• No se han encontrado resultados

Vida social, política y administrativa

LAS VERRINAS

Las «Verrinas» o «Actiones in Verrem» son los seis discursos de acusación contra Verres. Este funesto personaje había cometido, durante su pretura en Sicilia, toda clase de abusos y tropelías. Al salir del cargo fue acusado por los sicilianos y Cicerón se hizo cargo de esta acusación. Tan documentada y enérgica fue la pri- mera actuación del gran orador, que Verres, viendo que su condena era inevitable, se desterró voluntariamente para sustraerse al castigo.

El libro IV trata de los robos de obras de arte; el V, de los castigos arbitrarios impuestos por Verres.

Estos pasajes de las «Verrinas» están ligeramente adaptados, con objeto de dar en pocas líneas una idea completa de episodios demasiado extensos para ser inclui- dos textualmente en esta ANTOLOGÍA. No obstante, se ha respetado el texto ori- ginal, limitándose la adaptación a la supresión de algunos párrafos.

Verres roba una ofrenda real para el templo de Júpiter Óptimo Máximo del Capitolio

IV, 27 y sigs.6Reges Syriae, regis Antiochi pueros, scitis Romae nuper fuisse. Qui venerant non propter Syriae regnum (nam id sine controversia obtinebant ut a patre et a maioribus acceperant), sed regnum Aegypti ad se et ad Selenem matrem suam pertinere arbitrabantur. Hi posteaquam temporibus rei publicae exclusi per senatum agere quae voluerant non potuerunt, in Syriam in regnum patrium profecti sunt. Eorum alter, qui Antiochus vocatur, iter per Siciliam facere voluit, itaque isto (= Verres) praetore venit Syracusas.

Candelabrum e gemmis clarissimis opere mirabili perfectum reges ii, quos dico, Romam cum attulissent ut in Capitolio ponerent, quod nondum perfectum offenderant, neque ponere potuerunt neque vulgo ostendere ac proferre voluerunt, ut et magnificentius videretur, cum suo tempore in cella Iovis Optimi Maximi po- neretur, et clarius, cum pluchritudo eius recens ad oculos hominum atque integra perveniret. Statuerunt id secum in Syriam reportare, ut, cum audissent simulacrum Iovis Optimi Maximi dedicatum, legatos mitterent, qui cum ceteris rebus illud quo- que eximium ac pulcherrimum donum in Capitolio adferrent. Nam rex id celatum voluerat, non quo quicquam metueret aut suspicaretur, sed ut ne multi illud ante praeciperent oculis quam populus Romanus.

At iste (= Verres) quod sciret, quod ex ipso rege audisset, in Capitolio esse ponendum, quod Iovi Optimo Maximo, quod populo Romano servari videret, id

IV, 27 y sig. TEMPORIBUS; las circunstancias por las que atravesaba...—PERSENATUM; me- diante la intervención del Senado.—OFFENDERANT; habían encontrado.—SUO TEMPORE; a su de-

bido tiempo.—ID CELATUM...; había querido mantenerlo oculto, no porque..., sino para que no...—MUNERIS; ofrenda.—CONTESTANS; poniendo por testigos.—MONUMENTUM; como prueba de...—TESTEMQUE...; y que ponía al propio Júpiter por testigo de...

sibi ut donaret rogare et vehementissime petere coepit. Cum ille se et religione Iovis Capitolini et hominum existimatione impediri diceret, quod multae natio- nes testes essent illius operis ac muneris, iste homini minari acerrime coepit. Ubi videt eum nihilo magis minis quam precibus permoveri, repente hominem de provincia iubet ante noctem procedere; ait se comperisse ex eius regno pira- tas ad Siciliam esse venturos. Rex maximo concursu Syracusis in foro, inquam, Syracusis flens ac deos hominesque contestans clamare coepit candelabrum fac- tum e gemmis, quod in Capitolium missurus esset, quod in templo clarissimo po- pulo Romano monumentum suae societatis amicitiaeque esse voluisset, id sibi C. Verrem abstulisse. Id etsi antea iam mente et cogitatione sua fratrisque sui conse- cratum esse, tamen tum se in illo conventu civium Romanorum dare, donare, di- care, consecrare Iovi Optimo Maximo testemque ipsum Iovem suae voluntatis ac religionis adhibere.

