VIZANTIJSKA FILOLOGIJA

Ispitna pitanja

1. Crkveni oci četvrtog veka- kapadokijski oci 2. Kanon, istorija kanona, Andrej Kritski

3. Kondak, Roman Melod i njegov akatist Bogorodici

4. Crkvena poezija i njeni žanrovi (kondak, kanon, tropar, akatist) 5. Razvoj viz. romana

6. Nastanak i razvoj hagiografije ( Simeon Metafrast, Jovan Damaskin…) 7. Studitska škola, Teodor Studit, braća Grapti

9. Jovan Damaskin 10. Kozma Majumski 11. Prokopije

12. Teofan i Teofan nastavljač 13. Hronika, Jovan Malala 15. Konstantin Porfirogenit

16. Mihailo Psel, istoričar, retor i filosof 17. Ana Komnina i njen muž Nićifor Vrijenije

18. Istoričari koji su opisali pad Carigrad ( Sfrances, Duka, Laonik Hankondil) 19. Od profane poezije - Teodor Prodrom i Ep o Digenisu Akriti,

20. Od retorike- Psel i Evstatije Solunski,

21. Istorija monaštva- Duhovni lug Jovana Mosha, Antonije Veliki, Makarije Egipatski 22. Polihistori- Sudin leksikon, Jovan Ceces, Teodor Metohit, Fotije

23. Monaška književnost- Maksim Ispovednik, Evagrije Pontijski, Simeon Novi Bogoslov 24. Isihazam i u okviru toga Grigorije Palama i njegova rasprava sa Varlaamom iz Kalabrije 25. Druga sofistika, Julijan Apostata

PODELA 1. PESNIŠTVO - crkveno - profano 2. TEOLOŠKA KNJIŽEVNOST - ranovizantijska - teološko naučna - teološko mistična 3. ISTORIOGRAFIJA - istorija - hronika - hagiografija 4. UČENA PROZA - filosofija - retorika i epistolografija - polihistori i enchiklopedisti 5. VULGARNOGRČKA KNJIŽEVNOST

- ljubavne, prigodne, poučne, legendarne, istorijske pesme

VIZANTIJSKA KNJIŽEVNOST

PESNIŠTVO

Do nedavno se smatralo (kaže Dimitrije Bogdanović) da Vizantija uopšte nije imala svoje pesništvo.

Vizantija zaista nema poeziju zasnovanu na klasičnim poetskim i metričkim normama, ali je zato stvorila sopstvenu poeziju, pokretanu izvornim ritmom jezika, književnog ili narodnog.

Pesništvo je, pored istoriografije, upravo ona vrsta književnog stvaralaštva, kroz koje se najbolje može razumeti vizantijska kultura.

CRKVENO PESNIŠTVO

Crkvena poezija je (ne računajući narodno pesništvo) jedina pesnička novotvorevina poznogrčkog odn. vizantijskog perioda, smatra Krumbaher.

Ona ima sopstveni razvitak i predstavlja uzajamno povezanu organsku celinu, koja se po svojim unutrašnjim zakonitostima razvija, cveta i opada. Tu vizantijska književnost postiže potpuno originalan domet odn. stvara nešto što nema korene u antici i ne predstavlja podražavanja starih obrazaca.

Crkveno pesništvo, mada jeste nastajalo (na samom početku) prema antičkim obrascima, nije izgrađeno na antičkim formalnim osnovama, pre svega zbog novine religioznog osećaja vizantijskog čoveka i starojevrejskih odn. ranohrišćanskih uticaja.

Vizantijsko crkveno pesništvo je pesništvo ritma – slogovi se broje bez obzira na dužinu i kratkoću, hijatus i elizija se zanemaruju, razlika između akuta i cirkumfleksa je neprimećena.

Dva glavna vida vizantijske crkvene poezije jesu HIMNA i KANON.

HIMNA (viz. naziv je KONDAK) je pesma sastavljena od većeg broja strofa (20 i više) iste kontrukcije, sa refrenom i jednim opštim uvodom. Strofe se zovu tropari.

KANONI su pesme složenije nego himne, jer se sastoje od 8-9 oda, a svaka oda se sastoji od više strofa ili tropara. Tema svake ode je sadržana u prvoj strofi, koja se zove irmos i koja predstavlja obrazac za pravljenje pesama tematski uzet iz tzv. 9 biblijskih pesama, koje su se pevale od najranijih perioda hrišćanstva. Svaki tropar mora, po broju slogova i akcentu, da odgovara shemi irmosa.

Naročito u kanonima, primenjen je tzv. akrostih (prvi još kod Metodija), koji je orijentalnog i antičkog porekla. Antičkog porekla je i rima, koja je uglavnom retorska figura i ne odgovara u svemu rimi moderne poetike, a primenjena je često u himnama. Važna imena:

 GRIGORIJE iz NAZIJANSA  _{ROMAN MELOD}

 ANDREJ KRITSKI  JOVAN DAMASKIN  KOZMA MAJUMSKI

PROFANO PESNIŠTVO

Vizantijska profana peozija se, za razliku od crkvene, oslanja na antiku. Ona je profana, pre svega, po svojoj neliturgijskoj nameni, ali je i dalje dobrim delom religiozna – po tematici, ili bar koloritu.

Kvantitativna metrika jeste polazni princip, ali ne sasvim dosledno sproveden i naročito ne u svojim čistim, prvobitnim stopama.

Profana vizantijska poezija razvila je jednu novu metričku formu, tzv. politički stih. Njegovo poreklo nije sasvim razjašnjeno: smatralo se da je nastao u X veku, a potom je otkriven u u poslovicama VII v. (Jovan Lestvičnik i Jovan Mosh). Politički stih je građen prema akcentu i istovetni stihovi se ponavljaju jedan za drugim, za razliku od ritmičke pesme, gde se sa periodima menja i stopa. Krumbaher kaže da je politički stih najvažnija koncesija koju vizantijska profana poezija čini duhu svoga vremena.

Ni ep, ni drama, pa čak ni lirika klasičnog perioda nisu mogle da opstanu u Vizantiji. Epsko pesništvo oživeće u svojoj nekadašnjoj slavi tek u narodnogrčkoj litaraturi. Roman predstavlja najmanje uspeli nastavak helenističke epske tradicije. Romani se uglavnom ni ne pišu, sve do humanističke renesanse u doba Komnina, već se prepisuju i čitaju uglavnom romani helenističkog perioda.

drama

Već u poznorimsko doba drama je potiskivana mimom i pantomimom, a teatar se kompromituje. Vizantija, tek, zapravo ni ne zna za teatar: ono što crkveni oci i sabori sa mnogo žestine osuđuju, pre je cirkuska i površna forma nego dramski teatar antičkog tipa.

Dramske elemente oživljava, u izvesnom smislu, liturgija, kao odjek soteriološke drame, središta hrišćanskog verovanja. Smatra se da su na formiranje liturgijske drame uticali kult Mitre, dvorski rituali i arijansko korišćenje helenističkih misterija u svrhe sopstvenog religioznog izražavanja.

Činjenica je da se vrlo rano javljaju misterijske igre, sa tematikom iskupljenja i pod nazivom „bogočovečanska misterija“ ili sl. Pozorišne predstave sa takvom tematikom igraju se tokom VIII i IX veka, čak i u crkvi sv. Sofije u Carigradu. Najznačajnije ostvarenje u ovoj oblasti jeste jedina sačuvana vizantijska drama STRADANJE HRISTOVO. Preko trećine stihova uzeto je neposredno iz Euripidovih, Eshilovih u Likofronovih dela, opširno se navode kanonski i apokrifni biblijski tekstovi. Mešavinom raznorodnih elemenata dobijena je izveštačena predstava pojedinih ličnosti, pa čak i komični elementi. Glavni lik u ovoj drami je Marija, a težište radnje je na Golgoti i Vaskrsenju. Učestvuje više lica i dva hora. Radnja je potisnuta na račun dijaloga.

VIZANTIJSKA KNJIŽEVNOST Važna imena:  GEORGIJE PISIDA  TEODOR STUDIT  KASIJA  ĐAKON IGNJATIJE  TEODOR PRODROM TEOLOŠKA KNJIŽEVNOST

Teologija je, možda, osnovno obeležje vizantijskog književnog stvaralaštva. U Vizantiji jedva da postoji neko književno delo koje ne stoji u izvesnom, bližem ili daljem odnosu prema teologiji.

Vizantijsku društvenu svest formiralo je hrišćanstvo, i to onako kako je postavljeno i razrađeno u toku prvih dogmatskih polemika, borbe za ortodoksiju i vaseljenskih sabora. Odlučujuću ulogu igrala je literatura nastala u IV veku, u punom smislu reči književnost crkvenih otaca, odn. patristika.

Njene osnovne teme bile su određene potrebom da se ortodoksija izrazi odbrani, nasuprot snažnim uticajima ostataka helenističke gnostike i novih heterodoksnih sistema (arijanstvo, makedonijanstvo itd.).

Tek pošto je delima otaca i odlukama prvih vaseljenskih sabora postavljen temelj ortodoksije, mogla se razviti vizantijska teologija u pravom smislu te reči:

- teološko naučna, s jedne strane i - teološko mistična, s druge strane.

RANOVIZANTIJSKA TEOLOŠKA KNJIŽEVNOST

U nastanku i razvoju vizantijske teološke književnosti glavnu ulogu su odigrala dva centra: Aleksandrija i Antiohija. Čitava doktrina vizantijskog pravoslavlja predstavlja rezultantu ovih uticaja, i tek kod pojedinih pisaca izbija jače na površinu jedan ili drugi momenat:

- helenističke ideje (Aleksandrija)

- izvesne orijentalne tradicije (Antiohija)

Osnovni ton je, ipak, dat u aleksandrijskoj teologiji sa kraja II i početka III v. Panten, Kliment i Origen, veliki učitelji aleksandrijske škole, odredili su, u stvari, tip vizantijske teologije kao naučno sistematizovane razrade otkrovenja. Naučnost je, naravno, sasvim uslovnog karaktera i odnosi se na bitno obeležje njihovog rada – da otkrovenje, kao iracionalni put saznanja, kao datost, uklope u sistem filozofskog znanja, donekle racionalizuje i formalno opravda i potvrdi.

