• No se han encontrado resultados

La vida económica

H) Las recompensas militares El triunfo

Los romanos concedían condecoraciones y premios al valor: collares (tor-

ques), brazaletes (armillae), placas (phalerae), coronas (coronae). Estas podían

ser de varias clases: cívica, obsidional, mural, vallar, naval, etc., según se hubie- ran concedido por salvar a un ciudadano, librar a una ciudad del asedio o ser el primero en escalar una muralla, asaltar un campamento o pasar a la nave contraria en un abordaje.

Pero el mayor honor que el Senado puede conceder a un general victorioso es el triunfo (triumphus), honra que más tarde se reservaron para sí los emperadores. Desde el Campo de Marte entra el cortejo por la Porta Triumphalis en la ciudad en fiesta. Espectáculo incomparable en la vieja Roma. Avanza el desfile victorioso por la Via Sacra; abren la marcha los trompeteros, ante una larga hilera de carros portadores del botín. Tocadores de flauta (tibicines) preceden a la víctima, un toro blanco adornado con bandas de lana (infulae); detrás, los sacerdotes que han de realizar el sacrificio. Enseñas arrebatadas al enemigo, prisioneros de guerra enca- denados, lictores con sus fasces... Por último, el general triunfador, vestido con un manto de púrpura sobre la túnica bordada de palmas de oro, coronado de laurel, con el cetro de marfil en su diestra, avanza orgulloso sobre el carro triunfal, tirado por cuatro caballos blancos. En su carro le acompañan sus hijos más jóvenes y un esclavo, que, mientras extiende sobre su cabeza una corona de oro, le recuerda que es un simple mortal. Detrás, sus hijos mayores, en medio de un séquito formado por legados, tribunos y caballeros. Servidores que llevan pancartas, en las que apa- recen escritos los nombres de sus victorias y de los países conquistados, preceden a las legiones, que avanzan cantando himnos de alabanza o canciones de burla.

Entre las aclamaciones del pueblo llega el general triunfador hasta el Capitolio. Allí ofrece un sacrificio a Júpiter y pone ante sus pies la corona triunfal. Después del triunfo, la ovatio constituye la mayor recompensa militar. Se otorga a los ge- nerales que han obtenido importantes victorias, sin poner fin a una guerra, o a los vencedores de enemigos irregulares (piratas, esclavos, pueblos semisalvajes...), o cuando la guerra no ha sido declarada conforme a los ritos tradicionales prescritos. El general galardonado entra en la ciudad a pie o a caballo, al son de flautas, pre- cedido de sus tropas, que llevan ramas de olivo. Va vestido de blanco con bordados de púrpura y coronado de mirto. Senadores, caballeros y destacados ciudadanos le acompañan hasta el Capitolio, en donde sacrifica una oveja.

LECTURAS LATINAS

La guerra y el derecho de gentes

Sunt quaedam officia etiam adversus eos servanda1, a quibus iniuriam accepe-

ris2. Est enim ulciscendi et puniendi modus3. Atque haud scio an satis sit4, eum, qui

lacessierit, iniuriae suae5 paenitere, ut6 et ipse ne quid tale posthac, et ceteri sint ad

iniuriam tardiores. Atque in re publica maxime conservanda sunt7 iura belli.

Nam cum sint duo genera decertandi, unum per disceptationem, alterum per vim, cumque illud proprium sit hominis, hoc belluarum, confugiendum est8 ad pos-

terius, si uti9 non licet superiore10.

Quare suscipienda quidem bella sunt11 ob eam causam, ut sine iniuria in pace

vivatur; parta autem victoria, conservandi (sunt) ii qui non crudeles in bello, non immanes fuerunt ut12 maiores nostri Tusculanos, Aequos, Sabinos, Hernicos in ci-

Et cum13 iis, quos vi deviceris, consulendum est14, tum ii, qui armis positis

ad imperatorum fidem confugient, quamvis murum aries15 percusserit, recipiendi

(sunt)16. In quo tantopere apud nostros iustitia culta est, ut ii, qui civitates devictas

bello in fidem recepissent, earum patroni essent more maiorum.—Cicerón.