Robo de la imagen de Diana del santuario de Segesta

IV, 33.7Segesta est oppidum pervetus in Sicilia. Segestani non solum perpe- tua societate atque amicitia, verum etiam cognatione se cum populo Romano co- niunctos esse arbitrabantur. Hoc quondam oppidum a Karthaginiensibus vi cap- tum atque deletum est, omniaque, quae ornamento urbi esse possent, Karthaginem sunt ex illo loco deportata. Fuit apud Segestanos ex aere Dianae simulacrum cum summa atque antiquissima praeditum religione, tum singulari opere artificioque perfectum. Hoc translatum Karthaginem locum tantum hominesque mutarat, re- ligionem quidem pristinam conservabat. Aliquot saeculis post, P. Scipio bello Pu- nico tertio Karthaginem cepit. Qua in victoria, pollicetur sibi magnae curae fore ut omnia civitatibus, quae cuiusque fuissent, restituerentur. Illo tempore Segesta- nis maxima cum cura haec ipsa Diana de qua dicimus redditur; reportatur Seges- tam; in suis antiquis sedibus summa cum gratulatione civium et laetitia reponitur. Haec erat posita Segestae sane excelsa in basi, in qua grandibus litteris P. Africani nomen erat incisum eumque Karthagine capta restituisse praescriptum. Colebatur a civibus, ab omnibus advenis visebatur. Erat admodum amplum et excelsum sig- num cum stola. Verum tamen inerat in illa magnitudine aetas atque habitus virgi- nalis. Sagittae pendebant ab umero, sinistra manu retinebat arcum, dextra arden- tem facem praeferebat. Hanc cum Verres vidisset, imperat magistratibus ut eam demoliantur et sibi dent. Illi vero dicere sibi id nefas esse, seseque cum summa religione, tum summo metu et iudiciorum teneri. Iste tum petere ab illis, tum mi- nari, tum spem, tum metum ostendere. Tandem multis malis magnoque metu victi Segestani praetoris imperio parendum esse decreverunt. Magno cum luctu et ge-

IV, 33. ORNAMENTOURBI; doble dativo.—CUM... TUM; no solo... sino también...—MAGNAE...; do-

ble dat.; que se preocuparía mucho de que...—SEGESTAE...; locativo.—DICERE; infinitivo histór.— TUM... TUM...; unas veces... otras... otras...—PETERE, etc.; inf. histór.—TOLLENDUMLOCATUR; se adju- dican las obras para desmontar la estatua de Diana.—HOC; ablativo comparat.

mitu totius civitatis, multis cum lacrimis et lamentationibus virorum mulierumque omnium, simulacrum Dianae tollendum locatur. Apud Segestanos repertum esse, iudices, scitote neminem neque liberum neque servum neque civem neque pere- grinum qui illud signum auderet attingere. Barbaros quosdam Lilybaeo scitote adductos esse operarios. Quid hoc tota Sicilia est clarius quam omnes Segestae matronas et virgines convenisse cum Diana exportaretur ex oppido, unxisse un- guentis, complesse coronis et floribus, ture, odoribus incensis usque ad agri fines prosecutas esse?

El culto a Ceres en Sicilia

IV, 48.8Vetus est haec opinio, iudices, quae constat ex antiquissimis Graeco- rum litteris ac monumentis, insulam Siciliam totam esse Cereri et Liberae conse- cratam. Hoc cum ceterae gentes sic arbitrantur, tum ipsis Siculis ita persuasum est ut in animis eorum insitum atque innatum esse videatur. Nam et natas esse has in iis locis deas et fruges in ea terra primum repertas esse arbitrantur et rap- tam esse Libertam, quam eamdem Proserpinam vocant, ex Hennensium nemore, qui locus, quod in media est insula situs, umbilicus Siciliae nominatur. Quam cum investigare et conquirere Ceres vellet, dicitur inflammasse taedas in igni- bus qui ex Aetnae vertice erumpunt. Quas sibi cum ipsa praeferret, orbem om- nem peragrasse terrarum. Henna autem, ubi ea quae dico gesta esse memorantur, est loco perexcelso atque edito, quo in summo est aequata agri planities et aquae perennes; tota vero ab omni aditu circumcisa atque directa est. Quam circa lacus lucique sunt plurimi atque laetissimi flores omni tempore anni, locus ut ipse rap- tum illum virginis declarare videatur. Etenim prope est spelunca quaedam con- versa ad aquilonem infinita altitudine, qua Ditem patrem ferunt repente cum curro exstitisse abreptamque ex eo loco virginem secum asportasse et subito non longe a Syracusis penetrasse sub terras, lacumque in eo loco repente exstitisse, ubi usque hoc tempus Syracusani festos dies anniversarios agunt celeberrimo vi- rorum mulierumque conventu.