Važna imena:

 ATANASIJE

o VELIKI KAPADOKIJCI: VASILIJE KESARIJSKI, GRIGORIJE iz NAZIJANSA, GRIGORIJE iz NISE

 JOVAN ZLATOUSTI

TEOLOŠKO NAUČNA KNJIŽEVNOST

Okosnicu vizantijskog književnog stvaranja na polju teološke nauke, tj. sistematizacije i razrađivanja doktrine otkrovenja, čine krupni dogmatski problemi koje su postavljale jeresi V do IX v, kompleks latinskog spora, uključujući i isihastički spor, IX do XIV v. Važna imena:

 KIRIL ALEKSANDRIJSKI (protivnik: episkop kirski Teodorit)

 SOFRONIJE JERUSALIMSKI  MAKSIM ISPOVEDNIK  JOVAN DAMASKIN  TEODOR STUDIT  FOTIJE  EVTIMIJE ZIGABEN  GRIGORIJE PALAMA

VIZANTIJSKA TEOLOŠKO MISTIČNA KNJIŽEVNOST

Na početku ove mističke teologije nalaze se dela „otaca pustinje“ IV i V v, vezana za apoftegmatsku literaturu Egipta, Palestine i Sirije (IZREKE OTACA) i praksu velikih začetnika monaškog života.

Važna imena:

 EVAGRIJE PONTIJSKI

 DIJADOH

 DIONISIJE AREOPAGIT

 JOVAN LESTVIČNIK

 SIMEON NOVI TEOLOG

 NIKITA STITAT

 NIKIFOR ISIHAST

ISTORIOGRAFIJA

Za razliku od teološke književnosti i poezije, vizantijska istoriografija predstavlja nastavak i negovanje klasičnih, starogrčkih tradicija. Ovaj trend traje sve do XV veka. Istoričari saopštavaju građu svog ili neposredno proteklog vremena – tj. njihovo područje je savremena istorija. Dela su namenjena visokoobrazovanim ljudima vizantijskog dvora ili crkve. U središtu istorijskog prikazivanja je ličnost, a ne društvo. Stil je literaran, svež i plastičan, a osnova kazivanja su istorijske činjenice.

VIZANTIJSKA KNJIŽEVNOST

Hroničarski vid istoriografskog prikazivanja razvio se u Vizantiji do savršenstva. Hronika predstavlja istoriju sveta od akta božjeg stvaranja, i u potpunosti odgovara vizantijskoj i uopšte srednjovekovnoj potrebi da se istorijska stvarnost izvede iz akta Božje volje i dejstva Božjeg promisla (viz. izraz ikonomija – plan), čime se postiže religiozna ili istoriosofska interpretacija sveta.

Istorija je drama, a hronika je priručnik koji treba da omogući rekonstrukciju te drame i razumevanje njene osnovne poruke. Zato hronika najčešće nastaje u crkvenoj sredini, i to uglavnom monaškoj. Hronika je, po svom osnovnom karakteru, lektira za široke slojeve i zato je njen ton didaktičan, ali pristupačan.

Zahvaljujući ovim osobinama, hronika je rasprostranjenija od istorijskih dela: prešla je granice grčkog jezika, prevedena je na latinski i slovenski i neke orijentalne jezike, i odigrala značajnu ulogu u formiranju istorijske svesti mnogih evropskih naroda. Na slovenski su jedino hronike prevedene od čitave istoriografske književnosti.

ISTORIČARI

Vizantijska istoriografija broji mnoga značajna imena, bez čijih dela bismo u poznavanju Vizantije imali nenadoknadive gubitke. Oni su imali i neposrednih zasluga za razvitak vizantijske države i kulture uopšte, jer ih je većina zauzimala vrlo visoke položaje carskih savetnika, sekretara, diplomata, pravnika, logoteta, a tu su čak i dva cara (K. Porfirogenit i J. Kantakuzin) Važna imena:  PRISK  PROKOPIJE  PETAR PATRIKIJE  AGATIJA  TEOFILAKT SIMOKATA

 KONSTANTIN VII PORFIROGENIT  JOSIF GENESIJE  MIHAILO PSEL  NIKIFOR VRIJENIJE  ANA KOMNINA  GEORGIJE PAHIMER  NIKIFOR GRIGORA  LAONIK HALKONDIL  _DUKA  GEORGIJE SFRANCES HRONISTI: Važna imena:  JOVAN MALALA  TEOFAN ISPOVEDNIK

 GEORGIJE MONAH ((H)AMARTOL)  JOVAN SKILICA

 KONSTANTIN MANASA  TEODOR SKUTARIOT  MIHAILO PANARET

HAGIOGRAFIJA

Žitija svetih predstavljaju posebnu vrstu književnosti, koja ima karakteristike i istorijske i religiozne književnosti. Njihov osnovni cilj nije beleženje događaja, već čista religiozna pouka, a razlog što se stavljaju i u grupu istorijskih spisa jeste u potrebi da se ukaže na istoriografsku genezu i teološko-didaktičku evoluciju ovog književnog roda kao na jednu karakterističnu pojavu.

Hagiografija počinje kao istinita priča o mučeništvu i hrabrosti, o suđenju, torturi, smrtnoj kazni istinitih lica – mučenika. Ponekad su čak citirani sudski zapisnici (neposredna dokumentacija) ili svedočanstva očevidaca. Takva „acta martyrum“ su autentičan istorijski izvor.

Po ugledu na ova istorijska saopštenja nasleđena iz previzantijskog, tj. rimskog perioda crkvene istorije, ranovizantijsko žitije je vrlo trezveno i realno. Međutim, u svom daljem razvoju, žitije sve više gubi od svoje verodostojnosti, a istorijska istina u njemu biva odevena u ruho privlačno za maštu srednjovekovnog čoveka i opterećena čudesima. Metafizičko-moralizatorske tendencije dolaze do potpunog izražaja.

U čitavom svom viševekovnom postojanju, vizantijska hagiografija se kreće između ta dva pola – istorije i legende. I u delima tzv. „čistih“ istoričara, istorija je vidljivo obeležena kao proces koji počinje stvaranjem sveta i vodi uspostavljanju carstva Božjeg. Hagiografija je u tome otišla do kraja – od istorije je u njoj ostalo samo jezgro – izvesna faktografska osnova. Ipak, ona ostaje svedočanstvo vremena i sredine u kome je nastala i subjektivno-alegorijsko ili čak neposredno saopštavanje neke etičke ideje.

Važna imena:  KIRIL SKITOPOLJSKI  JOVAN MOSH  SIMEON METAFRAST  PETAR UČENA PROZA

Vizantijska učena proza je vrlo raznovrsna i heterogena po svom sastavu i vrlo neujednačena po kvalitetu. Nikada nije mogla da dostigne visinu pesništva, čak ni profanog, ili teološke književnosti i istorije; filosofija je zanemarena, jer je teologija apsorbovala svu filosofsku misaonost Vizantinaca – ali zato su se razvile retorika, sofistika, epistolografija, a mnogi pisci su se proslavili kao pravi polihistori i enciklopedisti, bez kojih bi možda i sama antika ostala zaboravljena, i koji su, isto tako, učinili mnogo za rađanje i pobedu humanizma.

VIZANTIJSKA KNJIŽEVNOST FILOSOFIJA

Vizantijska epoha nije epoha velikih filosofskih stvaralaca i značajnih sistema filosofije. Prihvativši otkrovenje kao bazu i okvir svog pogleda na svet, ona je mogla samo da gotovim rešenjima otkrovenja dodaje kolorit antičke misli, i to isključivo u helenističkoj transmisiji.

Sinkretistički princip formiranja vizantijske teologije omogućio je da se ostaci velikih sistema antike uliju u takvu teologiju i obrazuju izvesne kategorije. Filosofija jeste svuda prisutna, ali samo kao instrument teološke misli.

Važna imena:  Mihailo Psel  Jovan Ital  Nikifor Vlemid

RETORIKA i EPISTOLOGRAFIJA

Na polju retorike, Vizantija ne daje ništa novo, mada se može pohvaliti velikom plodnošću. Sistem retorije, koji su još u rimsko doba fiksirali Aftonije i Ermogen, nikad potom nije prevaziđen, a najveći uspeh vizantijske retorike je u tome da bar ponekad dostigne antičke retorske normative i održava klasični nivo.

Retorika je negovana uglavnom zahvaljujući crkvenom govorništvu i didaktičnom tonu vizantijske učenosti uopšte. Epistolografija je bila njen značajni sastavni deo, i raznovrsni epistolari (zbirke pisama) bili su izvanredno rasprostranjeni, pa su čak i nadživeli vizantijsko carstvo, jer nastaju i kruže čak i u prvom stoleću turskog ropstva. Važna imena:  Jovan Zlatousti  Agapit  Car VASILIJE I  TEOFILAKT POLIHISTORI i ENCIKLOPEDISTI Važna imena:  FOTIJE (!!!)  KONSTANTIN PORFIROGENIT  leksikon SU(I)DA  JOVAN CECES  TEODOR METOHIT  MAKSIM PLANUD

Živi, govorni, narodni grčki jezik, tzv. dimotika tokom cele istorije Vizantije je uglavnom zapostavljan i nipodaštavan kao jezik prostog demosa. U literaturu je prodro uglavnom počev od XI v, ali potpunu pobedu nije izvojevao.

