TítuloDo carácter híbrido da narrativa breve de Carvalho Calero (Da ambigua verdade intempestiva de Aos amores seródios)

Texto completo

(1)Hctasdo. S. Ricardo. i. m Carual. m e m o r i a. d. ºs é. e u. Os i. o. Ocalero 10. Edición de Teresa lópez e francisco Salinas. UNl\'EKSQ)ADE DA COllU�A llEA 1>E fJLOLoxiAs G.\LEG E l'OllftlCU�.

(2) Editan:. © Departamento de Galego-Portugués, Francés e Lingiiística da Universidade da Coruña Campus de Elviña, s/n. A Coruña © Asociación Sócio-Pedagóxica Galega r/ Laracha, 9, entrechán 1501 O A Coruña Teléfono e fax: 981 27 82 59 Deseño gráfico do Simposio: Torné Asociados De�eño da edición e maquetación: Antonio Souto Impresión: lmprenta Provincial Dep. Legal: C-617-02. I.S.B.N.: 84-89679-66-5 I.S.B.N.: 978-84-9749-767-1 (electrónico). DOI: https://doi.org/10.17979/spudc.9788497497671.

(3) HctasdoS Ricard� m. i. m Carual. e m o r la. d. ºs é. e u. i. o. Ocalero lo. Edición de Teresa lópez e francisco Salinas. Organizan:. Colaboran:.

(4) Organización 11. B•IHlllll 1 J[][. [ff[]. 11. 11 11 rnr 11. rnn 1 1 11. Departamento de Galego-Portugués, Francés e LingOística da Universidade da Coruña Asociación Sócio-Pedagóxica Galega. Presidencia de Honra Mª lgnacia Ramos.. Comité Científico Profª Doutora Mª Victoria Carballo-Calero Ramos (Universidade de Vigo). lsaac Díaz Pardo. Francisco Fernández del Riego. Prof. Doutor Justo González Beramendi (Universidade de Santiago de Compostela). Prof. Doutor Basilio Losada Castro (Universitat de Barcelona). Profª Doutora María Camino Noia Campos (Universidade de Vigo). Prof. Doutor José Luis Rodríguez Fernández (Universidade de Santiago de Compostela). Prof. Doutor Jurjo Torres Santomé (Universidade da Coruña).. Comité Organizador Coordenación: Teresa López (Universidade da Coruña), Francisco Salinas Portugal (Universidade da Coruña).. Presidente: Carlos Paulo Martínez Pereiro (Universidade da Coruña). Vicepresidente: Alberte Ansede (Asociación Sócio-Pedagóxica Galega). Vogais: Pola Universidade da Coruña: Manuel Ferreiro, Xosé Ramón Freixeiro, Elisardo López Varela, Luciano Rodríguez, Goretti Sanmartín e Laura Tato. Pola Asociación Sócio-Pedagóxica Galega: Xoán Costa, Teresa Fiaño, Anxo Gómez Sánchez e Mª Xosé Bravo.. Secretaria: Xosé Manuel Sánchez Rei (Universidade da Coruña) Secretaría do Simposio: María Calvo, Xoán Carlos Lagares..