Propter huius opinionis vetustatem, quod horum in his locis vestigia ac prope incunabula reperiuntur deorum, mira quaedam tota Sicilia privatim ac publice re- ligio est Cereris Hennensis. Etenim multa saepe prodigia vim eius numenque de- clarant, multis saepe in difficillimis rebus praesens auxilium eius oblatum est, ut haec insula ab ea non solum diligi, sed etiam incoli ac custodiri videatur. Nec so- lum Siculi, verum etiam ceterae gentes nationesque Hennensem Cererem maxime colunt.

IV, 48. CUM... TUM...; no solo... sino (que) también...—ITA... UT...; están tan persuadidos... que parece...—EANDEM; también.—UT IPSE...; de suerte que el propio lugar...—ALTITUDINE; profundidad.—AGUNT; celebran.—CONVENTU; afluencia.—PRAESENS; efectivo.

Abusos de autoridad de Verres. Ciudadanos romanos encadenados en las Latomías de Siracusa. Suplicio de Gavio, a pesar de que invocaba su condición de ciudadano romano

V, 2.9Lautumias Syracusanas omnes audistis, plerique nostis; opus est ingens, magnificum regum ac tyrannorum; totum est e saxo in mirandam altitudinem depresso et multorum operis penitus exciso; nihil tam clausum ad exitum, nihil tam saeptum undique, nihil tam tutum ad custodiam nec fieri nec cogitari potest. In has Lautumias si qui publice custodiendi sunt, etiam ex ceteris oppidis Siciliae deduci imperantur.

V, 55 y sigs.10Carcer ille, quae Lautumiae vocantur, in istius imperio domici- lium civium Romanorum fuit. Ut quisque istius animum aut oculos offenderat, in Lautumias statim coniciebatur. Ubicumque terrarum et gentium violatum ius ci- vium Romanorum est, id pertinet ad communem causam libertatis et dignitatis. In externorum hominum maleficorum sceleratorumque, in praedonum hostiumque custodias Verres tantum numerum civium Romanorum includere ausus est. Cer- vices in carcere frangebantur indignissime civium Romanorum, ut iam illa vox et imploratio «civis Romanus sum», quae saepe multis in ultimis terris opem inter barbaros et salutem tulit, ea mortem illis acerbiorem et supplicium maturius ferret. Videtis cives Romanos gregatim coniectos in Lautumias, videtis indignissimo in loco coacervatim multitudinem vestrorum civium. Supplicio adfecti ac necati sunt.

Si qui rex, si qua civitas exterarum gentium, si qua natio fecisset aliquid in ci- ves Romanos eiusmodi, nonne publice vindicaremus, nonne bello persequeremur? Possemus hanc iniuriam ignominiamque nominis Romani inultam impunitamque dimittere? Quot bella maiores nostros et quanta suscepisse arbitramini, quod cives Romani iniuria adfecti dicerentur?

V, 61 y sigs.11Gavius Consanus, cum in illo numero civium Romanorum ab isto in vincla coniectus esset et nescio qua ratione clam e Lautumias profugisset Messanamque venisset, qui tam prope iam Italiam et moenia Reginorum, civium Romanorum, videret, et ex illo metu mortis ac tenebris quasi luce libertatis et odore aliquo legum recreatus revixisset, loqui Messanae et queri coepit se civem Roma- num in vincla coniectum, sibi recta iter esse Romam, Verri se praesto advenienti futurum. Eo ipso die casu ad Messanam Verres venit. Res ad eum defertur, esse ci- vem Romanum qui se Syracusis in Lautumiis fuisse quereretur. Verres inflammatus scelere et furore in forum venit, hominem proripi atque in foro medio nudari ac de-

V, 2. NOSTIS; conocéis.—OPERIS; gracias a los trabajos...—QUI; algunos.

V, 55 y sigs. IMPERIO; bajo la pretura de...—UT; cuando.—TERRARUM...; genit. partitivo (Gram., § 303, G).—PERTINET; afecta.—CUSTODIAS; prisiones.—CERVICESFRANGERE; ahorcar, estrangular.— GREGATIMCONIECTOS; amontonados, arrojados en masa.—QUI; algún.—QUA; alguna.