Ipak, obim pesničkih tvorevina pisanih vulgarnogrčkim jezikom prilično je velik, a i poetske vrste zastupljene u njima su vrlo raznorodne:

- poučne, prigodne, ljubavne, legendarne, istorijske, romantične pesme - simbolično-alegorijski životinjski ep

Sve ove pesme predstavljaju, kao i crkveno ritmično pesništvo, novu, specifičnu vizantijsko-grčku tvorevinu, čak i kada u njihovom nastanku igraju ulogu strani elementi. Verovatno vaš zbog izvornosti jezika na kome su nastale, mnoge ove pesme zrače svežinom i iskrenošću, i skoro da nijedna nije izveštačena i kruta, kao što je čest slučaj sa profanom poezijom.

DRUGA SOFISTIKA

Kao i stara sofistika, i nova sofistika se rodila u retorskim školama i dolazila do izraza u besedama besednika, koji sum kao i stari sofisti u vreme Peloponeskog rata, u svečanom ruhu putovali od mesta do mesta, i s punim pouzdanjem u svoju obrazovanost, koja je odgovarala potrebama onog vremena, i sa finim razumevanjem i oživljavanjem klasične književnosti, govorili narodu i okupljali ga oko sebe.

Kad je u rismkoj državi uvedena monarhija, retorika je izgubila značaj kakav je imala u republici. Od tri stare vrste beseda, ona je negovala samo svečane besede. Novi sofisti kao svečani govornici postaju i politički poslanici i zauzimaju visoka mesta u službi carevima i gradovima. Za obdarenog mladog čoveka iz građanskih krugova, postati sofista važilo je za najviši ideal.

Sofistiku je već ranije počeo da obnavlja NIKETA iz SMIRNE u vreme vladavine Nerona, a to obnavljanje je produžio njegov učenik SKOPELIJAN, koji je za vreme Domicijana negovao besedništvo u svom zavičaju, Klazomeni.

Kasnije, kada su Heleni stekli veći ugled u Rimskom carstvu, u vreme vladavine Hadrijana i Antonina, počinje prvo cvetanje nove sofistike. Njeni nosioci, često improvizovano, predavali su o temama iz najrazličitijih oblasti i u najrazličitijim prilikama, npr. kada su se slavili praznici u čast bogova, kada su se dizali i posvećivali novi hramovi, kada su ponovo otvarana pozorišta i vežbališta, kada su se dočekivali carevi i njihovi namesnici, itd. Kao u vreme Platonovo i Isokratovo, omladina je hitala da sluša kako ugledni učitelji pretresaju razna filozofska i književna pitanja. Glavno mesto u kome su se pojavljivali novi učitelji bila je tada Atina, a kasnije Carigrad i druga mesta. Drugo cvetanje nove sofistike pada u vreme cara Julijana i njegovih naslednika.

a) STARIJI PREDSTAVNICI NOVE SOFISTIKE

Iako je dosta pisao protiv filozofa, gotovo više filolozof nego besednik bio je DION, rođen sredinom prvog veka u Prusi, u Bitiniji. Od cara Nerve, svog zaštitnika, dobio je nadimak Kokejan, a kasnije je zbog svog govorničkog talenta nazvana i HRIZOSTOM. Na njegov rad uticale su cinička i stoička filozofija. U Rim ga je bio pozvao Vespazijan, ali ga je 82. prognao Domicijan. Sve do Domicijanove smrti, živeo je u oskudnim prilikama, putujući po severoistočnim krajevima carstva. Posle četrnaestogodišnjeg progonstva, car Nerva ga je pozvao natrag i dao mu velike počasti, kao i Trajan, ali on je ipak ostavio Rim i vratio se u zavičaj, veran svojoj etičkoj misiji.

Pod njegovim imenom sačuvano je oko 80 beseda, ali neke nisu njegove. Njegove prave besede su znamenita kulturno istorijska svedočanstva i zovu se po mestima gde su održane: boristenska, rodska, aleksandrijska itd. Četiri besede na filozofski način razmatraju carsku vlast, a neke su u dijaloškoj formi. Treba naročito istaći besedu koja se zove „Eubejska beseda ili lovac“, gde se kao kontrastna slika gradskoj užurbanosti slika idiličan život dve lovačke porodice na šumovitim obalama Eubeje.

Druga sofistika

Najobrazovaniji sofista i govornik Hadrijanovog vremena bio je FAVORIN iz Arelate u Galiji, Dionov učenik. Od njegovih mnogobrojnih spisa sačuvani su samo odlomci. Svojim glavnim, ali za nas izgubljenim delom „Svakovrsna istorija“, on je osnovao književnost šarenog sadržaja, na koju su se kasnije ugledali Atenej, Elijan, Klement iz Aleksandrije i rimski antikvar Aul Gelije.

Periodu procvata prve sofistike pripada i HEROD ATIK (Tiberije Klaudije Atik Herod) iz Maratona (101. – 177.), koji je 128. g. bio arhont u Atini, 143. konzul u Rimu i učitelj careva Marka Aurelija i Lucija Vera. Svojim ogromnim bogatstvom, on je unapređiavo helensko neimarstvo u Atini i drugim mestima. Od njegovih mnogobrojnih beseda, sačuvana je samo „Beseda o ustavu“, koja se ugleda na Trazimahovu besedu „Za Larišane“.

Težnje novih sofista da zadobiju univerzalan pedagoški i književni značaj najjasnije su izražene u delima koje je ostavio ELIJE ARISTID (129. – 189.). On se rodio u Adrijanuteri, u Miziji. U mladosti je proputovao Egipat i helenske krajeve i držao predavanja, a najviše je prebivao u Smirni, koja mu je bila vrlo zahvalna, jer kad je 178. stradala od katastrofalnog zemljotresa, na njegovo zauzimanje ponovo su je podigli carevi Marko Aurelije i Komod. Najviše se proslavio svojim besedama, od kojih je sačuano 55. Bitne su besede „U slavu Atine“ i „U slavu Rima“. Pisao je i deklamacije o istorijskim temam, besede o bogovima, svetkovinama ili nesrećnim slučajevima, poslanice vladarima i neku vrstu dnevnika o svojoj bolesti.

KLAUDIJE ELIJAN (175. – 235.) bavio se životom životinja. Njegov zbornik u 17

knjiga „O prirodi životinja“ navodi razne zoološke kuriozitete. U spisu šarene pripovesti, u 14 knjiga izlažu se razni zoološki kurioziteti. U spisu „Šarene pripovesti“ u 14 knjiga iznosi zoološke beleške i anegdote slavnih ljudi. Spisi „O promislu“ i „O božjim pojavljenjima“, od kojih su sačuvani samo odlomci, upereni su protiv predstavnika Epikurove filozofije. Pod njegovim imenom sačuvano je i 20 „Seljačkih pisama“, u kojima je koristio sadržaj uzet od atičkih besednika i komediografa IV v.p.n.e. Bio je mnogo i rado čitan u srednjem veku,

Sa ostrva Lemna bila je porodica FILOSTRATA, čija čak četiri člana se pominju. Prvi član VER FILOSTRAT, sasvim je u senci, jer od njegovih dela ništa nije sačuvano.

Njegov sin, FLAVIJE FILOSTRAT II, najznačajniji je član ove porodice. Bio je učenik čuvenih retora toga doba, Damjana iz Efesa i Antipatra iz Hijerapolja. Došao je u Rim za vreme vladavine Septimija Severa, i po želji njegove žene, Julije Domne, napisao je „Život Apolonija iz Tijane“ u 8 knjiga, u kojima je ovaj novopitagorejski filozof prikazan kao istočnjački asketa i čudotvorac. Napisao je i „Živote sofista“ u 2 knjige, u kojima prikazuje najvažnije predstavnike stare i nove sofistike. Odavde potiče i termin „druga sofistika“. „Preporukom gimnastike“ (Γυμναστικος) pisac teži da kod svojih savremenika izazove volju za gimnastičke igre; spis je važan zbog mnogih podataka o takmičenjima, vrstama sporta i metodama vežbanja. U spisu slike, pisac

duhovito opisuje i tumači 65 slika u nekoj napuljskoj galeriji. Među pismima, koja su uglavnom ljubavnog sadržaja, bitno je pomenuti pismo Juliji Domni, u kome pisac brani sofistiku.

Trećem Filostratu, koji je stekao veliku besedničku slavu, može se pripisati samo „Pismo Aspaziju iz Ravene“, u kome carskom sekretaru i držaocu rimske katedre za retoriku govori o umešnosti u pisanju pisama (kaže Đurić, a Tuskulum ovo ne pominje i kaže da su „Slike“ njegov spis“.

Četvrtom Filostratu pripisan je mlađi spis „Slike“, sa opisima 17 slika (ne kaže da li je nezavršen ili nesačuvan).

LUKIJAN

Lukijan iz Samosate je bio jedan od najobrazovanijih i najtalentovanijih, najduhovitijih i najuticajnijih pisaca svoga vremena. Rođen je oko 120.g. u sirijskoj pokrajini Komageni, od siromašnih roditelja Semitskog porekla. Pod njegovim imenom sačuvana su 82 spisa, a za dosta njih se sumnja da nisu zaista njegovi. Po sadržaju, njegovi spisi su retorske šale, vesele dosetke, različiti pamfleti, ali glavna oblast njegovog književnog rada jeste kritička satira. Pri tome on ne daje ništa novo, sve je plod starijeg proučavanja, što ga je usvojio čitanjem, ali starijem gradivu je umeo da da nov, zanimljiv oblik i umetničku obradu. Njemu je prvenstveno stalo da zabavi čitaoce, i to mu redovno polazi za rukom.

Najznačajniji su mu oni dijalozi u kojima se na način stare Epiharmove komedije obrađuju vesele zgode iz života Bogova, sa očitom namerom da se stari bogovi izvrgnu ruglu, jer u njegovo doba nijedan obrazovan čovek više ne veruje u njih. U bogove koji su u njegovo doba imali mnogo vernika, npr. Hermija, Izida, Mitra, Hrist, nije dirao. Njegova dela sa ovakvom tematikom su: „Razgovori bogova“, „Morski razgovori“, „Tragički Div“, „Izobličeni Div“, „Skupština bogova“ i „Prometej“.

