• No se han encontrado resultados

La vida económica

G) Las calzadas romanas Los viajes

Para unir las lejanas guarniciones militares, Roma construyó una magnífica red de calzadas, que facilitaron también la administración de las provincias e hi- cieron posible el comercio y los viajes. La más antigua de estas viae fue cons- truida por el censor Appius Claudius, en el año 312 a. J.C. Es la famosa Via Ap-

pia, que saliendo de Roma por la puerta Capena, llegaba hasta Capua y de allí iba

a Tarento y Bríndisi, puertos de embarque para Grecia. En sus primeras millas es- taba flanqueda por las tumbas de las familias más ilustres (de Cecilia Metela, la de los Escipiones, etc.). Esta via, de ocho metros de ancho, cubierta de grandes losas poligonales, colocadas sobre varias capas (strata) de piedras, grava y mor- tero, sirvió de modelo a las construidas después: la Via Aurelia, que, cruzando el Tíber por el Puente Sublicio. llegaba a la Galia a través de la Etruria; la Via Fla-

minia, que llegaba hasta el puerto de Ariminium (Rímini), en el Adriático; la Via Salaria, que unía los mares Tirreno y Adriático: la Via Latina, que unía también

Roma con Capua; la Via Aemilia, que iba de Ariminium a Placentia, pasando por Bononia, en la Galia Cisalpina. Las calzadas romanas cruzaron los Alpes y los Pi-

rineos y se prolongaron hasta los últimos confines del Imperio. Las distancias a Roma estaban indicadas en cada milla por las piedras miliarias (milliarium) y de trecho en trecho había albergues (deversorium) en los que los viajeros (viator) po- dían pasar la noche.

Los romanos viajaban mucho por razones militares, administrativas, comercia- les e incluso turísticas y educativas, ya que era frecuente enviar a los hijos a estudiar a Grecia. El vestido de viaje era la túnica y el manto (paenula) con capuchón (cucullus).

Del cinturón pendía la bolsa (marsupium). Los ricos viajaban recostados en su litera (lectica), o sentados en la silla de manos (sella gestatoria), llevadas por esclavos, o en vehículos de dos ruedas (cisium, essedum, carpentum) o de cuatro

(rhaeda, petorritum, pilentum, carruca).

Había distintas clases de carros de carga: plaustrum, serracum, arcera, etc. El

currus era el carro deportivo o militar.

El servicio de correos (cursus publicus) estaba organizado por y para el Estado, con objeto de asegurar un contacto permanente entre Roma y los jefes civiles y mi- litares de las provincias.

LECTURAS LATINAS

Vejez feliz en el campo

Num horum senectus miserabilis fuit, qui se agri cultura oblectabant? Mea qui- dem sententia nulla beatior esse potest, non solum quod hominum generi universo cultura agrorum est salutaris, sed etiam copia omnium rerum, quae ad victum ho- minum, ad cultum etiam deorum pertinent. Semper enim boni domini referta cella vinaria et olearia est, villa tota locuples est, abundat porco1, haedo, agno, gallina,

lacte, carne, melle. Quid de pratorum viriditate aut arborum ordinibus2 aut vinea-

rum olivetorumve specie plura dicam?3. Agro4 bene culto nihil potest esse nec usu5

uberius, nec specie6 ornatius; ad fruendum agro7 non modo non retardat, verum

etiam invitat senectus.—Cicerón, De Senectute, 51.

1) Gram., § 316, 1.—2) Hileras.—3) ¿Para qué (voy a) hablar

de...?—4) Abl. comparat.; Gramática, §§ 95 y 96.—5) Abl. de limitación; Gram.,

§ 321.—6) Gram., § 316, 4.

La siega y la trilla

Sed cum matura fuerit seges1, antequam torreatur vaporibus aestivi sideris2,

qui sunt vastissimi per ortum Caniculae, celeriter demetatur: nam dispendiosa est cunctatio: primum quod avibus praedam caeterisque animalibus praebet; deinde, quod grana et ipsae spicae, culmis3 arentibus et aristis, celeriter decidunt; si modo

procellae ventorum, aut turbines incesserint, maior pars ad terram defluit: prop- ter quae recrastinari4 non debet; sed aequaliter flaventibus iam satis, antequam ex

toto5 grana indurescant, cum rubicundum6 colorem traxerunt, messis7 facienda est,

ut potius in area et in acervo, quam in agro grandescant8 frumenta: constat enim, si

tempestiva9 decisa sint, postea capere incrementum.