V, 61 y sigs. NESCIOQUA...; no sé por qué medio...—QUI; valor causal; como veía.—MESSANAE; locat.—RECTA (VIA); directamente.—SEPRAESTO... FUTURUM; que se enfrentaría con...—EUM; a VERRES.—

ESSE...; (le dicen) que había un ciudadano...—SYRACUSIS; ablativo locat.—PERFECITUT...; no solo no con- siguió evitar con sus súplicas la violencia de...,sino que...—QUIDALIUD... NISITE...; qué otra cosa... sino que tú eras...—QUITIBIESSET...; aunque fuera para ti un desconocido.—MORAM; aplazamiento.

ligari et virgas expediri iubet. Clamabat ille miser se civem esse Romanum. At iste iubet undique hominem vehementissime verberari. Caedebatur virgis in medio foro Messanae civis Romanus, iudices, cum interea nullus gemitus, nulla vox alia illius miseri inter dolorem crepitumque plagarum audiebatur nisi haec: «Civis Romanus sum.» Hac se commemoratione civitatis omnia verbera depulsurum cruciatumque a corpore deiecturum (esse) arbitrabatur. Is non modo hoc non perfecit ut virgarum vim deprecaretur, sed cum imploraret saepius usurparetque nomen civitatis, crux, crux inquam, infelici et aerumnoso comparabatur.

Si tu apud Persas aut in extrema India deprensus, Verres, ad supplicium duce- rere, quid aliud clamitares nisi te civem esse Romanum? Et si tibi ignoto apud ig- notos, apud barbaros, apud homines in extremis atque ultimis gentibus positis no- bile et illustre apud omnes nomen civitatis tuae profuisset, ille, quisquis erat, quem tu in crucem rapiebas, qui tibi esset ignotus, cum civem se Romanum esse diceret, apud te praetorem si non effugium, ne moram quidem mortis mentione atque usur- patione civitatis assequi potuit?

V, 65.12Homines tenues, obscuro loco nati, navigant, adeunt ad ea loca quae numquam ante viderunt, ubi neque noti esse iis quo venerunt, neque semper cum cognitoribus esse possunt. Hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud cives solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futuram. Tolle hanc spem, tolle hoc praesidium civibus Romanis; constitue nihil esse opis in hac voce: «Civis Romanus sum», posse impune praetorem aut alium quempiam supplicium quod velit in eum constituere qui se civem Romanum esse dicat, quod eum, qui sit ignoret; iam omnes provincias, iam omnia regna, iam om- nes liberas civitates, iam omnem orbem terrarum, qui semper nostris hominibus maxime patuit, civibus Romanis praecluseris. Facinus est vincire civem Roma- num, scelus verberare, prope parricidium necare; quid dicam in crucem tollere? Verbo satis digno tam nefaria res appellari nullo modo potest.

Invocación a los dioses

V, 72.13Nunc te, Iuppiter Optime Maxime, cuius Verres donum regale, dignum tuo pulcherrimo templo, dignum Capitolio atque ista arce omnium nationum, dig- num regio munere, per nefarium scelus de manibus regiis extorsit; teque, Iuno Re- gina, cuius duo fana duabus in insulis posita sociorum, Melitae et Sami, sanctissima

V, 65. TENUES; de condición humilde.—ADEUNT; llegan a...—QUO; adonde.—PRAESIDIO; dat.

fin.; que les servirá de ayuda.—TOLLE; suprime.—QUISIT; interrog. indir.—IAM; entonces.

V, 72. DIGNUM; rige abl.—EXTORSIT; arrebató por la fuerza.—MELITAE, SAMI; locativos.—NU- DAVIT; rige abl. de separación; despojó de...—ATHENIS, SYRACUSIS; abl. locat.—PERGAE, SEGESTAE; locat.—AGRIGENTI; locat.—MATER IDAEA; Cibeles tenía un santuario en el monte Ida.—LIBERA; nom- bre dado también a Proserpina.

et antiquissima simili scelere idem Verres omnibus donis ornamentisque nudavit teque, Minerva, quam item duobus in clarissimis et religiosissimis templis expila- vit, Athenis, cum auri grande pondus, Syracusis, cum omnia praeter tectum et pa- rietes abstulit; teque, Latona et Apollo et Diana, quorum iste Deli non fanum, sed sedem antiquam divinumque domicilium compilavit; etiam te, Apollo, quem iste Chio sustulit; teque etiam, atque etiam, Diana, quam Pergae spoliavit, cuius simu- lacrum sanctissimum Segestae tollendum asportandumque curavit; teque, Mercuri, quem Verres in domo et in privata aliqua palaestra posuit, P. Africanus in urbe so- ciorum et in gymnasio Tyndaritanorum iuventutis illorum custodem ac praesidem voluit esse; teque, Hercules, quem iste Agrigenti convellere ex tuis sedibus atque auferre conatus est; teque, sanctissima mater Idaea, quam sic spoliatam reliquit, ut nunc modo vestigia violatae religionis maneant; vosque, omnium rerum forensium, consiliorumque maximorum, legum iudiciorumque arbitri ac testes, Castor et Po- lux, quorum e templo quaestum iste sibi et praedam improbissimam comparavit; teque, Ceres et Libera, quarum sacra longe maximis atque occultissimis caerimo- niis continentur, a quibus initia vitae atque victus, morum, legum, mansuetudinis, humanitatis, hominibus et civitatibus data ac dispertita esse dicuntur, quarum sacra populus Romanus a Graecis adscita et accepta tanta religione et publice et priva- tim tuetur, non ut ab illis huc allata, sed ut caeteris hinc tradita esse videantur; vos etiam atque etiam imploro atque appello, sanctissimae deae, quae illos Hennenses lacus lucosque incolitis cunctaeque Siciliae praesidetis, a quibus, inventis frugibus et in orbem terrarum distributis, omnes gentes ac nationes vestri religione numinis continentur; ceteros item deos deasque omnes imploro et obtestor.