(5) ;. lndice. Presentación. 7. Prólogo José Luis Meilán Gil. ....................................................................................................................... 9. Conferencia Inaugural Ricardo Carvalho Calero, Gallaecia Magna. José Luís Rodrígez. A investigación lingiiística e literaria. .. ................................... .......... 11 29. ------. Como sair do cerco. A legitimaçom galeguista da Literatura Galega por Carvalho Calero e a génese da sua centralidade no campo da crítica literária. Elias J. Torres Feijó. ..... 31. A obra lingiiística de Carvalho Calero. Ramón Mariño Paz ...................................................... 67. A narrativa. 107. A narrativa de Carvalho Calero na encrucillada dos anos cincuenta. Manuel Forcadela ...... 109 A descrición na obra narrativa de Carvalho Calero. Análise retórica e hermenéutica. Arturo Casas. 119. Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero. (Da ambígua verdade intempestiva de Aos amores seródios). Carlos Paulo Martínez Pereiro. 137. ..................................................................................................... ................................... 161 O discurso metapoético de Ricardo Carvalho Calero. Xosé María Álvarez Cáccamo. ............. ..... 171. ............................................................. 183. As pegadas de Manoel Antonio na poesía de Ricardo Carvalho Calero. Kathleen March Carvalho Calero. Mitos para un exílio. Pilar Pallarés. 163. O teatro. 203. Carvalho Calero: o Teatro e a Vida. João Guisan Seixas . ... .......... . . . ...... .............. ....... .............. Carvallo Calero no diagrama da comunicación dramática. Carballo, poeta dramático e ironista. Araceli Herrero Figueroa. ............................................................... A intervención política e cultural. 205 227 249. O compromiso cultural de Carvalho Calero: a reintegração lingiiística galego-portuguesa. José-Martinho Montero Santalha. ............................................................. Reflexións sobre a Segunda República. Xosé Ramón Barreira Fernández Carballo Calero, un xove nacionalista. 1926-1936. Justo Beramendi.. .......... 263. ............................ 281. ..... . . . ........... .. .. ........ 251. O home. 295. Algúns recordos de Carvalho Calero. lsaac Díaz Pardo. ............ . .............................................. Ricardo Carvalho Calero: a elegancia do intelectual comprometido. Miguel Anxo Fernán-Vello. ........................................................................................................... O professor, o mestre, o amigo: evocaçom saudosa. Aurora Marco. .. 297 301. ........................ 309. ........... .................................................... 323. ............... Cla_usura do Simposio Carvalho Calero novelista. Darío Villanueva. .............. .. Apéndices. 341. Apéndice fotográfico ............................................................................................................... 343 Ricardo Carvalho Calero escribe a Xosé Filgueira Valverde. Dados para a antoloxía da poesía galega do ano 1936. Teresa López. ............ ............................................................... 349. 367.

(6) 3. Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero. (Da ambigua verdade intempestiva de Aos amores seródios). Carlos Paulo Martínez Pereiro. DOI: https://doi.org/10.17979/spudc.9788497497671.137. Universidade da Coruña. Também a idade não deveria ter grande importáncia. Mas tem. Oh, se tem!. (David Mourão-Ferreira, Um Amor Feliz) CARLOTA.- Berte, escoita-me. Non pod es seguir crendo que o que les se corresponde coa realidade. Werther é un ser de ficción e ti non o es, nen nunca o serás. Non te vas suicídar, porque o mundo é algo máis do que a literatura.. ALBERTE.- Non será algo menos? (Paulino Pereiro,. O leitor de Goethe). O.. Don R i c a rdo Carva l ho Calero exerceu nos últi mos anos da súa vida. ese poder simbólico e moral q u e, como ten dito Míguel Torga, por veces é o único posíbe l , "o terrívef poder de recusar", co que, aos pou cos, fo i consegui ndo apagar a forza do poder ofic ial e estabeleddo desatado contra el. Dez anos vo l v idos do seu pasamento, estamos hoxe aquí nu n s i m posio a e l dedi cado que ac ho- devén m ostra s i g n ifrcativa do crecente pod er daquel a digna e, por veces, incomprendida opción persoal: de s i l enciosa -ma i s tamén grítante- renuncia. -. Para arén da sec u ndarización, xa varias. veces. mencionada. das ses¡ón s deste simpos io, co i d o aínda hoxe que escrito noutro l ugar (Martínez Pere i ro 1991:. ao. fongo. -como xa. temos. 72}- hai seguramente má i s. dúas drcunstandas que, entre outras, axudaron. a un. preterrmento da. considerac i ó n ponde rada d a obra ! itera r i a de Carva l h o C a lero. Por. un. B7.

