

Ellos/ellas son de

Ellos/ellas son de PilarPilar..

Ellos/ellas pilarenses.

(33)

1. Ñamombe'umi moõguápa ko'ã tapicha

2. Ñamombe'umína mba'éichapa héra ha moõguápa

José heñói Encarnación-pe. Ha'e Encarnación-gua.

Marta heñói Francia-pe. Ha'e _________________________________________________________

Che ru ha che sy heñói México-pe. Ha'ekuéra____________________________________________

Karai Ramón heñói Luque-pe. Ha'e____________________________________________________

Ñande ñanereñói Villa Rica-pe. Ñande_________________________________________________

Nde nereñói Bogotá-pe. Nde_________________________________________________________

Peẽ penereñói Kapiatápe. Peẽ_________________________________________________________

Ore orereñói Itakuruvípe. Ore_________________________________________________________

Nde

Nde sy: sy: Che Che sy sy héra héra Lidia, Lidia, ha'ha'e e Guarambareygua.Guarambareygua.

Nde

Nde ru: ru: ______________________________________________________________________________________________________________________ ____

Nde

Nde ru ru sy: sy: ________________________________________________________________________________________________________________________ __

Nde

Nde sy sy ru: ru: ________________________________________________________________________________________________________________________ __

Nde

Nde tia tia rehayhuvéva: rehayhuvéva: _______________________________________________________________________________________________________________________ ___

Nde

Nde tio tio rehayhuvéva: rehayhuvéva: ________________________________________________________________________________________________________________________ __

Ne angirũ rehayhuvéva: _____________________________________________________________

ÑAMÑ’Ẽ KO ÑNGE

- Mb

- Mbaa'éichapa'éichapaNdeNdepyhareve.pyhareve.

--CheChepyhareveporãnte.pyhareveporãnte.EEgg̃̃uahẽke.uahẽke.

--AAgg̃̃uahẽma.uahẽma.

- Moõguipa

- Moõguiparereju.ju.

--AAju Misiones-gui.ju Misiones-gui.

- Mba'épa

- Mba'épandendegueru ko'a rupi.gueru ko'a rupi.

--AAjujuaañandúvo peteĩ che angirũme.ñandúvo peteĩ che angirũme.

--IIporã upéva.porã upéva.

--EEpytu'usapy'ána ha upéipytu'usapy'ána ha upéieehasa.hasa.

--AApytu'u'imíta.pytu'u'imíta.

--JaJareko ymi rey'uséramo.reko ymi rey'uséramo.

(34)

Jaikuaami

Che A Ag̃uahẽ Akaru Amba'apo Ahasa Apytu'u Nde Re Reg̃uahẽ Rekaru Remba'apo Rehasa Repytu'u Ha'e O Og̃uahẽ Okaru Omba'apo Ohasa Opytu'u Ñande Ja/ña Ñag̃uahẽ Jakaru Ñamba'apo Jahasa Japytu'u Ore Ro Rog̃uahẽ Rekaru Romba'apo Rohasa Ropytu'u Peẽ Pe Peg̃uahẽ Pekaru Pemba'apo Pehasa Pepytu'u Ha'ekuéra O Og̃uahẽ Okaru Omba'apo Ohasa Opytu'u

Jajesarekomi ko’ã ñe’ẽ oñeguenohẽva ñomongetágui rehe:

Ndepyhareve,chepyhareveporãnte, eg̃uahẽke,ag̃uahẽma,reju,aju,ndegueru,añandu,

iporã,epytu’u,ehasa,apytu’u’imíta,jareko,hay’use.

Ko’ã ñe’ẽ hína ñe’ẽtéva (verbo). Guaraníme hetaichagua ñe’ẽtéva jareko, umíva apytépe oĩ umi oñehenóiva castellano-pe propio(térã areal) hapredicativo (térã chendal).

Propio: ag̃uahẽma,eg̃uahẽke,reju,aju,

añandu,epytu’u,ehasa,apytu’u’imíta,jareko.

Jahechami mba’éichapa ñamosusũ (conjugar) ñe’ẽtéva propio.Predicativo rehe ñañe’ẽta

tenondevévo. Verbo propio térãareal ñamosusu hag̃ua, jareko ñe’ẽpehẽ ohechaukáva persona hanúmero ha oho upe ñe’ẽtéva mboyve. Ñamosusũmi ñe’ẽtéva g̃uahẽ(llegar),

karu(comer), mba’apo(trabajar), hasa(pasar), pytu’u(descansar).

Predicativo: Ndepyhareve,

chepyhareveporãnte,ndegueru,iporã.