Sunt autem metendi genera complura. Multi falcibus medium culmum secant; alii pectinibus10 spicam ipsam legunt; idque in rara11 segete facillimum, in densa

difficillimum est. Quod si falcibus seges cum parte culmi demessa sit, protinus in acervum, vel in nubilarium congeritur, et subinde opportunis solibus torrefacta pro- teritur. Sin autem spicae tantummodo recisae sint, possunt in horreum conferri, et deinde per hiemem12 vel baculis excuti, vel exteri13 pecudibus. At si competit14, ut

in area teratur15 frumentum, nihil dubium est, quin equis melius quam bubus ea res

conficiatur, et si pauca iuga16 sunt, adicere tribulam17 et traham18 possis: quare res

utraque culmos facillime comminuit19. Ipsae autem spicae melius fustibus tundun-

tur, vannisque20 expurgantur. At ubi paleis21 immixta sunt frumenta, vento sepa-

rentur. Ad eam rem Favonius habetur eximius, qui lenis, aequalisque aestivis men- sibus perflat, quem tamen opperiri lenti est22 agricolae, quia dum spectatur, saeva

nos hiems deprehendit23. Itaque in area detrita24 frumenta sic sunt aggeranda, ut

omni flatu possint excerni25. At si compluribus diebus undique silebit aura, vannis

espurgentur, ne post nimiam ventorum segnitiem26 vasta tempestas irritum faciat

totius anni laborem. Pura27 deinde frumenta, si in annos reconduntur, repurgari28

debent; nam quanto sunt expolitiora29, minus a curculionibus30 exeduntur: sin pro-

tinus usui destinantur, nihil attinet31 repoliri32, satisque est in umbra refrigerari33, et

ita granario inferri.—De Columela.

1) Mies.—2) Sol.—3) Tallos, cañas.—4) Retrasar, dejar de un día para otro.— 5) Del todo.—6) Rojizo, dorado.—7) Siega.—8) Puje,—9) En sazón, maduro.— 10) Rastrillos.—11) Poco espesa.—12) Durante el invierno.—13) Hacer salir (el

grano) pisando, trillar (la mies). 14) Y si ocurre que...—15) Trillar.—16) Yuntas, parejas uncidas.—17) Trillo.—18) Rastrillo.—19) Tritura, trilla.—20) Cribas, arneros.—21) Paja.—22) Es propio de.—23) Sorprende.—24) Trillado.— 25) Sepa- rar aventando, aventar.—26) Calma.—27) Limpio.—28) Volver a limpiar.—29) Más limpio.—30) Gorgojos.—31) No tiene interés.—32) Volver a limpiar.—33) Poner en sitio fresco, ventilar.

La «villa» de Plinio el Joven

Miraris cur me Laurentinum1 vel, si ita mavis2, Laurens meum tanto opere de-

lectet3; desines4 mirari, cum cognoveris gratiam5 villae, opportunitatem6 loci, li-

toris spatium. Decem septem milibus passuum ab urbe secessit, ut7 peractis8 quae

agenda fuerint, salvo iam et composito die possis ibi manere...

Villa usibus capax, non sumptuosa tutela9. Cuius in prima parte atrium frugi

nec tamen sordidum, deinde porticus in D litterae similitudinem circumactae10,

quibus parvola, sed festiva area includitur. Egregium hae adversus tempestates re- ceptaculum11; nam specularibus12 ac multo magis imminentibus tectis muniuntur.

Est contra medias cavaedium13 hilare14, mox triclinium satis pulchrum, quod in li-

fluctibus leviter adluitur. Undique valvas aut fenestras non minores valvis16 habet

atque ita a lateribus, a fronte quasi tria maria prospectat; a tergo cavaedium, porti- cum, aream17, porticum rursus, mox atrium, silvas et longinquos respicit montes.

Huius a laeva retractius18 paulo cubiculum est amplum, deinde aliud minus,

quod altera fenestra admittit orientem, occidentem altera retinet, hac et subiacens mare longius quidem, sed securius intuetur. Huius cubiculi et triclinii illius obiectu includitur angulus19, qui purissimum solem continet et accendit. Hoc hibernacu-

lum, hoc etiam gymnasium meorum est, ibi omnes silent venti... Reliqua pars late- ris20 huius servorum libertorumque usibus detinetur21 plerisque tam mundis, ut ac-

cipere hospites possint.