Publio Virgilio Marón nació en Andes, aldea próxima a Mantua, en el año 70 antes de J.C. Su infancia transcurrió en medio de la paz bucólica de su tierra natal; allí concibió el amor por la naturaleza, que impregna toda su producción poética. Amplió sus estudios en Cremona, Milán y, por último, en Roma. Acabada su for- mación cultural, el joven regresó al país que lo viera nacer. Su existencia pacífica, dedicada a la administración de la hacienda paterna y al cultivo de la Ciencia y de la Poesía, fue bruscamente interrumpida en el año 41, al serle expropiadas sus pro- piedades y entregadas a uno de los veteranos de Octavio. Parece ser que la interce- sión de unos amigos, cuyos favores se había granjeado Virgilio con su talento poé- tico, logró de Octavio que este le devolviera sus bienes.

Tras la publicación de sus «Bucólicas» o «Églogas», colección de diez poemas pastoriles al estilo de Teócrito, se ganó la amistad de algunos personajes importan- tes y halló buena acogida en el círculo literario de Mecenas, cuya liberal protec- ción le permitió continuar su labor poética. Sin embargo, Virgilio, hombre sencillo y rústico, abandonó Roma, en donde contaba ya con la admiración y la amistad de Agusto, y se retiró a la Campania.

En su retiro de la Campania compuso las «Geórgicas» y la «Eneida». La pri- mera de estas obras constituye un poema didáctico en 4 libros, en los que canta la vida del campo y los trabajos rústicos, como el cultivo del olivo, de la vid, de los árboles frutales, ganadería, apicultura, etc.

La «Eneida», el gran poema nacional de Roma, es la creación cumbre de Vir- gilio. Tras once años de trabajo, el poeta, insatisfecho de su obra, quiso realizar un largo viaje de tres años, para recorrer los lugares de Grecia y Asia en los que se de- sarrollaba el poema. En este viaje fatal Virgilio se sintió enfermo en Megara. En Atenas se encuentra con Augusto, que volvía de Oriente. Este le invita a regresar con él hasta Italia. El poeta hace el viaje con el emperador hasta Brindis. Allí murió unos días después, el 22 de septiembre del año 19 a. J.C. Sus restos fueron traslada- dos a Nápoles, en donde reposa en una humilde tumba frente al mar Mediterráneo.

La «Eneida» está escrita en versos hexámetros, como todas sus obras, y canta en sus doce libros las aventuras de Eneas, caudillo troyano superviviente

de la guerra de Troya, hijo de Venus y antecesor de los Julios, la ilustre familia de César y de Augusto. Fugitivo de Troya, arriba con sus compañeros a las ri- beras del Tíber, y allí, tras violentas luchas con los naturales del país, concierta con ellos un pacto y ambos pueblos se funden en uno, que más tarde dará origen a Roma.

Sobre su tumba, un modesto epitafio, compuesto por el propio poeta, nos dice:

«Canté pastores, labriegos y caudillos» («Cecini pascua, rura, duces»). Humildes

palabras que condensan la obra del más grande de los poetas de Roma y uno de los mayores de la Humanidad.

ÉGLOGA I

MELIBOEUS - TITYRUS

M. Tityre, tu patulae recubans sub tegmine fagi silvestrem1 tenui2 musam meditaris avena3:

nos patriae finis et dulcia linquimus arva. Nos patriam fugimus: tu, Tityre, lentus4 in umbra

formosam resonare doces5 Amaryllida silvas. 5

T. O Meliboee, deus6 nobis haec otia fecit.

1

Las Églogas más originales son aquellas en que Virgilio refleja la realidad que le afecta más de cerca, es decir, la I y la IX. En ambas el poeta se siente inspirado por un sentimiento conmovedor de