(7) H. Carlos Paulo Martínez Pereiro. 5lioS i. P Os i O. Ricardo Carualfiocalero. l ado, m o i tos dos seu s partida rios ed i fi c a ( ro ) n u n c u lto á s ú a perso na l i . memoria dos éculo. d a d e c ívica (cando non case exc l u s i vamente ao s e u " i deari u m " l i n guísti co) q u e re l egou e re l ega a súa obra de c r i a c i ó n a u n h a pos i c i ó n a nc i l a r, case a u n ha " res n u l l i u s " . Por outro l ado, Carva l ho, q u e para m i n é p r i m e i ro 'poeta' , e n sentido l ato e d u n h a m a ne i ra certamente paradoxa l -a índa q u e p l e n amente x u stificada e exp l i cábel dado q ue, en pri m e i ro l u gar, e l mesmo 'col aboro u ' ao seu apagamento como c r i a dor e, e n segu ndo l ugar, pera nte a ev i d e n c i a esm agadora de q u e sen a s ú a aportac i ó n a nosa l i ngua e l iteratu ra nen serían com pre nd i das nen terían evo l u ído igua l-, ten s i d o e é c o n s i derado prefe rentemente como l i ngui sta, h i stor i ador, ensaísta e erud ito, conforme a un modo de pen samento b u rgués de o rde c l as ifi cato r i a e taxo n ó m i ca, xerárq u ica e exc l u ínte, perante c a l q u e r prod u c ió n e saber m ú lti p l o s .. É así q u e, s e n afán de me axu sta r a o p rotóti po de fa l so debate sobre a s prefere n c i as exc l u íntes e neste contexto red u c i o n i sta, parece necesario. e d i scern i r, non i g u a l a r por e l evac i ó n , porq u e estou certo de que da. Ca ndo en 1984 tivemos a posibi l idade de coñecer na íntegra a produción ficc iona l breve de D . Rica rdo através da p u b l i ca c i ó n da obra Narrativa Completa, xa se observaba n d úas l i ñas de forza rela c i o nadas co territorio privilex iado na escrita dos restantes textos q u e recom p i laba. Nos primeiros (A xente da Barreira e Os señores da Pena) son as cró n i cas do cartógrafo do i ma x i naria ga lego deci monón ico -tan oterianas, a l i ás-, da 'xente' e dos 'señores' do ru ra l n u n sentido retrato de época, o q u e sed uce o noso a utor. Nos textos seg u i ntes (0 /arde Clara, As Pitas baixo a chuva, Os tumbos e A Cegoña), para a l é n da l i x e i ra 'impu reza' progresiva a n ivel temático da súa concepción compósita, xa é o i ma x i na r i a persoa l dos espazos a utob i ográficos infa ntís e menta i s o q u e rexe a súa construción narrativa e o seu m u ndo ficciona l , c u n ha -en pa labras do proprio autor- "misión catártica".. p rod u c i ó n q u e nos l egou ti ramos con fac i l i d ade i ntem pora i s obras. A novela do '79. m a n i festa r aq u í m á i s u n h a vez a i m po rta n c i a do l egado g l oba l de D. Ricardo para a nosa c u ltu ra, afi rmando sen reticen c i as ta nto a s ú a esc rita ! iteraria e actividade oratoria c o m o o s e u l abor i nvesti gador, e de ntro d a s ú a pol i mórfica obra de c r i a c i ó n a i m porta n c i a d a n arrativa breve d e que agora, parc i a l e pontu a l me nte, nos q ue remos ocu par. Aínda. m ais,. res u l ta. para. min. ev i d e nte. que. a. c a r e n cia. de. ' i nstitu c i o n a l izac i ó n ' da obra de D. R i c a rdo e o fe ito d e q u e conti n ú e a coñecer s ó u n "succes d 'esti me", para a l é n d u n apagamento só parc i a l mente efecti vo, te n motivado un certo acriti c i sm o e n a l tecedor entre os seu s segu i d o res e/ou leitores, po l o q ue, a ntes de m á i s, q uero confesarme 'carva l h i ano', non 'carva l h i a n ó l atra' -de se me perm iti r o u so de tan prácticos, m a i s grotescos, n eo l oxismos-, e, porta nto, co ido q u e, no conxu nto d a s ú a obra de c r i a c i ó n , é necesario a índa ponderar. m a i o res e datados contri butos menores.. 1. Po i s ben, sen á n i mo fos i l izador e cos consi derandos p rev i as, gostaríamos de nos achegar a u n h a mostra da súa esc rita narrativa q u e c o m p l ex a m e nte se d i sta n c i a d o resto d a s ú a fi c c i ó n c u rta, aprox i má ndose re l ativamente do seu exce l ente rom a n ce Scórpio e de grande parte da s ú a poes ía ú ltima ( m a i s non só) : trátase de Aos amores seródios ( 1 9 79), com p l exo e árd u o texto po l o q u e confeso ter u n h a g ra n d e d evoc i ó n como l e i to r1, por c o n stitu ír u n h a m ed i tac i ó n , despoxada no fondo e com p l exa n a estrutu ra, sobre a n atu reza efémera d a ex i ste n c i a .. 138. nada ten a ver coa pri meira e pouco -en todo o caso, o refe rido á apertu ra do discurso á temática a utobiográfica- coa segu nda das l i ñas de fo rza referidas. Por outro lado, os excelentes " Provérbios otomanos : De Se/im a Solimán" (Ziyá 1985 : 475476), posteriormente p u b l i cados con pseudóni mo, que completan, xu nto co romance Scórpio e ma i s as obras reco1 l idas na obra citada con a nterioridade, a produción ficcional do autor, ta m pouco teñen nada en comú n coa nosa narrativa, nen no teor ensa ístico- lenda rio e h i stórico-pa raból ico, nen no seu ca rácter demasiado c i rc u n sta nc iai, biograficamente datado e relativamen te expl ícito nas súas concretas i nten cións reprobatorias "ad personam"..