Najoštrijom porugom šibao je Lukijan filozofe svoga doba, jer ga je vređala ili njihova kicoška ili prljava spoljašnjost, njihova lakoumnost i taština, njihova zavidljivost i ulizištvo. Takva dela su mu: „Nigrin“, „Prodaja života“, „Ribar“, „Hermotim“, „Gozba ili Lapiti“, „Ikaromenit“, „O onima koji su najmljeni za platu“, „Lažov“, „Evnuh“, „O Peregrinovoj smrti“, „Aleksandar ili lažni prorok“.

Lukijan je odbacivao svaku tajanstvenost, svako religiozno licemerje, ali kako mu se čini da se religija udružuju sa lažju i mračnjaštvom, on odbacuje i samo religiju. „Razgovori mrtvih“ oslikavaju ništavnost lepote, bogatstva, slave i vlasti pred licem smrti. Jasna je u njima cinička tendencija – samo cinik stiže u Had sa osmehom, slobodom duha i govora, bezbrižan i plemenit. Tu su još i spisi „Haron“ i „Prevoz“ (prikazuju ništavilo svega na svetu), „Brod ili želje“ (ismevanje taštih i ludih želja), „Timon“ (satira na tvrdičluk i lakomost), „Razgovori hetera“, „Istinite priče“ (parodija fantastičnih romana), „Kako treba pisati istoriju“ (protiv sofističkih istoriografa), „Učitelj besedništva“ (protiv pomodnog besednika), „Slike“, „Za slike“ (odbrana prethodnog

Druga sofistika

spisa), „Anaharsid“ (pohvala helenskoj gimnastici), „Toharsid“ (pohvala prijateljstvu kod Skita).

Iz Lukijanovih spisa se vidi da je imao svega što je satiričaru neophodno – invencije, dovitljivosti, šale, ironije, zajedljivosti, rutine, smisla za karikaturu, parodiju, ismevanje. Na kraju, treba istaći i Lukijanov jezik, utoliko više što mu grčki nije bio maternji. Kod njega se više ne radi o podražavanju aticizma, nego o njegovoj obnovi, a Suda je u njegovim spisima zapazio i poseban ritam.

Njegov autobiografski spis zove se „San“ i u njemu on izlaže teškoće koje su ga pratile na putu ka obrazovanosti. Kao vrlo mlad, otišao je kod ujaka da uči vajarstvo, ali je razbio komad mermera, dobio batine i pobegao natrag majci. Posle toga je sanjao dve žene, personifikacije Vajarstva i Sofistike, koje su ga mamile na svoju stranu, objašnjavajući šta će od njih dobiti. Pobedila je naravno, sofistika. Inače, u Samosati je završio početne škole, potom se nastanio u Antiohiji kad advokat, potom je kao sofistički govornik proputovao Grčku, Italiju i Galiju, i čak u jednom gradu bio na čelu katedre za retoriku. Na tim putovanjima je stekao dovoljno slave i novca, ali i dalje nije bio zadovoljan, pa se u 40-oj godini posvetio filozofiji i kasnije nastanio u Atini i stupio u državnu službu, mada je svojevremeno bio napisao dijalog pun satire protiv državnih službenika. Kao državni činovnik je i umro, u Egiptu, posle 180.g.

b) MLAĐI PREDSTAVNICI DRUGE SOFISTIKE

Najuticajniji učitelj besedništva svog vremena bio je LIBANIJE iz Antiohije (314. – 393.). Posle slušanja nauke u Atini i dužeg putovanja, 340.-1. otvorio je svoju školu u Carigradu, a zatim se od nekih spletki sklonio u Nikomediju, pa se na kraju, posle kraćeg ponovnog boravka u Carigradu, vratio u zavičaj 345.g. Među mnogobrojnim njegovim učenicima, ističu se najviše sledeći: Jovan Hrizostom, Vaslije Veliki, Grigorije iz Nazijansa i Amijan Marcelin.Veoma ga je poštovao i sam car Julijan, inicijator povratka paganstvu. Kada je Julijan poginuo u bici, Libanije mu je posvetio svoju najdužu besedu „Epitaf Julijanu“ i „Monodiju Julijanu“. Pored mnogobrojnih školskih spisa, u koje spada i životopis besednika Demostena i sadržaji njegovih državnih beseda, od Libanija je sačuvano 68 beseda (pohvale gradovima i carevima, beseda o ustanku Antiohijaca, o tamnicama) i veliki zbornik pisama (1607), koja imaju vrednost izvora.

Veliku besedničku slavu u Libanijevo vreme uživao je i HIMERIJE iz Pruse u Bitiniji, rođen oko 315.g. Svoju delatnost kao sofista započeo je u Atini, gde se i obrazovao. Na poziv cara Julijana, 362. je došao u Antiohiju, ali se 368 vratio u Atinu. Umro je 386. Od njegovh 80 beseda, sasvim su sačuvane 24, pisane cvetnim stilom gorgijskih figura. To su, uglavnom, prigodne besede, za početak školskog tečaja, povodom dolaska novog namesnika ili povodom nečije smrti. U izmišljenoj „Polemarhovoj besedi“ slave se oni koji su poginuli za odbranu otadžbine. U Himerijevim besedama, besedništvo se nadmeće sa pesništvom, jer nisu građene na način starih besednika, nego na način starih lirskih pesnika, posebno onih sa ostrva Lezba.

Naklonost prema filozofiji pokazuje TEMISTIJE iz Paflagonije (317. – 388.). Mada je ostao veran staroj veri, hrišćanski carevi su gao veoma cenili zbog njegovog talenta: Konstantin II ga je uveo u carigradski senat, a Teodosije I ga je postavio za gradskog prefekta i vaspitača prestolonaslednika Arkadija. Sačuvane su 33 njegove besede, uglavnom obraćanja carskim dostojanstvenicima. Ali sačuvane su i njegove parafraze Aristotelovih dela. U stilističkom pogledu, bio je čisti aticista.

Ovim sofistima pridružuje se i CAR JULIJAN, koji se odrekao hrišćansva i zato dobio nadimak APOSTATA (Otpadnik). On je sebi stavio u životni zadatak da, nakon što je njegov stric Konstantin proglasio hrišćanstvo za državnu religiju, obnovi veru i filozofiju otaca. Na carskom prestolu je bio samo tri godine, kada je poginuo u borbi protiv Persijanaca.

Od njegovih spisa sačuvano je 8 beseda, od kojih „Beseda Heliju“ i „Beseda majci bogova“ iznose njegova religijska i filozofska shvatanja, zatim dve satire „Neprijatelj brade“, koja je upućena stanovnicima Antiohije, koji su se caru podsmevali zbog filozofske brade, i „Gozba ili Kronov praznik ili carevi“, gde Kvirin – Romul priređuje gozbu za bogove i obogotvorene careve, a Silen ispituje careve da li su dostojni da sednu za trpezu za bogovima. Sačuvana su i 84 pisma, od kojih nisu sva njegova. Spis „Protiv Hrišćana“ u 3 knjige nije sačuvan, ali nam je poznat zbog navoda u polemičkom spisu Kirilia Aleksandrijskog (60 godina kasnije). Prema legendi, njegove poslednje reči su bile „Pobedio si, Galilejče“.

EPISTOLOGRAFIJA

Besednici ili sofisti naročito su negovali pisanje pisama. U vreme nove sofistike i pisanje ljubavnih pisama dobilo je novi polet. Najpoznatiji zbornici ovih pisama pripadaju Alkifronu, mlađem savremeniku Julijanovom, koji je ostavio 118 pisama u 5 knjiga, u kojima je erotika konnvencionalna i odaje oslanjanje na komade atičke komedije, i Aristenetu, koji je napisao „Erotska pisma“ u 2 knjige, u kojima je sakupljeno izobilje erotskih motiva, i tu nalazimo stvari koje su u duhovnom životu Helena imale dugu i promenljivu istoriju.

VIZANTIJSKA POEZIJA

Do nedavno se smatralo (kaže Dimitrije Bogdanović) da Vizantija uopšte nije imala svoje pesništvo.

Vizantija zaista nema poeziju zasnovanu na klasičnim poetskim i metričkim normama, ali je zato stvorila sopstvenu poeziju, pokretanu izvornim ritmom jezika, književnog ili narodnog.

Pesništvo je, pored istoriografije, upravo ona vrsta književnog stvaralaštva, kroz koje se najbolje može razumeti vizantijska kultura.

1a) CRKVENO PESNIŠTVO

Crkvena poezija je (ne računajući narodno pesništvo) jedina pesnička novotvorevina poznogrčkog odn. vizantijskog perioda, smatra Krumbaher.

Ona ima sopstveni razvitak i predstavlja uzajamno povezanu organsku celinu, koja se po svojim unutrašnjim zakonitostima razvija, cveta i opada. Tu vizantijska književnost postiže potpuno originalan domet odn. stvara nešto što nema korene u antici i ne predstavlja podražavanja starih obrazaca.

Crkveno pesništvo, mada jeste nastajalo (na samom početku) prema antičkim obrascima, nije izgrađeno na antičkim formalnim osnovama, pre svega zbog novine religioznog osećaja vizantijskog čoveka i starojevrejskih odn. ranohrišćanskih uticaja.

Vizantijsko crkveno pesništvo je pesništvo ritma – slogovi se broje bez obzira na dužinu i kratkoću, hijatus i elizija se zanemaruju, razlika između akuta i cirkumfleksa je neprimećena.

Dva glavna vida vizantijske crkvene poezije jesu HIMNA i KANON.

HIMNA (viz. naziv je KONDAK) je pesma sastavljena od većeg broja strofa (20 i više) iste kontrukcije, sa refrenom i jednim opštim uvodom. Strofe se zovu tropari.