1) Hay que observar, cumplir.—2) Valor impersonal: se ha recibido.—3) Me-

dida, límite.—4) No sé si es suficiente.—5) Gram., § 278, b.—6) De suerte que... nada semejante cometa.—7) Han de ser respetados, observados.—8) Hay que recurrir.—9) Infin.; con abl.—10) El primero.—11) Se han de empren- der.—12) Como. 13) CUM... TUM, no solo... sino también.—14) Se ha de velar

por.—15) El ariete (sing. colectivo).—16) Han de ser (bien) acogidos.

Los feciales

Ut tamen1 quoniam Numa in pace religiones instituisset, a se bellicae cae-

rimoniae proderentur, nec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu2, ius, quod nunc fetiales habent, descripsit3 (Ancus Marcius rex). Legatus

ubi ad fines eorum venit, unde4 res repetuntur5, capite velato filo6 (lanae vela-

men est): «Audi, Iuppiter», inquit, «audite, fines» —fines cuiuscumque gentis sunt nominat—; «audiat Fas. Ego sum publicus nuntius populi Romani; iuste pieque legatus7 venio, verbisque meis fides sit». Peragit8 deinde postulata. Inde

Iovem testem facit9; «Si ego iniuste impieque illos homines illasque res dedi

nuntio populi Romani mihi exposco, tum patriae compotem me numquam sive- ris10 esse...

Si non deduntur (ii) quos exposcit, diebus tribus et triginta peractis11, bellum

ita indicit12: «Audi, Iuppiter, et tu, Iane Quirine, diique omnes caelestes, vosque te-

rrestres, vosque inferni, audite. Ego vos testor13 populum illum» —quicumque est

nominat— «iniustum esse, Neque ius persolvere. Sed de istis rebus in patria maio- res natu14 consulemus, quo pacto15 ius nostrum adipiscamur...».

Fieri solitum, ut16 fetialis ferratam hastam aut sanguineam praeustam ad fines

hostium ferret, et non minus tribus puberibus praesentibus17 diceret: «Quod18 po-

puli priscorum Latinorum hominesque prisci Latini adversus populum Romanum Quiritium fecerunt, deliquerunt, quod18 populus Romanus Quiritium bellum cum

priscis Latinis iussit19 esse, senatusque populi Romani Quiritium censuit, consen-

sit, conscivit, ut20 bellum cum priscis Latinis fieret; ob eam rem ego populusque

Romanus populis priscorum Latinorum hominibusque priscis Latinis bellum in- dico21 facioque.» Id ubi22 dixisset, hastam in fines eorum emittebat.—Adaptado de Tito Livio, I, 32.

1) Sin embargo, con objeto de que se estableciesen... y para que las gue-

rras.—2) Abl. de modo.—3) Organizó.—4) UNDE = AQUIBUS.—5) Reclamar,

exigir (satisfacciones).—6) Abl. instrum.; con un velo de hilo.—7) Como re- presentante.—8) A continuación expone las reclamaciones.—9) Pone por tes- tigo a...—10) De SINO; nunca permitas que yo vuelva a ver mi patria.—11) Abl. abs.; pasados.—12) Declara.—13) Yo os tomo por testigos de que este pue-

blo es injusto y de que no da las justas satisfacciones.—14) MAIORESNATU = SE-

NATORES.—15) Interrog. indir. depend. de CONSULEMUS; deliberaremos de qué

modo.—16) Solía hacerse lo siguiente... (litr.: solía suceder que...).—17) Y estando presentes no menos de... (abl. absol.).—18 Puesto que.—19) Ha decidido que haya.—20) Que.—21) Declaro.—22) Cuando.

Reclutamientos de tropas

Aptior armis sine dubio rustica plebs est, quae sub divo1 et in labore nutritur,

solis patiens, umbrae neglegens, deliciarum ignara, parvo contenta est2; durata ad

omnem laborem tolerandum membra sunt; ad ferrum lignumque gestandum, ad ar- bores decidendas, ad omnia onera ferenda idonei sunt rustici; in feris, maximeque apris et cervis, venandis hieme otia terunt3. Interdum tamen necesse est etiam ur-

banos ad arma compellere. Tum ante omnes deligantur fabri ferrarii, carpentarii, structores, quorum corpora diutino labore exercentur. Tirones enim et corporibus et animis valere debent.—De Vegecio.