(8) D o carácter híbrido n a narrativa breve d e Carvalho Calero. Xa de pri n c i p i o, gosta ría de comenta r tamén q u e, á m a n e i ra de " l ' hon nête homme" que fo i con certeza, Carva l ho ao l o n go da s ú a tra xecto r i a ! itera r i a esc rebe cada vez m á i s para si e, ao mesmo tem po, cada vez con m á i s i n s i sten c i a co ntra esa horro rosa ban a l izac i ó n e u n i fo rm izac i ó n da persoa q u e debemos ver como o m á i s grave atentado contra a s ú a nobreza, po l o q u e desexaríamos refl ect i r, en voz alta e por vía do exe m p l o, sob re a confesada ficc i ó n e, espec i a l m e nte, a encu berta escrita do 'eu' q u e perco rre, en parti c u l a r, a refe r i d a n arrac i ó n c u rta e, e n xera l , as súas ú lt i m as - e teñ o para m i n q u e tamén as s ú a s m á i s i nte resantes- p rod u c i ó n s ! iterar i as. A c h o , portanto, q u e, apesar d a súa espec ifi c i d ade, para enco ntrarmos u n ha c h ave de l e itu ra axe itada a esta m ostra ficc i o n a l d a súa derrad e i ra esc rita, é p rec i so parti rmos do apriorismo de que o que i nte resa cada vez máis ao a uto r de Scórpio nos seus escritos d e madu rez dos anos '70 e '80 (e non só) está m á i s no segund o grau, no segu ndo sentido da s ú a c r i a c i ó n ! itera r i a : n a vida. Ou, con outras p a l a b ras, q u e re ría aq u í desenvol ver, a respe ito desta nove l a en parti c u l a r, d ú as das m á i s re l evantes das i m p res i ó n s derivadas das m i ñas l e itu ras p rov i so r i as da obra ! itera r i a da madu rez carva l h i a n a : a percepc ión de q u e h a i u n cordón u m b i l i c a l q u e, l igando a escrita á i nterioridade do seu c r i ador, i ntersecc i o n a o ' m u ndo d a obra' e o ' m u ndo ínti mo do autor'; a sen sac i ó n de q u e o i m p l íc ito sentido auto b iográfi co dos textos -desdobrado en exame da i nti m i d ade- se vería degrad ado baixo a s ú a exp l íc ita configu rac i ó n e teo r de ficc i ó n , sem p re que ente n d i d a esta como exc l u ínte fi n en si.. É así q u e, apesar de q u e, en conc reto, a i nten ción de Carva l h o nesta n arrativa i ntel ectu a l e com pós ita non é a da auto-xu stificac ión enco m i ástica, nen a da anál i se esq uemática, m a i s a da procu ra do auto coñec i me nto e do i m perativo c i rc u n stanc i a i , facu ltando u n h a i m axe do seu i nterior q u e rexe ita o patéti co, o espectacu l a r e o apol oxético. Non temos nengu n h a d ú b i d a : no texto ficc i o n a l q u e nos ocupa(rá) como en moitos dos escritos poéticos carva l h i anos a l i cerzados nos espazos i nte 2. Co n esta anómala novela sobre o amor na vel l ice en q u e procura exam i n ar e reinstalar a súa i ntim idade, Carva l ho rotu ndamente i ntroduce no seu u n i ver so ficcio n a l , por pr i meira e case ú n ica vez, a ancoraxe ind ividual e emocio nal da topografía amorosa de s i proprio e a viaxe reflexiva ao ' l a birinto do tempo' e ao ' m i sterio do fem i n i no'. Ancoraxe e viaxe que, co n i ntencións e modos d iverxentes, oito anos des po is, en 1987, o levarán en Scórpio a q u erer 'rei nventar ' parte da súa 'vida' nos moldes ! iterar ias da escr ita memo rial.. riores da i nti m idade, "Madame Bovary, c'est l u i " en non peq u e n a parte2• F i q u e c l a ro : somos abondo 'pascal i anos' para sabermos q u e o prexu í zo q u e r sem p re atopar u n home detrás de u n auto r e somos tota l men te consc ientes de que red u c i r mecan i camente a criación ! itera r i a d u n escritor á s d i me n s i ó n s da s ú a persoa resu lta, cando menos, s i m p l ifica dor, erróneo e i nconven i ente ... ...M a i s, a índa co r i sco c a l c u l ado " c u m grano sa l i s" do achegamento red utor o u da aprox i m a c i ó n u n ívoca q u e supón -tanto a confu s i ó n de. 139.