KANONI su pesme složenije nego himne, jer se sastoje od 8-9 oda, a svaka oda se sastoji od više strofa ili tropara. Tema svake ode je sadržana u prvoj strofi, koja se zove

irmos i koja predstavlja obrazac za pravljenje pesama tematski uzet iz tzv. 9 biblijskih

pesama, koje su se pevale od najranijih perioda hrišćanstva. Svaki tropar mora, po broju slogova i akcentu, da odgovara shemi irmosa.

Naročito u kanonima, primenjen je tzv. akrostih (prvi još kod Metodija), koji je orijentalnog i antičkog porekla. Antičkog porekla je i rima, koja je uglavnom retorska figura i ne odgovara u svemu rimi moderne poetike, a primenjena je često u himnama.

Vizantijska poezija

IV v.

GRIGORIJE iz NAZIJANSA

Prve pesme ritmičkog tipa pisao je Grigorije iz Nazijansa, zvani Bogoslov (oko 330 – oko 390).

Izabran za episkopa u Carigradu, povukao se brzo u tišinu seoskog imanja, da bi tamo nastavio svoje literarno delo. Najveštiji je hrišćanski pisac i pesnik svoga doba, kome su dobro poznata sva retorska sredstva.

On je lirska priroda, introvertan i subjektivan pesnik. Nije nikakvo čudo za njega što je morao da se prepusti ritmu jezika molitve (tj. prvim pesmama ritmičkog tipa). Njegovi stihovi su dugi (14-16 slogova), i kao takvi nisu mogli da prevladaju.

Od njegovih dela sačuvana su sledeća:

- 45 govora povodom raznih prigoda, među kojima čuveni govor „O bekstvu“ (od episkopske dužnosti) (Λογος περι φυγης) u kome daje idealnu sliku duhovničke službe.

- pesme, delimično teološke, delimično autobiografske sadržine; osim dve pesme, sve su napisane u staroj, kvantitativnoj metrici

- njegovi epigrami sačinjavaju osmu knjigu zbirke Anthologia Palatina - pisma su bogata sentencijama i finim, duhovitim izrekama

V v.

Prve himne nastaju u V veku, a vrhunac dostižu u VI i VII. Problem nastanka ovog oblika ritmičke poezije još nije do kraja razjašnjen. Možda u njegovoj genezi leže gnostičke, a zatim i arijanske pesme III-V veka. U svakom slučaju, činjenica je da su velika duhovna i kulturna središta Vizantije, Aleksandrija i Kapadokija, proširile običaj pevanja crkvenih himni, zamenjujući time teatar i mim. Peti več već ima poznate himnografe, a to su ANTIM i TIMOKLE, MARKIJAN, JOVAN MONAH, SET i AVKSENTIJE.

VI v.

U sledećem stoleću, VI, vizantijska himnografija dala je svoje najveće veličine.

ROMAN MELOD (ο μελωδος)

Retko koji vizantijski pesnik je dobio tako krupne epitete kao Roman Melod. Ne samo što ga smatraju „Pindarom ritmičke poezije“ i „najvećim vizantijskim pesnikom“, nego se dopušta i mogućnost da bude proglašen „najvećim crkvenim pesnikom svih vremena“ (Krumbaher). Crkva je, sa svoje strane, suptilnu religioznu inventivnost ovog meloda nagradila ranom kanonizacijom i ubrajanjem u znamenite svece istoka.

Donekle legendarni, podaci njegovog minejskog žitija omogućavaju da se rekonstruišu bar neki osnovni detalji njegove biografije: rođene je, svakako, u Siriji, po nacionalnosti Jevrejin,, u bejrutskoj crkvi vaskrsenja bio je đakon, a u Carigrad je prešao u vreme vladavine cara Anastasija I (491.-518.) Tu je služio kao sveštenik i

napisao veliki broj himni (kondaka) – legenda kaže celu hiljadu. Njegovo pesništvo se odlikuje svečanim, ali jednostavnim i elegantnim izrazom, bogatim figurama, i nenameštenom diskretnom dramatikom. Prema legendi, pesnički dar je dobio od same Bogorodice i neposredno nakon toga sa amvona crkve otpevao svoju čuvenu božićnu pesmu Η παρθενος σημερον. Sačuvano je 85 njegovih himni.

AKATIST

Akatist je izuzetno svečana himna, jedan od vrhunaca kulta Bogoridice, ali i vizantijske crkvene pesme uopšte. Pripisivana je raznim autorima – carigradskom patrijarhu Sergiju, Georgiju Pisidi, pa čak i Fotiju. Mada je Sergijevo autorstvo izgledalo najverovatnije, zbog vezivanja uvodne strofe himne za istorijski događaj razbijanja avarsko-slovenske opsade Carigrada 626 g, novija istraživanja formalnih i sadržinskih elemenata ove himne sve više upućuju na Romana Meloda kao autora. Uvodna strofa je verovatno kasnije zamenila prvobitni Romanov tekst. Akatist ima 24 strofe koje redom počinju slovima grčkog alfabeta.

VII v.

U sedmom veku vrlo dobre himne pišu jerusalimski PATRIJARH SOFRONIJE (+638.) i MAKSIM ISPOVEDNIK (+666.)

VIII v.

Sledeći period u istoriji vizantijske crkvene poezije počev od VIII v, koji je u tom pogledu najpolodniji, obeležen je pojavom kanona. Njegov tvorac je arhiepiskop

ANDREJ KRITSKI (oko 660. – 740.). Njegov „Veliki kanon“ ima 250 strofa. U njemu

ritmička crkvena poezija dobija izuzetno velike razmere i složenu, mada veoma skladnu kompoziciju, ali njen pesnički izraz gubi toplinu i lirski karakter; u poeziju počinje da se upliće dogma, i to uslovljava razvoj određenih stilskih figura (antiteze, poređenja, igre rečima) na račun estetskih i emotivnih vrednosti.

Andrej Kritski je napisao još četiri manja kanona, jednu jampsku pesmu u 128 stihova i okruglo 50 homilija i panegirika.

Mnogo veću poetsku vrednost imaju kanoni koje je sastavio JOVAN DAMASKIN (oko 650.-oko 750.), monah palestinskog manastira Sv. Save, proslavljeni teolog – ikonofil. Njegova uloga u formiranju OKTOIH-a, jedne od glavnih liturgijskih knjiga vizantijske crkve, koja je u isto vreme i veliki pesnički zbornik, svakako je odlučujuća, mada je bio samo reformator, a ne i prvi sastavljač.

Jovan je i redaktor kanona kao pesničke forme – skrativši ga na 3-4 strofe (tropara), uz irmos kao nosioca teme u svakoj odi, dao mu je konačnu strukturu. Bio je veoma plodan pesnik – poznati su i danas njegovi kanoni za praznike Hrista i Bogorodice, kao i važnijih vizantijskih svetaca, uključujući i kanon ispevan u čast njegovog slavnog pesničkog prethodnika, Romana Meloda. Tri kanona (za Božić, Bogojavljenje i Pedesetnicu) napisao je u jampskom trimetru, vraćajući se privremeno, i ne sasvim dosledno, antičkom načelu kvaliteta.

Vizantijska poezija

Važi za najjasnijeg zastupnika dosledne halkedonske teologije. Njegovi spisi obuhvataju i celokupnu oblast tadašnje teologije.

- Izvor saznanja (Πηγη γνωσεως) sadrži, u obliku u kome nam je predato, dijalektiku, kratku istoriju jeresi i Expositio (Περι της ορθοδοξου πιστεως – Izlaganje ortodoksne vere). To delo predstavlja sažetu teologiju i izuzetno je uticalo na kasniju vizantijsku, i još više zapadnu teologiju. Pored toga, sačuvani su i manji dogmatsko-polemički spisi, tzv. Institutio Elementaris (nacrt dijalektike), više simbola vere, mnogobrojne rasprave s različitim jeresima – nestorijancima, monofizitima, monotelitima, manihejcima, jedan spis protiv islama, kao i tri čuvena govora protiv ikonoklasta, čija je teološka argumentacija bila odlučujuća za celokupnu teologiju pristalica ikona. Osim toga, treba spomenuti i etičke i asketske spise, pri čemu je problem autorstva tzv. Sacra Parallela (Τα ιερα) još uvek nerešen, zatim komentar uz poslanice apostola Pavla, kao i čitav niz hagiografskih dela, među kojima treba istaći religiozni roman „Varlaam i Joasaf“.

Njegov savremenik, KOZMA MAJUMSKI (oko 743.) napisao je takođe nekoliko značajnih kanona, koji nimalo ne zaostaju za Damaskinovim, a od njih je, bez sumnje, najlepši „Kanon cvetne nedelje“.

I Kozma i Damaskin često koriste akrostih.

IX v.

Himnografi kasnijih vekova, naročito studitska škola, mada ponekad dostižu visinu ranijih meloda, nalaze se uglavnom na liniji opadanja i poetske degradacije. Izraz im se gubi u opširnosti, u zamršenim i izveštačenim figurama i postaje formalistički.

Studitska škola: TEODOR STUDIT, BRAĆA GRAPTI, JOSIF STUDIT, GEORGIJE NIKOMIDIJSKI, MITROFAN i TODOR iz Smirne, ANTONIJE, ARSENIJE, VASILIJE, GAVRIL, NIKOLA i dr.

X – XI v.

Patrijarh Fotije i carevi Lav Mudri i Konstantin Porfirogenit slabi su kao pesnici.

U XI v. himnografsko stvaralaštvo dolazi do kraja – što je donekle uslovljeno i potpunim oformljavanjem liturgijskog kompleksa knjiga.

Pesnici XI v, kao Jovan Zonara, Nikifor Vlemid, Jovan Mavrop i dr, neće biti u stanju da zanemare ovaj proces odumiranja.

1b) PROFANO PESNIŠTVO

Vizantijska profana peozija se, za razliku od crkvene, oslanja na antiku. Ona je profana, pre svega, po svojoj neliturgijskoj nameni, ali je i dalje dobrim delom religiozna – po tematici, ili bar koloritu.