1) Al aire libre.—2) Se contenta con poco.—3) Consumen, emplean sus ocios.

Los honderos baleares

Baleares funditores, cum venientem ab alto1 Romanam classem prospexissent,

ei occurrere ausi sunt, et primo impetu ingenti lapidum nimbo operuerunt. Tribus quisque miles fundis pugnat. Eorum ictus certi sunt, nam haec sola arma genti2

sunt et id unum est ab infantia studium: cibum puer nullum accipit, nisi eum quem funda3 ipse percussit. Sed non diu lapidatione Romanos terruerunt. Nam postquam

comminus venerunt, rostra pilaque formidantes, pecudum in morem4 proximos co-

lles celeri fuga petiverunt.—De Floro.

1) De alta mar.—2) Dat. posesivo.—3) Abl. instrum.; con la honda (de una pedrada).—4) A la manera de.

La disciplina: un cónsul condena a muerte a su propio hijo por haber luchado contra el enemigo e incumplido, con ello, sus órdenes

Quandoquidem neque imperium consulare, neque maiestatem patriae veritus, ad- versus edictum nostrum extra ordinem1 in hostem pugnasti, et, quantum in te fuit2,

disciplinam militarem, qua stetit3 ad4 hanc diem romana res5, solvisti6, meque in

eam7 necessitatem adduxisti, ut7 rei publicae mihi8, aut mei meorumque obliviscen-

dum sit, nos potius nostro delicto plectemur quam res publica tanto suo damno nostra peccata luat9. Me quidem cum10 ingenita caritas liberum, tum10 specimen istud virtu-

tis deceptum vana imagine decoris in te movet. Sed, cum aut morte tua sancienda sint consulum imperia, aut inpunitate in perpetuum abroganda (sint), ne11 te quidem,

si quid in te nostri sanguinis est, recusare censeam quin disciplinam militarem, culpa tua prolapsam, poena restituas. I12, lictor, deliga ad palum13.—Tito Livio.

1) Fuera de las filas.—2) En lo que dependió de ti.—3) En la que se ha ba-

sado.—4) Hasta.—5) Poder.—6) Has quebrantado.—7) Tal... que.—8) Dat.

agente.—9) Pague.—10) No solo... sino también...—11) Construc.: NEQUIDEM CENSEAMTERECUSAREQUINRESTITUASPOENA (TUA) DISCIPLINAMMILITAREM, PRO- LAPSAMCULPATUA, ni siquiera pensaría yo que tú te opones a restablecer con tu

castigo la disciplina militar, relajada por tu culpa.—12) Anda, vete; imperat. de

EO.—13) El poste del suplicio.

La legión

Romani legiones habent in quibus sex milia peditum gravis armaturae mili- tare1 consueverunt. Sunt autem in una legione decem cohortes, sed prima cohors

reliquas praecedit, nam servat aquilam, quae est totius legionis insigne. Ne2 ordi-

nes3 in acie turbarentur, cohortes in centurias diviserunt, rursus ipsae centuriae in

manipulos divisae sunt. His centuriis ii qui praesunt centuriones nominantur. Le- gionibus semper auxilia levis armaturae4 in acie iunguntur. Praeterea legio tormen-

tis5 instruitur6 et centuriae ballistas habent, quarum iacula nullae loricae possunt

sufferre7.—Vegecio, De re militari.

1) Infinitivo.—2) Or. final.—3) Filas.—4) Infantería ligera.—5) Máquinas

de guerra.—6) Es equipada, provista de.—7) Resistir.

Formas de calcular la altura de las murallas enemigas

Ad capiendos muros scalae vel machinae plurimum valent, si altitudinem muri superant. Mensura autem duplici modo colligitur1. Aut enim linum tenue atque ex-

peditum in sagitta uno capite2 nectitur; quae cum ad muri fastigium directa perve-

nit, ex mensura lini altitudo deprehenditur3. Aut, cum sol obliquus umbram turrium

murorumque in terram proicit4, tunc, ignorantibus adversariis, umbrae illius spa-

tium obsidentes5 metiuntur; deinde decempeda6 in terra figitur7 et eius umbram si-

mili modo metiuntur; quo collecto8 numero, ex umbra decempedae invenitur9 alti-

tudo muri.—De Vegecio.