Ex alio latere22 cubiculum est politissimum; deinde vel cubiculum grande vel

modica cenatio23, quae plurimo sole, plurimo mari lucet... Inde balnei cella frigida-

ria24 spatiosa et effusa25, cuius in contrariis parietibus duo baptisteria26 sunt... Adia-

cet unctorium27, hypocauston...28, mox duae cellae magis elegantes quam sumptuo-

sae; cohaeret calida piscina mirifica, ex qua natantes mare adspiciunt.—Adaptado

de Plinio el Joven, Epist. II, 17.

1) La finca de Laurentum.—2) Si así lo prefieres; si prefieres llamarlo

así.—3) Interrog. indir. dependiente de MIRARIS (= Te preguntas con extra-

ñeza por qué...).—4) Dejarás de extrañarte.—5) Encanto, atractivo.—6) La ventajosa situación.—7) De tal suerte que.—8) Peractis (iis), abl. absol.—

9) Entretenimiento.—10) Va con PORTICUS (f., galería, pérgola); construida

en semicírculo.—11) Refugio.—12) Vidrios, cristaleras.—13) Patio interior

(de una casa).—14) Alegre, agradable.—15) El ábrego (viento).—16) Abl. comparat.; Gramática, §§ 95-96.—17) Un espacio libre.—18) Retirado, ale-

jado.—19) Rincón.—20) Ala (del edificio).—21) Está destinada a.—22) Ala (del edificio).—23) Cenador, comedor.—24) La sala de baños fríos.—25) Amplia.—

26) Piscinas.—27) La sala de friccionarse (con aceites, etcétera).—28) La sala

de la calefacción.

Cacería original en los bosques de Toscana

Ridebis, et licet rideas. Ego ille quem nosti apros tres et quidem pulcherri- mos cepi. Ipse? inquis. Ipse, non tamen ut1 omnino ab inertia mea et quietem dis-

cederem. Ad retia sedebam; erat in proximo non venabulum aut lancea, sed stilus et pugillares2; meditabar aliquid enotabamque, ut, si3 manus vacuas, plenas ta-

men ceras4 reportarem. Non est quod5 contemnas hoc studendi genus; mirum est

ut animus agitatione motuque corporis excitetur; iam undique silvae et solitudo ip- sumque illud silentium, quod venationi datur, magna cogitationis incitamenta sunt. Proinde, cum venabere, licebit auctore me6 ut7 panarium8 et lagunculam9, sic etiam

pugillares feras10; experieris non Dianam11 magis montibus quam Minervam12

inerrare.—Plinio el Joven, Epist. I, 6.

1) Y sin prescindir de...; liter.: sin embargo, de modo que no me alejara

de.—2) Tablillas para escribir.—3) Si bien, aunque.—4) La cera que cu-

mi consejo.—7) Or. comparat.—8) La cesta de pan, de la comida.—9) La botellita.—10) De FERO, llevar; lo correcto sería UTFERAS.—11) Diosa de la caza.—12) Diosa de las Artes y las Ciencias.

Necesidad de fundar escuelas de agricultura

Multae sunt scholae, ubi doctissimi magistri eloquentiam, musicam ceteras- que artes docent. Quin etiam1 officinas ipse vidi, in quibus et coquorum et tonso-

rum artificia pueris monstrantur, ut2 exquisitius apparentur dapes, ut2 delicatis vi-

ris curiosius tondeatur barba et comantur capilli. Res autem rustica et magistris et discipulis sola eget3. Sine musicis tamen, sine comoedis4, sine causidicis5 olim sa-

tis felices fuerunt nostri maiores. At sine agricolis vitam sustentare homines non possunt. Oportet igitur agriculturam quoque in scholis cum summa arte ac ratione monstrari.—De Columela.

1) Más aún.—2) Cómo; or. interrog. indir. (Gram., § 349, A).—3) Con abl.; Gramática, § 310, 1.—4) Actores.—5) Abogados.