Che Ag̃uahẽ Yo llego Nde Reg̃uahẽ Vos llegás Ha'e Og̃uahẽ Él/ella llega Ñande Ñag̃uahẽ Nosotros llegamos Ore Rog̃uahẽ Nosotros llegamos Peẽ Peg̃uahẽ Ustedes llegan Ha'ekuéra Og̃uahẽ Ellos/ellas llegan

Jesarekorã:

Guaraníme umi ñe’ẽpehẽnúmero

y persona rehegua oho ñe’ẽtéva

mboyve; castellano-pe katu ohu ñe’ẽtéva rire.

Techapyrã: Ñamoñe’ẽmijey

Ñande: ñag̃uahẽ, jakaru,

ñamba’apo, jahasa, ja py-tu’u. Ña ojeporu ñe’ẽté-va tĩgua (verbos nasales)

ndive ha ja katu ñe’ẽtéva jurugua (verbos orales)

ndive.Guahẽ hamba’apo

hína ñe’ẽtéva tĩgua,

ñambohyapúvo osẽ rehe ñane tĩ ha ñande juru rupi;

pytu’u ha karu katu hína jurugua, ñambohyapúvo osẽ rehe ñande juru rupi año.

Terarãngue Vy'a Purahéi Ñani Ñemoarandu Che Avy'a Apurahéi Añani Añemoarandu Nde Revy'a Repurahéi Reñani Reñemoarandu Ha'e Ovy'a Opurahéi Oñani Oñemoarandu Ñande Javy'a Japurahéi Ñañani Ñañemoarandu Ore Rovy'a Ropurahéi Roñani Roñemoarandu Peẽ Pevy'a Pepurahéi Peñani Peñemoarandu Ha'ekuéra Ovy'a Opurahéi Oñani Oñemoarandu Jahechami mba’éichapa oñemosusũ (conjugar) vy’a (alegrase), purahéi (cantar), ñani (correr), ñemoarandu (es-tudiar):

(35)

1. Ñamosusũmi ko'ã ñe'ẽtéva

Terarãngue Ñembosarái Guapy Mopotĩ Karu Ke

Che Nde Ha'e Ñande Ore Peẽ Ha'ekuéra

ÑAM’OM

2. Ñamoĩmba ñomongeta iguypegua. Jaiporavo peteĩva ñambohovái ha

g ̃

ua

- Mba'épa ojapohína nde sy. - Ha'e ______________

- Moõpa nde remba'apo.

- Che ____________ peteĩ fábrica-pe.

- Amba'apo'aína. - Remba'aporeína. - Omba'apohína. - Amba'apo. - Omba'apo. - Remba'apo.

a.

ã.

- Peẽpiko pekarúma. - Ore ______________________

- Ha'ekuérapiko moõ oñemoarandu. - Ha'ekuéra ________ San Lorenzo-pe.

- Jakarúma. - Okarúma. - Rokarúma. - Ñañemoarandu. - Peñemoarandu. - Oñemoarandu.

ch.

e.

- Peẽpa pevy'a pende vállepe.

- Ore ____________________ upépe.

- Peẽpa peg̃uahẽma pende rógape. - Hẽe, ________________________ - Rovy'a. - Ovy'a. - Pevy'a. - Ñag̃uahẽma. - Rog̃uahẽma. - Og̃uahẽma.

g.

ÑAMÑ’ẼI ’Ã ÑMOT

Jajesarekomi

partícula de número y persona

jeporu rehe.

Ñemuhápe:

- Maitei, mba'éichapa ndepyhareve. - Iporãnte.Eg̃uahẽke, kuñataĩ. -Ag̃uahẽmbaitéma, karai. - Mba'éparemandami. - Ajoguase che sapaturã.

- Heta sapatujareko.Eiporavóntema. -Ajesarekomíta hesekuéra. Aguyje ndéve. - Ndéve katu aguyje.

Mbo'ehaovusúpe:

- Maiteípa. - Maitei.

-Cheréra José. Che pene irũ pyahuhína ko facultad-pe.

- Tereg̃uahẽporãite ore apytépe, José. -Cheréra Ramón.

-Cheréra Julia. -Chékatu Federico.

- Aguyje peẽme.Jajokuaavétajahávo. -Jajokuaavéta.

ã.

e.

(36)

ÑAM’OM

1. Ñamoñe'ẽjeymi ñomongeta

Ñemuhápe

ha ñambohovaimi umi

porandu. Ñamongurusu jaiporavóva.

Ñomongeta oiko asajekue.

Upe og̃uahẽva ñemuhápe peteĩ kuña.