Kvantitativna metrika jeste polazni princip, ali ne sasvim dosledno sproveden i naročito ne u svojim čistim, prvobitnim stopama.

Profana vizantijska poezija razvila je jednu novu metričku formu, tzv. politički stih. Njegovo poreklo nije sasvim razjašnjeno: smatralo se da je nastao u X veku, a potom je otkriven u u poslovicama VII v. (Jovan Lestvičnik i Jovan Mosh). Politički stih je građen prema akcentu i istovetni stihovi se ponavljaju jedan za drugim, za razliku od ritmičke pesme, gde se sa periodima menja i stopa. Krumbaher kaže da je politički stih najvažnija koncesija koju vizantijska profana poezija čini duhu svoga vremena.

Ni ep, ni drama, pa čak ni lirika klasičnog perioda nisu mogle da opstanu u Vizantiji. Epsko pesništvo oživeće u svojoj nekadašnjoj slavi tek u narodnogrčkoj litaraturi. Roman predstavlja najmanje uspeli nastavak helenističke epske tradicije. Romani se uglavnom ni ne pišu, sve do humanističke renesanse u doba Komnina, već se prepisuju i čitaju uglavnom romani helenističkog perioda.

drama

Već u poznorimsko doba drama je potiskivana mimom i pantomimom, a teatar se kompromituje. Vizantija, tek, zapravo ni ne zna za teatar: ono što crkveni oci i sabori sa mnogo žestine osuđuju, pre je cirkuska i površna forma nego dramski teatar antičkog tipa.

Dramske elemente oživljava, u izvesnom smislu, liturgija, kao odjek soteriološke drame, središta hrišćanskog verovanja. Smatra se da su na formiranje liturgijske drame uticali kult Mitre, dvorski rituali i arijansko korišćenje helenističkih misterija u svrhe sopstvenog religioznog izražavanja.

Činjenica je da se vrlo rano javljaju misterijske igre, sa tematikom iskupljenja i pod nazivom „bogočovečanska misterija“ ili sl. Pozorišne predstave sa takvom tematikom igraju se tokom VIII i IX veka, čak i u crkvi sv. Sofije u Carigradu. Najznačajnije ostvarenje u ovoj oblasti jeste jedina sačuvana vizantijska drama STRADANJE

HRISTOVO. Preko trećine stihova uzeto je neposredno iz Euripidovih, Eshilovih u

Likofronovih dela, opširno se navode kanonski i apokrifni biblijski tekstovi. Mešavinom raznorodnih elemenata dobijena je izveštačena predstava pojedinih ličnosti, pa čak i komični elementi. Glavni lik u ovoj drami je Marija, a težište radnje je na Golgoti i Vaskrsenju. Učestvuje više lica i dva hora. Radnja je potisnuta na račun dijaloga.

Vizantijska poezija

I pored svog principijelnog neuspeha, profano pesništvo u Vizantiji ipak broji nekoliko značajnih imena.

VII v.

Među prvima je GEORGIJE PISIDA. Poreklom iz Pisidije, bio je đakon i hartofilaks crkve sv. Sofije. Učestvovao je u pohodu protiv Persijanaca 622./3. Postao je prijatelj i poverljiv čovek cara Iraklija. Jedan je od najznačajnijih vizantijskih profanih pesnika. Bio je vrlo obrazovan. Kasnije generacije su ga cenile više od Homera. Njegove panegiričke pesme spadaju među najvažnije izvore za pručavanje vlade cara Iraklija. Uzdiže i patrijarha Sergija. Kroz stihove se dodvorava caru, ali mu se ipak iskreno divio (izraz opšte klime Iraklijevog vremena). Iskazivao je veru u božansku misiju Iraklija i carstva uopšte.

Sačuvano je dosta njegovih dela, samo se ne zna tačno kad je šta napisao: - 4 epska panegirika, od kojih su tri istorijske pesme

- Pesma posvećena Iraklijevom dolasku u Carigrad (610.g. Iraklije je došao iz Egipta i zbacio Foku)

- Bellum Avaricum – pesma o odbijanju napada Avara i Slovena na Carigrad 626. - Iraklijada (471 stih) – uzdiže i slavi cara Iraklija, pod utiskom vesti o smrti njegovog neprijatelja Hozroja, ima 2 akroaze (epska pevanja)

- Restitutio crucis – 628.g. Persijanci su oteli krst za koji se smatralo da je Hrist bio raspet na njemu. Krst je vraćen u Jerusalim, a spev je posvećen Patrikiju Nomu.

- mnogobrojni epigrami o duhovnim i svetovnim temama

- epigrami – poetsko razmatranje o ljudskom životu – Εις τον ανθρωπινον βιον

- epigrami – pesma o taštini života – Εις τον ματαιον βιον - himna posvećena Hristovom vaskrsenju i druge pesme

- dogmatska didaktička polemička pesma protiv jeretika (monofizite) Severa Antiohijskog (Κατα δυσσα βους Σευηρου)

Od njegovih radova u prozi, sačuvano je žitije Sv. Anastasija. Nije pisao egzegetska dela.

Pred kraj života, napisao je veliki spev (1800 stihova) o stvaranju sveta – Εις κοσμουποιειαν – veoma popularan. Zove se i „Šestodnev“ (Εξαημερον η κοσμουργια): to je teološko didaktička pesma posvećena stvaranju sveta, s mnogobrojnim istorijskim osvrtima. Postoji i jedan slovenski prevod. Spev je posvetio patrijarhu Sergiju, a na samom početku iznosi oštru invektivu protiv Prokla (neoplatoničara V v.).

Mnogi biološki procesi i pojave su mu primeri za vaskrsenje. Zaključak mu je teleološki – govori o proviđenju, Bog je sve stvorio po planu, nema ničeg suvišnog. Primer: pesak, tako sitan, a zadržava more.

Problem zla Hrist preuzima svojom žrtvom, a Bog je podmitljivi sudija, zato što je milostiv.

Svet sam po sebi nije savršen. Negativna teleologija – Bog se ne može spoznati, osim delimično – kroz stvoreni svet, što je izraženo oksimoronom – εμφανως κεκριμενος – vidljivo skriveno. Tekst Biblije je za njega više poetski nego što pruža činjenice.

Veoma je obrazovan – poznavao je prirodne nauke, često koristi medicinsku terminologiju, npr. kod primera za vaskrsenje, zarastanje rana i razorenog tkiva i sl. Psel u jednom svom delu poredi Pisidu sa Euripidom.

Ne može se reći da je bio genijalan pesnik, ali jeste bio najveći svog vremena i najveći svetovni. Nije toliko značajan kao stvaralac, koliko kao inovator. Značajan je za metriku, jer kod njega imamo prvi vizantijski dvanaesterac, tj. jampski trimetar.

IX v.

TEODOR STUDIT (759. – 826.)

Tek sa njim se u punoj meri razvija epigramska poezija, najuspelija i najživlja vrsta vizantijske profane poezije. On piše originalne epigrame o manastirskom životu, epigrame posvećene proslavljanju ikona (polemičkog karaktera), pojedinim svecima, epitafe, itd.

Pisao je i crkvene pesme, himne i kanone.

Potiče iz otmene porodice. Sa majčinom porodicom (???, ali tako kaže Tuskulum) stupio je u manastir Sakudion u Bitiniji, gde je 794. postao iguman. Sledeće godine je prognan, a 798. beži od Arapa i seli se u studijski manastir u Carigradu. Godine 808. je sa ujakom Paltonom i bratom Josifom prognan na prinčevska ostrva, i posle 815, po izbijanju borbe protiv ikona, ponovo je prognan. Jedan je od najznačajnijih teologa borbe za ikone. Posle uspostavljanja ortodoksije bio je kanonizovan.

1. Zbirka pisama – vrlo važan dokument za istoriju toga doba 2. Tri govora protiv neprijatelja ikona

On je reformator grčkog monaštva. Pokušao je da oživi kinovitski (cenobitski) ideal sv. Vasilija

3. Dve zbirke kateheze (Velika i mala) 4. Homilije

5. Panegirici

6. Liturgijske pesme

7. epigrami o ikonama, delovima crkve, u čast svetitelja

KASIJA (800./805.- 843./846.)

Jedina je vizantijska pesnikinja vredna pomena. Ime joj se navodi i kao Kasijana ili Ikasija. Proigrala je krunu prilikom izbora neveste za cara Teofila (oko 830.), preslobodno odgovorivši na jedno pitanje, pa se povukla u manastir koji je sama

Vizantijska poezija

osnovala. Za sobom je ostavila više pesama, koje pokazuju iskrena osećanja i originalne misli. Radila je i na polju crkvene poezije. Pisala je i sentence i epigrame na najraznovrsnije teme. Originalna je, duboka i suptilna, kako u crkvenim, tako i u profanim pesmama, sastavljenim u jambu.

1. Himne (čiji tačan broj nije procenjen) 2. Epigrami

3. Niz gnoma u jambima

4. Delo „O glupacima i prostacima“

5. akrostihove od sentencija, koji su počinjali rečju μισω – mrzim

Sklona je retorskim ukrasima. Bila je pod uticajem antičke književnosti. Smatra se da je njeno delo posvećeno uspenju. Uplašena je za ljudsku sudbinu i moli boga ne da bude pravedan, već milostiv.

ĐAKON IGNJATIJE (770./80.- posle 845.)

Đakon i skvevofilaks, kasnije i mitropolit u Nikeji.

1. Žitija 2 patrijarha (βιοι) Tarasija i Nikifora I, i žitije Georgija Dekapolita 2. Poetska dela

3. Prvi ogled „Izgubljenog raja“ – razgovor o prvom (istočnom) grehu između Adama, Eve i zmije (Στιχοι εις τον Αδαμ)

4. Parafraza Edipovih basni (Τετραστιχα εις μυθους Αισοπικους) 5. Zbirka od 24 sređene jampske sentencije religiozne sadržine 6. nadgrobni epigrami (nije sačuvano)

7. 5 pisma (nije sačuvano) 8. Jambi o pobedi Tome

9. Pesma od 143 stiha posvećena njegovom bolesnom prijatelju 10. delo „O Lazaru i bogatašu“

Jezik mu je učen, školski, ima dosta citata iz Svetog pisma. Kod njega se sreću i antičke forme.