Un banquero poco honrado

C. Canius, eques Romanus, nec infacetus et satis litteratus, cum se Syracu- sas otiandi1, ut ipse dicere solebat, non negotiandi causa contulisset2, dictitabat3

se hortulos aliquos emere velle, quo4 invitare amicos et ubi se oblectare sine inter-

pellatoribus posset. Quod cum percrebuisset5, Pythius ei quidam, qui argentariam6

faceret Syracusis, dixit venales7 quidem se hortos non habere, sed licere uti8 Ca-

nio9, si vellet, ut10 suis, et simul ad cenam hominem in hortos invitavit in posterum

diem. Cum ille promisisset11, tum Pythius, qui esset12 ut13 argentarius apud om-

nes ordines14 gratiosus15, piscatores ad se convocavit et ab iis petivit, ut16 ante suos

hortulos postridie piscarentur, dixitque quid17 eos facere18 vellet. Ad cenam tem-

pore19 venit Canius; opipare a Pythio apparatum convivium, cymbarum20 ante ocu-

los multitudo; pro se quisque, quod ceperat, afferebat, ante pedes Pythii pisces abi- ciebantur. Tum Canius: «Quaeso21, inquit, quid est hoc, Pythi? Tantumne piscium?

Tantumne cymbarum?» Et ille: «quid mirum?»22 inquit, «hoc loco est Syracusis

quicquid est23 piscium; hic aquatio24, hac villa25 isti carere non possunt.» Incen-

sus Canius cupiditate contendit26 a Pythio ut venderet. Gravate27 ille primo. Quid

multa?28 impetrat. Emit homo cupidus et locuples tanti29 quanti Pythius voluit et

emit instructos30; nomina facit31, negotium conficit. Invitat Canius postridie fami-

liares suos. Venit ipse mature. Scalmum32 nullum videt. Quaerit ex proximo vicino,

num33 feriae quaedam piscatorum essent, quod34 eos nullos videret. «Nullae, quod

sciam»35, inquit; «sed hic piscari nulli solent; itaque heri mirabar quid36 accidis-

set». Stomachari37 Canius; sed quid faceret?38.—Cicerón, De Officiis, III, 14.

1) Juego de palabras con NEGOTIANDI; alude a un viaje de recreo,

prar.—4) Adv.—5) Se hubiese divulgado.—6) FACEREARGENTARIAM, dedicarse

a banquero.—7) En venta.—8) Infin. de UTOR, con abl.; Gram., § 316, 4.— 9) Que Canio podía.—10) Como (si fuera) suya (plural por atracción de HOR-

TOS).—11) Hubiese aceptado la invitación; liter.: hubiere prometido (ir).—12) Or. de relat. en subj. con valor causal: como era.—13) Valor modal: como banquero

que era.—14) Clases sociales.—15) Influyente.—16) Or. completiva: les pi- dió que...—17) Interrog. indirecta.—18) Or. inf. regida por VELLET.—19) Pun-

tualmente.—20) Barcas.—21) Por favor (fórmula de cortesía).—22) ¿Qué tiene de particular!—23) Lo que hay de peces; todos los peces que hay en S.—

24) Aprovisionamiento de agua.—25) Gram., § 310, 1.—26) Pretendió de P.

que...—27) GRAVATE (FACIT), pone dificultades.—28) ¿Para qué añadir más?— 29) Genitivo de precio; Gram., § 305, B.—30) Amueblados.—31) Firma los docu-

mentos.—32) Remo.—33) Si; interrog. indir.—34) Ya que (or. causal).—35) Que yo sepa.—36) Interrog. indir. depend. de MIRABAR (= me preguntaba con admira-

ción).—37) Infinitivo histórico: se irritaba, se enfurecía.—38) ¿Qué iba a hacer!

Reforma del calendario por Julio César

Fastos correxit iam pridem vitio pontificum per intercalandi licentiam adeo turbatos, ut neque messium1 feriae aestate neque vindemiarum autumno compete-

rent2; annumque ad cursum solis accomodavit, ut3 trecentorum sexaginta quinque

dierum esset et intercalario mense sublato4 unus dies quarto quoque anno5 inter-

calaretur. Quo6 autem magis in posterum7 ex Kalendis Ianuariis novis temporum

ratio8 congrueret, inter Novembrem ac Decembrem mensem interiecit duos alios;

fuitque is annus, quo haec constituebantur, quindecim mensium cum9 intercalario,

qui ex consuetudine10 in eum annum inciderat.—Suetonio, Divus Iulius, 40.

1) De las cosechas, de la siega.—2) Correspondían, caían, coinci-

dían.—3) De modo que.—4) Abl. absol.; suprimido.—5) Cada cuatro años.—

6) Or. final.—7) En el futuro, en lo sucesivo.—8) El cómputo.—9) Contando el

La religión