Upe omba'evendéva peteĩ karia'y.

Upe omba'ejoguaséva oipota peteĩ mba'e añónte.

Upe omba'ejoguáva ikatu oiporavo oguerahava'erã. a. Añete. a. Añete. a. Añete. a. Añete. a. Añete.

a.

ã.

ch.

e.

ã. Japu. ã. Japu. ã. Japu. ã. Japu. ã. Japu.

2. Ñamoñe'ẽjeymi ñomongeta

Mbo'ehaovusúpe

ha ñambohovaimi

umi porandu. Ñamongurusu oĩporãva.

Oñeñomongeta ñemuhápe.

Irundy tapicha oñomongeta upépe.

Umi tapicha ojokuaa aréma.

Oñomongeta mokõi kuña ha mokõi kuimba'e.

Umi tapicha ojoguerohory. a. Añete. a. Añete. a. Añete. a. Añete. a. Añete.

a.

ã.

ch.

e.

ã. Japu. ã. Japu. ã. Japu. ã. Japu. ã. Japu.

3. Jahaimi.

Jajojuhu tapépe peteĩ ñane angirũ aréma ndajahechavéiva ndive ha

ñañomongeta mbykymi hendive. Ñañomomaitei, ñaporandu ichupe moõpa oiko

ko'ág̃a, moõpa omba'apo ha mba'éichapa oiko isy ha itúva. Upe rire jajoasa hendive.

-__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________

ã.

e.

ã.

e.

(37)

4. Jajojuhu ñane angirũ rógape tapicha jaikuaa'ỹva ndive peteĩ pyhare ha

ñaño-mongeta mbykymi hendive jajokuaa hag ̃ua.

Ñañomomaitei hendive, ñaporandu

ichupe héra, moõguápa, moõpa omba'apo; ha'e ombohováita ñane porandu ha

omba'eporandúta avei ñandéve ñandekuaa hag̃ua. Amo hu'ãme jaikuaaukáta

javy'aha jaikuaa rehe ichupe.

-__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________ -__________________________________________________________________________________

(38)

- Mba'éichapa reikomi. - ____________________, ha nde. - _______________________ avei. - Mba'e la porte. - ___________________________ - Jajoecháta ka'aru. - ___________________________ - Mba'éichapa ________________ - Cheréra José. Ha nde.

- ______________________ María. - Avy'a roikuaa rehe, María.

- ____________________________ - Mba'éichapa _________________ - Cheréra Federico. Ha __________ - ____________________ Ramona. - Mba'éichapa. - ___________________________ - Eg̃uahẽke. - ___________________________ - Mba'éichapa nderéra. - _______________________ José. - Avy'a roikuaa rehe, José.

- ___________________________

a.

ã.

ch.

e.

g.

g̃.

ã.

ch.

e.

5. Ñamoĩmba ko ñomongeta:

6. Jajekuaaukami

- Mba'éichapa ndeka'aru. - ___________________________________ Oĩ peteĩ tapicha ñandekuaaséva. Ñañomonge-tami hendive. Ñambohovái imba'eporandu:

7. Japorokuaami

- ________________________________ - Iporãmínte. - ________________________________ - Cheréra José. - ________________________________ - Che Santanigua. - ________________________________ - Aiko Ciudad del Este-pe.

- ________________________________ - Amba'apo peteĩcolegio-pe.

- ________________________________ - Areko 30 ary.

- ________________________________ - Che avei avy'a roikuaa rehe.

- ________________________________ - Jajoecháta.

Jaikuaase peteĩ tapichápe. Ñamba'eporandu ichupe ha ha'e ombohovái ñandéve.

ã.

e.

ã.

e.

- Mba'éichapa nderéra.

- ___________________________________ - Ndépiko mba'e valle.

- ___________________________________ - Moõpa reiko ko'ág̃a.

- ___________________________________ - Mba'épepiko remba'apo.

- ___________________________________ - Avy'a roikuaa rehe.

- ___________________________________ - Jajoechajey peve.

(39)

GUARANI JEHAIKATU: ORTOGRAFÍA GUARANÍ

Pundie

Juruguáva:ch, g, h, j, k, l, p, r, rr, s, t, v,’. T ĩ guáva:m, n, ñ, g̃. T ĩ juruguáva:mb, nd, ng, nt.

Guarani achege ty. Alfabe to guaraní

Pe 2015-pe Guarani Ñe'ẽ Rerekuapavẽ (GÑR ) (Academia de la Lengua Guaraní ),

oñemoheñóiva Léi 4251/10 Ñe'ẽnguéra rehegua rupive, omone ĩ Guarani ñe'ẽ Acheget ytee. Kóva oguereko 33 taipu (fonemas ) ha 33 tai (letras ).