1) Se consigue.—2) Punta.—3) Se sabe.—4) Proyecta.—5) Los sitiado-

res.—6) Pértiga de diez pies.—7) Se clava.—8) Una vez conseguido (abl. ab-

sol.).—9) Se halla, se averigua.

Torres de asalto

Turres dicuntur machinae ad aedificiorum speciem ex trabibus tabulatisque factae. His plures rotae subduntur, per quas1 magnitudo tam ampia movetur. Turris

plures accipit scalas2. In inferiore parte habet arietem cuius impetu destruit muros;

circa mediam vero partem accipit pontem factum ex duabus trabibus saeptumque vimine, quem inter turrem et murum milites constituunt, ut de machina in urbem transeant. In superiore autem parte contati3 et sagitarii collocantur, qui defensores

urbis prosternunt. Quo facto urbs capitur sine mora.—De Vegecio.

1) Por medio de las cuales.—2) Pisos.—3) Soldados armados con venablos.

Asedio de Siracusa, defendida por Arquímedes

Inde terra marique simul coeptae1 oppunari Syracusae, terra2 Hexapylo3, mari4 ab

Achradina, cuius murus fluctu alluitur; et, quia non diffidebant5 vastam di siec tam-

que spatio urbem parte aliqua se invasuros (esse), omnem apparatum oppugnanda- rum urbium muris admoverunt.

Et habuisset tanto impetu coepta res fortunam, nisi unus homo Syracusis6 ea

tempestate7 fuisset, Archimedes. Is erat unicus8 spectator9 caeli siderumque, mira-

bilior tamen inventor ac machinator bellicorum tormentorum10 operumque, quibus

quicquid hostes ingenti mole11 agerent ipse perlevi momento12 ludificaretur. Mu-

ros, per inaequales ductos13 colles, pleraque14 alta et difficilia aditu15, summissa16

quaedam et quae17 planis vallibus adiri possent, ut18 cuique aptum visum est loco,

ita genere omni tormentorum instruxit. Achradinae murum, qui mari alluitur, sexa- ginta quinqueremibus Marcellus oppugnabat. Ex ceteris navibus sagittarii fundi- toresque et velites etiam, quorum telum ad remittendum inhabile imperitis est, vix quemdam sine vulnere consistere in muro patiebantur; iunctae aliae binae quin- queremes, demptis interioribus remis, ut19 latus lateri applicaretur, cum exteriore

ordine20 remorum velut unae naves agerentur, turres contabulatas machinamenta-

que alia quatiendis21 muris portabant. Adversus hunc navalem apparatum Archi-

medes variae magnitudinis tormenta in muris disposuit. In eas quae procul erant naves saxa ingenti pondere22 emittebat; propiores23 levioribus eoque magis crebris

petebat telis; postremo, ut24 sui vulnere intacti tela in hostes ingererent, murum ab

imo25 ad summum crebris, cubitalibus26 fere, cavis27 aperuit, per quae cava pars sa-

gittis, pars scorpionibus modicis ex occulto petebant hostem. Quae28 propius quia

quaedam subibant naves, quo interiores ictibus tormentorum essent, in eas tolle- none super murum eminente ferrea manus, firmae catenae illigata, cum iniecta pro- rae esset gravique libramento plumbi recelleret ad solum suspensa prora navem in puppim statuebat; dein, remissa subito, velut ex muro cadentem navem cum in- genti trepidatione nautarum ita undae affligebat, ut, etiamsi recta recideret29, ali-

quantum aquae acciperet.