(9) Rctas110S i. Carlos Paulo Martínez Pereiro. p Os i O. Ricard11 Carualfiocalero. obra. e. memona doséc ulo. v id a ou de autor e home, como o convencimento apriorístico de. que o "décalage" coa real idade fa i que o escritor v i va os seus fantas. mas através da escrita- achamos que, concretamente, a narrativa car. 3. Permítanme reprodu c i r d ú as conside racións do autor sobre o partic u lar. E i s a primeira, referida á súa produción d ramática, mais extrapolábel ao con x u nto da súa obra de cr iación: " (. .. ) para m i n , como para m u itos outros escritores, a 1 iteratu ra, a criazón l iterá ria, mais que com u n i cazón co próxi mo, é comu n i cazón com i go mesmo. Trata-se dun soli l óq u i o en q u e o autor e o l eitor son personaxes que o mesmo actor interpreta ( ... ) . Mais q u e fazer saber aos outros o que nós pensamos ou sentimos, hai nese tipo de escritores entre os cais me situo, u n h a necesida de de dar forma, dar fo rma exterior, dar fo rma p lástica, a unha real idade de criazón l iterária q u e é i nterior ( ... ). Entón, c o n c i bo perfeitamente u n poeta, u n escritor e n xera l , que n a i l l a de Robinson, e sen esperanzas d e regresar à soci edade, esc reve sen embargo" ( F e rnán-Vel lo & P i l l ad o Mayor 1986 : 109) . Vexamos a segunda consideración a respeito da súa con cepción da poesía -acho que non só válida para a l írica e n sentido restrito como catarse: " . . . non hai a menor dúvida de que pola m i ña contextu ra i n d i v i d u a l -qu e en grande parte é tamén consecuéncia, por su posto, d a educazón q u e u n adqu i re- a poesia para m i n non é outra cousa que catar se ( . . . ). Porque, efectivamente, para m i n a poesia n o n é u n f i n en s i mesmo: é u n h a maneira de expresar esa trascen déncia, u n h a maneira de pu rificar-se, de p u rgar as angústias, as preocu pa zóns do home" ( Fernán-Ve l l o & P i l l ado Mayor 1986 : 148).. 4. En real idade, l i m itaríase a pouco máis do q u e a u n h a referencia i n d i recta no i n icio do q u i nto capítu lo ("neste j u l lo frio, anubiado e sen sol, da costa por tuguesa, projecto os meu o l los na praia. U n h a praia do norte, esfu mada entre a brétema"), de que parte o bió grafo carva l h i a n o josé-Mart i n h o Montero Santa l ha, identificando d e maneira i m p l ícita o eu biográfico d o autor e o eu l iterario do narrador, para afi rmar: "A obra fo i redactada n u m has férias de verao no norte de Portugal " (Montero Santa l h a 1993 : 151 [ n . 131 ]).. val hiana por vo lta do mascul i no amor sen i l so l i c ita de c a l quer c rítico a o u sadía exixida pol o p resu posto e d uplo "envo i " deste noso autor d i sc reto (primeiro. a. si proprio e. ao. l eitor cúmplice despo i s) . De fe ito,. c a l q u e r leitor avi sado observa que ora a p ropr i a ficc i ó n multipl ica os índices, indícios e pi stas para asentar este t i po de arri scada l e i tura, ora as repetidas. e. coñec idas refl exións d e Carva l ho Cal e ro sobre a con. cepción ' robinson i a n a' ou sobre a fina l id ade últi m a -d i ríamos, persoa l , catártica ou homeopática- d a súa esc rita3 i ncentivan u n tan ( i n)correc to e ' (a)científi co' deambular crítico-i nterpretativo. Conviría acrecentar que as correspondencias van para alén do m ate r i a l b i ográfico (ambienta l , h i stóri co, documental o u anecdótico), m o i esca so de o entendermos en se ntido restrito4, e aínda u ltrapasan o patente teo r estil ístico e o particu l a r ton persoal do Carva l ho rea l , expres iva m e n te c a racte r i zado por c aracte r ísti co, atinx indo o c am po d a ( i nter)textua l idade nos continuas trasvases para. a. esc rita desta n a rrati. va curta de fragmentos, d i gres i ó n s, o p i n i ó n s, perspectivas. e. fi nxi men. tos do noso autor, o ra desde a súa p roduc i ó n ensaísti ca e i nterventi va, o ra desde as restantes facetas e m a n i festac i ó n s d a súa p roduc i ó n c ria tiva, ou, ademai s d o uso da m ito l ox ía e da a rte, d os seus referentes l ite rarios verbo dos 'amores serod ios', adqui ridos através da s ú a p ropria esc rita e das súas l e i turas reflex i vas ( i n ) m ed i atizadas (Caste l ao, Aure l i o R i ba l ta, G oethe- E c ke rm a n n-Qu i nte l a-Cansinos Assen s ou Ve rgíl i o Ferre i ra) .. 2. A pecul i a r voz n arrativa, q u e no p r i m e i ro capítulo ( i ntitu l ado "Os ve l l os non deben n amora�-se") nos i ntrod u ce na n ove l a, obedece con descaro ao autor-ventrílocuo: tra n s m ite, entre a l itera l i dade e a conden sac ión de suavís i mas paráfrases, textos ensaísti cos p revi as do Carva l h o gramática e estud i oso da nosa l iteratu ra . E n pri m e i ro l u gar, d i serta por vo lta d o axe itamento semántico e ntre o título, os contidos e as i ntencións de Os vellos non deben de namorarse de Caste l ao, para c o n naturalid a d e reproduci r a amálga m a d e c o n s i d erac i ó n s i nterpretativas e refl exións sobre o amor novo e o a m o r de ve l l o que a d inám i c a anal ítica d a c l ásica peza teatral xa l l e t i ñ a susc itado con a nterioridade noutros ámbitos da súa esc rita . E n segundo l u gar, a mascarada e impura voz n a rrativa tamén i ntroduce u n h a refe re n c i a ao protago n ista da nove l a O derradeiro amore do esc rito r ferro l á n Aure l i o Ribalta: "o señor Antón de quen non coñeceríamos o d rama se non o coñecese o autor omn i sciente, porque o vel lo fo i capaz de atu rar e n. 140. I n d i quemos xa agora q u e todas as citas da nove l a Aos amores seródios repro ducen o texto ed itado en Narrativa completa (Carba l l o Calero 1984 : 221238) . Dada a relativamente cu rta enti dade cuantitativa dos seus sete capítu los, a seg u i r, non consideramos nece sario -para alén d a local ización no capítu l o que corresponder- i nd icar ao final do texto reprod ucido a páx i n a en q u e o mesmo se encontrar..