Ko'ãvahína umi mbohap ypa mbohap y (treinta y tres ) tai: a, ã, ch, e, ẽ, g, g̃, h, i, ĩ, j, k, l, m, mb, n, nd, ng, nt, ñ, o, õ, p, r, rr, s, t, u, ũ, v, y, ỹ, ’.

Ñanemandu'a je ymi pu'ae o ĩ ha jurugua ha t ĩ guáva, ha pundie o ĩ ha juruguáva, tĩ juruguáva ha t ĩ guáva

Pu'ae

Jurugua:a, e, i, o, u, y Tĩ gua:ã, ẽ, ĩ , õ, ũ, ỹ

Ñamoñe'ẽ ha japuraheimína

ko ñe'ẽpoty

(poesía)

. Jajapysaka

mba'éichapa oñemoñe'ẽ

(Carlos Sosa)

Neporã che Paraguái

Oiménepa ko arapýpe ndéicha iporãva tetã Ojeguapáva yvotýpe omimbi ha ojajaipa Tovéna ku pyharérõ tajahecha pe jasy Arapegua ramoguáicha omysãirõ ñasaindy (oñembojo'a)

Estribillo

Che Paraguái rasaharã Ndaiporichéne mamove Che Paraguái ndéve ha'e

Rohayhuve cada ko'ẽ (oñembojo'a)

Pejúna mombyryguáva pehechami ko tetã Katuetei pejuhúta tory, joayhu ha vy'a Ko'ápe jeko ymámi Ñandejára oiko oguata Ha ipyporépe oheja hetaite mba'e porã (oñembojo'a)

Estribillo

Ñamba'apomi ko'ã irundy

verso

rehe

Ñahesa'ỹjomi:

Che Paraguái rasaharã Ndaiporichéne mamove Che Paraguái ndéve ha'e Rohayhuve cada ko'ẽ.

a. Ñanohẽ ichugui opaite pu'ae.

________________________________________

ã. Ñanohẽ ichugui opaite pundie.

________________________________________

ch. Ñamohenda umi pu'ae jurugua ha tĩguáva.

Jurugua: _________________________________ Tĩgua: ___________________________________

e. Ñamohenda umi pundie jurugua, tĩgua ha , tĩjuruguávaramo.

Jurugua: _________________________________ Tĩgua: ___________________________________

(40)

JAAR’ÃIY

- Mba'éichapa. -______________________________ - Mba'etekópa. - ______________________________ - ______________________________ - Ovevete. - Maitei. - _______________________ nderéra - _________________ Marta. Ha nde. - __________________________ José.

a.

ã.

ch.

e.

1. Ñamboty ko'ã maitei

2. Jaiporavo ñe'ẽ ohoporãvéva ñamyenyhẽ

hag

̃ua umi pa'ũ

– Mba'éichapa ndeasaje. – ________________________ porã. - Cheasaje. - Ndeasaje.

a.

- Ijasaje. - Ñandeasaje. – Eg̃uahẽke María. – ___________________ mbaitéma. - Ag̃uahẽ. - Reg̃uahẽ.

ã.

- Og̃uahẽ. - Peg̃uahẽ. – ______________ , Ramón ha José. – Roguahẽma. - Ag̃uahẽ. - Peg̃uahẽ.

ch.

- Og̃uahẽ. - Ñag̃uahẽ. – Ndépiko moõ __________________ – Che ________________ Paraguaýpe. - Aiko/aiko.

e.

- Oiko/reiko. – ________________ nde remba'apo. – Che amba'apo peteĩ empresa-pe. - Mba'érepa.

- Mba'éichapa. - Ndive.- Moõpa.

– Moõguápa nde.

– Che Villa Hayes-_____________

– Peẽpa peikuaa che rúpe. – ____________ ichupe. - pe. - me. - Aikuaa. - Reikuaa.

g̃.

h.

- peve. - gua. - Oikuaa. - Roikuaa. – Moõpa peẽ ___________________ – Romba'apo Lambaré ___________

– Máva ndive piko ha'e ___________ – _________ oiko isy ha itúva ndive. - Amba'apo/gua. - Pemba'apo/pe. - Aiko/ore. - Reiko/ñande.

i.

- Remba'apo/gua. - Ñamba'apo/pe. - Oiko/ha'e. - Jaiko/nde. – Mba'éichapa héra nde sy. – Che sy ____________ Ramona. - Téra. - Réra.