Ita maritima oppugnatio est elusa, omnisque spes eo versa ut totis viribus te- rra30 aggrederentur. Sed ea quoque pars eodem omni apparatu tormentorum ins-

tructa31 erat Archimedis unica32 arte. Natura enim adiuvabat loci, quod saxum cui

imposita muri fundamenta sunt magna parte ita proclive est, ut non solum missa tormento, sed etiam quae pondere suo provoluta essent graviter in hostem incide- rent. Eadem causa ad subeundum33 arduum aditum34 instabilemque ingressum35

praebebat. Ita consilio habito36, cum omnis conatus ludibrio37 esset, absistere

oppugnatione atque obsidendo tantum arcere terra marique commeatibus38 hostem

placuit.—Tito Livio, XXIV, 33-36.

1) Gram., §217, B, 1; comenzó a ser atacada.—2) Por tierra.—3) Por la

parte de.—4) Por mar.—5) Como confiaban en que invadirían...—6) Abl. lo-

cativo.—7) Época, tiempo.—8) Singular.—9) Astrólogo, astrónomo.—10) Má-

quinas, ingenios.—11) Con enorme esfuerzo.—12) Tiempo.—13) Construi- dos.—14) La mayor parte de los lugares.—15) De difícil acceso (liter.: difíciles de acceso).—16) Depresiones.—17) Y a los que podía irse (liter.: y que podían ser visitados).—18) Tal como le pareció..., así...—19) De modo que se ado- sase un costado a otro.—20) Fila.—21) Gerundivo en dat.—22) Abl. de cual.—

23) A las (naves) más cercanas.—24) Para que los suyos lanzasen preserva-

dos de heridas.—25) De abajo arriba.—26) De un codo.—27) Con numerosos huecos.—28) Constr.: QUIA QUAEDAM NAVESSUBIBANT PROPIUS QUAEQUO ES-

SENT INTERIORES ICTIBUS TORMENTORUM, IN EAS MANUSFERREA… CUM... STA-

TUEBAT... AFFLIGEBAT…, como algunas naves se acercaban más a estos huecos,

para quedar dentro de la curva de los proyectiles, un garfio de hierro (lan- zado) contra ellas... como... colocaba... y la hacía chocar...—29) Aunque vol- viese a caer recta.—30) Por tierra.—31) Había sido provista.—32) Singular, excepcional.—33) Para acercarse.—34) Acceso difícil.—35) Camino resbala- dizo.—36) Celebrado.—37) Dat. de fin.—38) Cortar los aprovisionamientos;

Gram., § 310, 2.

La guerra naval

Romanus populus pro decore et utilitate sua classem semper habuit paratam. Nemo enim bello lacessere eum populum ausus est, quem promptum ad vindican- dum cognoverat. Apud Misenum igitur et Ravennam singulae legiones cum clas- sibus stabant, ut, cum ratio postulasset, sine mora, sine circuitu ad omnes partes navigia pervenirent. Nam Misenatium classis Galliam, Hispanias et Africam habe- bat in proximo. Classis autem Ravennatium Graeciam et Asiam petere directa na- vigatione consueverat, quia in rebus bellicis celeritas amplius solet prodesse quam virtus.—De Vegecio.

Reclutamiento de tripulaciones durante las Guerras Púnicas

Ut numerus legionum expleretur, sex novae legiones erant scribendae1; eas

primo tempore consules scribere iussi2, et classem parare, ut, cum eis navibus quae

pro Calabriae litoribus in statione essent, centum quinquaginta longarum classis navium eo anno expleretur...

Cum increbresceret rumor3 bellum in Sicilia esse, T. Otacilius eo cum classe

proficisci iussus est. Cum deessent nautae, consules ex4 senatus consulto edixerunt

ut5 qui L. Aemilio, C. Flaminio censoribus6 milibus aeris quinquaginta, ipse aut pa-

pendio7 daret; qui supra centum milia usque ad trecenta, tres nautas cum stipendio

annuo; qui supra trecenta usque ad decies8 aeris, quinque nautas; qui supra decem9,

septem; senatores octo nautas cum annuo stipendio darent. Ex10 hoc edicto nautae

armati instructique ab dominis cum triginta dierum coctis cibariis11 naves conscen-

derunt. Tum primum est factum ut12 classis Romana sociis navalibus privata im-

pensa paratis13 compleretur.—Tito Livio.