Bio je učenik patrijarha Tarasija i zapisivao je njegove homilije. Kada je počeo ikonoborski pokret, izgleda da je Ignjatije prvo bio ikonoborac, ali se brzo pokajao.

X v.

U X veku epigramska poezija postaje toliko bogata da se već javljaju i zbirke epigrama, kao što je ANTHOLOGIA PALATINA, zbornik KONSTANTINA KEFALE, gde su epigrami sređeni po predmetu. U X veku nastala je i zbirka epigrama Jovana Geometra, a krajem XIII v. antologija Maksima Planuda (Anthologia Planudea).

Anthologia Palatina je sačuvana u jednom jedinom rukopisu u biblioteci Palatina u Hajdelbergu. Kefala ju je sastavio na temelju ranije zbirke Meleagra iz Gadare, Filipa Solunjanina i Agatija.

U Grčkoj su veoma rano nastale zbirke epigrama. Temelj tradicije postavio je neki Meleagar iz Gadare pred samu smenu stoleća (I p.n.e. – I n.e.) sastavivši zbirku „Meleagrov venac“. Jedan vek kasnije ona je dopunjena a kasnije je ušla u vizantijsko doba. Istoričar Agatija (VI v.) je razaslao cirkular i tražio da mu se pošalju poznati epigrami, koje je sakupio i objavio pod nazivom ΚΥΚΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΤΩΝ. Novina u odnosu na ranije zbirke je bila podela prema materiji. Agatija je u ovu zbirku uneo i dela ranovizantijskih pesnika. Ovaj Kyklos je bio neobično omiljen i predstavlja jednu od najvažnijih karika između antičke i vizantijske književnosti.

Veliki korak dalje u prenošenju epigrama predstavlja zbirka Konstantina Kefale, starešine carskog dvorskog sveštenstva. Ni njegova antologija nije sačuvana u originalu, a Anthologia Palatina je prošireno izdanje njegovog dela. U radu, on se koristio i starim antologijama, a organizovao je i nova prikupljanja. Možda je prvi uvrstio ranovizantijske autore kao što su Paladije, Tiberije Ilustrios, car Julijan i dr.

Prošireno izdanje Kefaline zbirke sastoji se od 3 knjige koje sadrže: 1. epigrame Grigorija iz Nazijansa i jednu antologiju hrišćanskih pesnika (Klaudijan iz Aleksandrije, Nil Sholastik, Grigorije iz Nazijansa, Agatije, Menandar Proktor, Ignjatije Magistar, Mihajlo Hartofilaks, patrijarh Sofronije); 2. opis statua u Zeuksipu, u Carigradu od Hristodora iz Kopta; 3. epigrami iz jednog hrama u Kiziku

JOVAN (GEOMETAR) KIRIOT (+ oko 990.)

Rođen je u palestinskoj porodici i dobio je dobro obrazovanje. Najpre je bio u državnoj službi, a odatle ga je otpustio car Jovan Cimiskije. Otišao je u manastir i na kraju postao mitropolit u Mitileni. Jedan je od najznačajnijih pesnika epigramatičara srednjovizantijske epohe. Nazvan je Κηριωτης prema manastiru του Κυρου u Carigradu, a Γεωμετρης je porodični ime ili oznaka profesije. Postoji i mišljenje da je bio veoma pobožan laik.

Među njegovim delima na prvom mestu treba spomenuti zbirku njegovih sopstvenih mnogobrojnih epigrama i prigodnih pesama, zatim jednu zanimljivu zbirku od 99 tetrastihova u elegičnoj stopi – „Raj“, enkomion (pohvalnu pesmu) velikomučeniku Pantelejmonu i četiri velike himne Bogorodici (Heretizmi). Napisao je i parafrazu Pesme nad pesmama (Cantica) i spise egzegetskog sadržaja za profanu i svetovnu retoriku.

XII v.

TEODOR PRODROM (1100. – 1156./8)

Zvan je i Πτοχοπροδρομος, po jednoj zbirci narodnih pesama, koja možda predstavlja obradu ili čak ismevanje autentičnog Prodroma. Bio je najčudniji je profani pesnik Vizantije. Živeo je u XII veku, u vreme vladavine careva Aleksija, Jovana i Manojla Komnina. On je čuveni „prosjak“ vizantijske poezije, pesnik dvora i ulice, raskoši i bede, sluga aristokratije i večni pripadnik demosa.

Bio je vrlo plodan i raznovrstan pisac. Njegova prozna dela su značajnija od poetskih, ali i ovih drugih ima mnogo.

Vizantijska poezija

Najopsežnije delo mu je roman u stihova „Rodanta i Dosiklej“, u 9 knjiga, ukupno 4616 stihova u jambu, kome je kao uzor verovatno poslužilo Heliodorovo delo „Etiopika“. Drugo važnije delo je „Rat mačke i miša“ (Καταμυομαχια), dramska parodija u 384 stiha (trimetra), inspirisana antikom. Zanimljivu alegoriju razvija u „Prognanom prijatelju“ (jamb), a alegorijom se bavi i u pesmi „O smislu života“ i u „Stihovima o 12 meseci“, koji su kulturno-istorijski bitni, znog podataka o pravilima . Kao pesnik satira napisao je dva dela: „Satiru protiv pohotljive starice“ i „Satiru protiv jednog bradatog starca“, obe sa po 102 stiha u jambu.

Najveći mu je broj prigodnih pesama, posvećenih dvorskim ličnostima, u kojima sebe prikazuje kao pesnika-prosjaka koji bogoradi i zahvaljuje do iznemoglosti. U religioznim pesmama i epigramima je slabiji, a najveću vrednost ima u prozi.

Drugi tipično dvorski pesnik je ugledni diplomata MANOJLO FIL (XIV v.). On se bavio isključivo poezijom i pisao uglavnom u dvanaestoslogovnom jampskom trimetru, a retko u političkom petnaestercu.

Sa epigramima i prigodnim pesmama i didaktičkim stihovima Mihaila Psela, Cecesa, Kamatirosa, pesničkim romanima Prodroma, Manase, Nikite Evgenijana i Evstatija Makrembolita, sa stihovanim hronikama Manase i Jefrema, i najzad, s poučnim i moralističkim pesmama Filipa Solitarija i Georgija Lapita, vizantijska profana poezija zaokružuje utisao o izvesnoj sterilnosti i odsustvu veze sa životnom istinom. U celom tom opusu, ogromnom po brojnosti, ističu se jedino epigrami kao pesme u kojima se prepoznaje čovek i njegov subjekitvni doživljaj sveta u kome živi.

TEOLOŠKA KNJIŽEVNOST

Teologija je, možda, osnovno obeležje vizantijskog književnog stvaralaštva. U Vizantiji jedva da postoji neko književno delo koje ne stoji u izvesnom, bližem ili daljem odnosu prema teologiji.

Vizantijsku društvenu svest formiralo je hrišćanstvo, i to onako kako je postavljeno i razrađeno u toku prvih dogmatskih polemika, borbe za ortodoksiju i vaseljenskih sabora. Odlučujuću ulogu igrala je literatura nastala u IV veku, u punom smislu reči književnost crkvenih otaca, odn. patristika.

Njene osnovne teme bile su određene potrebom da se ortodoksija izrazi odbrani, nasuprot snažnim uticajima ostataka helenističke gnostike i novih heterodoksnih sistema (arijanstvo, makedonijanstvo itd.).

Tek pošto je delima otaca i odlukama prvih vaseljenskih sabora postavljen temelj ortodoksije, mogla se razviti vizantijska teologija u pravom smislu te reči:

- teološko naučna, s jedne strane i - teološko mistična, s druge strane. RANOVIZANTIJSKA TEOLOŠKA KNJIŽEVNOST

U nastanku i razvoju vizantijske teološke književnosti glavnu ulogu su odigrala dva centra: Aleksandrija i Antiohija. Čitava doktrina vizantijskog pravoslavlja predstavlja rezultantu ovih uticaja, i tek kod pojedinih pisaca izbija jače na površinu jedan ili drugi momenat:

- helenističke ideje (Aleksandrija)

- izvesne orijentalne tradicije (Antiohija)

Osnovni ton je, ipak, dat u aleksandrijskoj teologiji sa kraja II i početka III v. Panten, Kliment i Origen, veliki učitelji aleksandrijske škole, odredili su, u stvari, tip vizantijske teologije kao naučno sistematizovane razrade otkrovenja. Naučnost je, naravno, sasvim uslovnog karaktera i odnosi se na bitno obeležje njihovog rada – da otkrovenje, kao iracionalni put saznanja, kao datost, uklope u sistem filozofskog znanja, donekle racionalizuje i formalno opravda i potvrdi.

Važna imena:

 KLIMENT ALEKSANDRIJSKI

 ORIGEN

 ATANASIJE

o VELIKI KAPADOKIJCI: VASILIJE KESARIJSKI, GRIGORIJE iz NAZIJANSA, GRIGORIJE iz NISE

_______________Vizantijska teološka književnost________________________________

1. KLIMENT ALEKSANDRIJSKI /Titus Flavius Clemens Alexandrinus/

Jedan je od prvih učitelja crkve koji su pokušali da formulišu puteve za postizanje savršene „gnose“, pravog, potpunog saznanja večne i apsolutne istine, a da to bude u skladu sa kulturnim nasleđem antike.

Rođen je verovatno u Atini, oko 180.g. od roditelja pagana i pripadnika uglednijeg sloja aristokratije. Dobio je dobro i svestrano obrazovanje: poznavao je sve antičke nauke i umetnosti. U svojim delima pouzdano navodi antičke mističke tradicije, ali i dela klasičnih pisaca: Homera, Sofokla, Euripida i dr.