1) Debían ser reclutadas.—2) Recibieron el encargo de.—3) El rumor de

que había guerra en...—4.) En virtud de.—5) Ordenaron que aquellos cuyo censo, o el de su padre, fuese de...—6) Siendo censores...; en el censo rea- lizado por...—7) Con el sueldo de...—8) Diez millones de ases.—9) Diez millones.—10) En virtud de.—11) Pan cocido, galleta.—12) Por primera vez sucedió entonces que...—13) Con tripulaciones procuradas a costa de (= con dinero de) los particulares.

Triunfo de Paulo Emilio

Victa1 igitur inimicorum malevolentia et obtrectatione, triumphavit2 Paulus

de Perseo rege et Macedonibus per triduum, ante diem quartum et tertium et pri- die Kalendas Decembres. Fuit hic triumphus, sive magnitudinem victi regis, sive speciem simulacrorum, sive pecuniae vim3 spectes4, longe5 magnificentissimus,

ut6 omnium ante actorum7 comparationem superaret. Populus, exstructis8 per fo-

rum et cetera urbis loca, qua9 traduci pompam oportebat, tabulatis theatrorum in

modum, spectavit in10 candidis togis. Aperta templa omnia et sertis coronata ture

fumabant. Lictores satellitesque confluentem temere turbam et vage discurrentem summoventes e medio, patentes late vias vacuasque praebebant. Cum in tres, ut diximus, dies distributa esset pompa spectaculi, primus dies vix suffecit trans- vehendis11 signis tabulisque captivis, in ducentos quinquaginta currus imposi-

tis. Sequenti die multis plaustris translatum, quicquid Macedonicorum armorum pucherrimum et magnificentissimum fuit, quae et ipsa12 ferri13 aut aeris recens

tersi14 nitore splendebant, et ita15 instructa erant inter se, ut, cum acervatim potius

cumulata, quam artificiose digesta, viderentur, miram quandam hac ipsa16 velut

temeraria et fortuita concursione speciem obiicerent oculis: galeae scutis, et lo- ricae ocreis, et peltae Creticae, et Thracicae caetrae, et pharetrae equestribus per- mixtae frenis, strictique gladii hinc inde mucrone exserto minaces, et e lateribus eminentes sarissae. Atque haec omnia cum laxius vincta inter se essent, si quando in transvehendo sibi mutuo alliderentur, Martium quendam ac terribilem ede- bant17 sonum, ut18 ne victa quidem conspici possent sine quodam animorum ho-

rrore. Tum onusta argento signato19 vasa quinquaginta supra septingenta20 a tribus

milibus hominum portabantur. Tria talenta in singulis21 a quaternis gestata homi-

nibus. Erant et22 qui crateras argenteos, et phialas23, et calices, et cornua ferebant,

tum24 apte inter se collocata, tum24 magnitudine, et pondere, et exstantis insigniter

caelaturae artificio conspicua. Tertio autem die ducere agmen primo statim mane coepere tubicines, non festos sollemnium pomparum modos25, sed bellicum26 ca-

nentes, quasi in aciem27 procedendum esset. Post hos agebantur pingues, cornibus

auratis, et vittis sertisque redimiti boves centum et viginti. Ducebant eos cincti fasciis eximio opere textis iuvenes quibus comites additi pueri pateras aureas ar- genteasque gestabant. Sequebantur ii, qui signatum28 aurum in vasis septem et

septuaginta ferebant, quorum unumquodque, quemadmodum et29 ea in quibus ar-

gentum translatum fuerat, tria talenta habebat. Tum visebatur sacra phiala23 decem

talentorum pondo auri, pretiosis distincta30 gemmis, quam Paulus faciendam cura-

verat31, ceteraque pocula ex auro32, quibus Persei triclinia ornabantur. Subibat33

Persei currus, eius armis onustus, addito34 diademate. Sequebatur captivorum ag-

men: Bithys, Cotyis regis filius, obses in Macedoniam a patre missus, ac deinde cum Persei liberis35 captus a Romanis; tum ipsi Persei liberi, comitante educato-

rum et magistrorum agmine, manus ad spectatores cum lacrimis miserabiliter ten- dentium, et docentium36 pueros, implorandum suppliciter victoris populi mise-