Hrišćanstvo je primio u zrelim godinama, kao i većina grčko-rimskih intelektualaca koji su hrišćanstvu prilazili tokom II i III veka. Konvertit je postao možda već u Atini, a možda i tokom svojih puteva po zemljama istočnog Sredozemlja oko 170.g. Tada je posećivao mnoge hrišćanske škole, tj. katihitske centre u kojima su „starci“ (tj. prezviteri, nosioci apostolskog učenja) kandidate za krštenje upoznavali sa istinama hrišćanske vere. Susret sa katihetom Pantenom bio je za Klimenta presudan, i on oko

180.g. ostaje u Aleksandriji.

Evsevije (Euzebije) kaže (a neki naučnici to danas osporavaju) da je Kliment od 190.g. bio Pantenov učenik, a od 200. i naslednik na čelu katihetske škole.

Za vreme progona koji je sprovodio Septimije Sever 202./3. iz Aleksandrije je pobegao u Cezareju. Umro je između 212. i 216. U školi ga je nasledio njegov učenik Origen.

Njegovo učenje je, u suštini, mistično i iracionalno, mada se on dosta poziva na

gnosu (znanje) i logos (razum). Klimentova gnosa je, kao ideal ljudskog postojanja,

gnosa mističnog preobražaja, akt sjedinjenja s bogom, mistična unija (unio mystica). Stoga se Klimentov odnos prema znanju smatra više etičkim nego intelektualnim: gnosa savršenog hrišćanina je, zapravo, saznanje boga, logosno saznanje, doživljaj istine večnog logosa, kome ljudski, individualni logos samo služi, ali tek u jednom egzistencijalnom preobražaju, koji se ispoljava etički kao vrlina, bestrašće i ljubav. U ljudskom logosu vidi se odblesak božanskog logosa, ali predmet njegovog saznanja nije objektivna spoznaja sveta, već unutrašnja, mistična spoznaja božanstva kao suštine sveta, koja se već unapred zna, jer je od samog boga otkrivena.

Kliment je napisao veći broj dužih i kraćih sastava, nastojeći da svoju misao oblikuje i literarno. Mnoga njegova dela su izgubljena.

I Izvesnu vrstu koncepta i građe predstavljaju: „Izvodi iz Teodota“ (ko je sad pa taj?), „Odabrana mesta mesta iz proročkih spisa“ (Eclogae Propheticae) i „Hipoteze“ (Primeri), u kojima primenjuje alegorijski metod tumačenja Biblije, koji je prihvatio od helenističkog Jevrejina Filona Aleksandrijskog

II kratki sastavi, poznati samo po imenu

III 1. jedna grčka homilija pod nazivom „Koji će se bogataš spasti“

U homiliji „Koji će se bogataš spasti“, koja je pisana odličnim stilom i sa dosta emocija, Kliment odlučno brani tezu da je i bogatašima mesto u hrišćanskom bratstvu, i da Hrist nije osudio bogatstvo po sebi, već samo odnos prema materijalnom bogatstvu. Ovakav stav je karakterističan za Klimenta kao teologa i za trenutak u kome se hrišćanska crkva nalazila. Klimentov stav je u vezi sa jačanjem uloge imućnijih klasa u crkvi II veka. Pre toga crkva je uglavnom bila evionitska (???), siromašna. Iako Isus kaže bogatom da se odrekne svog bogatstva, tj. „da proda sve što ima i razdeli siromasima“, Kliment sofistički prebacuje ovu zapovest na čisto duhovnu ravan – ne treba se osloboditi imovine, već samo vezanosti za materijalna dobra. Po njemu, bogataš ostaje bogataš, ali mora da izmeni svoj moralni lik. On propoveda etičku dobrotu, a ne društveni radikalizam.

Klementov sistem filozofije i teologije izložen je, uglavnom, u „Velikoj trilogiji“,

koja se sastoji od tri posebna sastava u okviru jedinstvene kompozicione ideje.

1. PROTREPTIK (Podsticanje) – trebalo je da preobrati pagane u hrišćanstvo, pozivajući ih na krštenje stilom i rečnikom klasičnih apologija.

2. PEDAGOG – trebalo je da konvertita, odn. novokrštenog hrišćanina preobrati i u moralnom smislu, da u njemu odgaji hrišćansku ličnost. Ovde su očigledni stoički uticaji.

3. STROMATA (Στρωματεις) (Ćilimi) – Ovde je izložio hrišćansko dogmatsko i filozofsko učenje. Stromate su nedorečene i nezavršene kao sistematika hrišćanskog učenja. Najviše mesta dato je problemu logosa; bavi se i pitanjima hrišćanstva i helenističke kulture, odnosa između vere i filozofije i između hrišćanske pravde i tzv. „lažne“ gnose. Pokušava da religiju i nauku svede na isti imenitelj, tj. da postanu dva aspekta jedinstvene gnose.

2. ORIGEN /Adamantius Origenes/ (185. – 254.)

Slabe strane filozofskog zasnivanja teologije koje je sproveo Kliment otkrile su se u delima koja je stvarao Origen, Klimentov naslednik, koji je aleksandrijske tradicije preneo u Palestinu.

Inače, Origen je jedan od najvećoh crkvenih učitelja i naučnika srednjeg veka. Rodio se u Aleksandriji u hrišćanskoj porodici. Držao je predavanja iz gramatike. Posle očeve smrti (202./3.) izabran je da vodi katihetsku školu (sa samo 18 godina!). Gramatiku prepušta učenicima, a on preuzima filozofiju i teološke discipline, pre svega Bibliju.

Proširuje svoja znanja, i oko 210.g. postaje učenik neoplatoničara Amonija Sakasa, koji je bio i Plotinov učitelj. Učio je i hebrejski, a 212. g odlazi u Rim da vidi „najstariju crkvu“. Tih godina je živeo veoma strogo, u prekomernom postu, nespavanju, raznovrsnim telesnim mučenjima, da bi na kraju sam sebe kastrirao.

Njegov rad u Aleksandriji bio je prekinut Karakalinim progonom hrišćana 210.- 218. To vreme je proveo u Palestini, Jerusalimu i Cezareji. Tamo su episkopi bili Teoktist i Aleksandar. Nastavak rada u aleksandrijskoj crkvi obeležen je novom organizacijom škole. Bogati Aleksandrinac Ambrozije pomogao mu je da zaposli dosta pisara, koji su obavljali tehničke poslove u njegovoj širokoj naučnoj delatnosti, naročito tekstološkim stuidjama Biblije.

_______________Vizantijska teološka književnost________________________________

Po drugi put ga u Palestinu oko 230.g. dovodi ga sukob sa aleksandrijskim episkopom Dimitrijem: palestinski episkop Teoktist i Aleksandar nenadležno su ga bili rukopoložili za sveštenika, a Sabor u Aleksandriji ga je 231./2. raščinio, pozivajući se na narušavanje jurisdikcije, a i zbog njegove autokastracije, koja ga je učinila nepodobnom za primanje svešteničkog čina. Nakon toga, Origen trajno prelazi u Cezareju (palestinsku) i uspešno nastavlja svoju naučnu delatnost.

Tokom velikog Decijevog progona 250./1. bačen je u tamnicu, gde je mučen, ali nakon toga je pušten na slobodu. Od posledica mučenja umro je 254.5. u Tiru u Fenikiji.

Njefov naučni opus je ogroman: u cezarejskoj bibliotecu učitelja Pamfila (?) bilo je oko 200 Origenovih naslova. Pisao je brzo – većina njegovih spisa je, zapravo, stenogram, i zato postoji konfuzija i nemarnost što se tiče kompozicije i stila pojedinih sastava. Najveći broj njegovih spisa nije sačuvan. Nekoliko spisa je sačuvano u grčkom originalu, a nešto više u latinskim preradama (čak ne ni prevodima!). To je posledica osude, koju je zbog nekih svojih doktrinarnih stavova, posmrtno zaradio, najpre u rasprama na području Egipta i Palestine krajem IV i početkom V veka, i konačno na carigradskim saborima 543. i 553. (V vaseljenski). Ipak, značajno je uticao na mnoge velike oce III i IV v: Grigorija Čudotvorca (?), Grigorija Niskog, Vasilija Velikog, Grigorija Bogoslova, Jovana Zlatoustog. Vasilije i Grigorije Bogoslov su čak sastavili jednu antologiju Origenovih dela pod nazivom FILOKALIA (Dobrotoljublje).

Najznačajniji Origenovi radovi pripadaju: 1. istraživanjima Biblije

2. pokušajima teološke sistematizacije 3. biblistici i

4. dogmatici

Biblija ga je interesovala kao izvor svekolikog hrišćanskog učenja. Stoja je pristupio ogromnom poslu tekstološkog istraživanja Biblije, s namerom da se utvrdi autentični biblijski tekst. Za Stari zavet je tako sastavio delo koje se zove HEXAPLA (Εξαπλα),

koje je imalo šest uporednih verzija u stupcima: 1. originalni hebrejski tekst, 2. hebrejski u grčkoj transliteraciji, 3. grčki prevod Akvile i Simaha, 5. Septuaginta, 6. Teodotionov prevod.

Za Psalme Davidove načinio je oktaplu, dodavši još dva grčka prevoda. Pored očiglednih razlika na štetu Septuaginte, on se opredelio za autentičnost ovog grčkog prevoda. Hexapla nije sačuvana u svom autentičnom obliku – najčešće je prepisivana kolumna Septuaginte, a ostatak je sačuvan samo u fragmentima. Novi zavet nije proučavao ovom metodom.

Veoma su interesantni i njegovi egzegetski radovi (tumačenje Biblije):

1. SHOLIJE – kratka filološko-teološka objašnjenja teksta, ali nijedna nije sačuvana u celosti

2. HOMILIJE (razgovori ili besede) – slobodnija improvizacija i tumačenja Sv. Pisma koja su zabeležili tahigrafi