(10) Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero. s i l éncio os acoras do seu corazón". E ste capítul o reflexivo e referencial con c l ú e no seu fin a l coa s i n xe l a enu nciación do motivo temático n u c lear su bxacente á compl exa constr u c ión novel esca : "Así que m e parece moi natu ra l que os vel l os se namoren , a índa que tam én é mo i n atu ra l que non sejan correspo n d i dos". Nestas páxi nas introdutor i as rac i o na l ízanse con exactitude os xuízos de valor -en canto 'opi n ió n s com ú n s'- sobre o amor seni l en ámbito b i o l óx i co e soc i o l óx i co, de ta l m a n e i ra que, falando de gramática e d ramática,. o. c írc u l o se va i abri ndo aos pou cos á real i dade e á. é (ste)tica, e, sim u l tánea e paradoxalmente, se vai cerrando nas opi n ións, xu ízos e p robl emática ínti m a d a nada aséptica voz n a rradora . O motivo estritamente privado e aparentemente i ncom u n i cábel do amor de vel lo confl úe n a p roblemática temática, h u mana e xera l , através da selecc i ó n "ad hoc" de dous dos textos d a " l itu raterra" -de se me perm i ti r u s a r do posíbel acerto esti l ístico deste neo l oxismo l acan iano para refe r i r tamén a l iteratu ra d a nosa terra-, ana l i sados e ava l i ados polo Carvalho estud i oso e crítico5• Vemos así como, parti ndo da escrita ! iteraria a l l ea e da escrita crítica propria, o "autor o m n isciente" (des)mascárase n u n n arrador 'osc i lante' que s e h a movi mentar a o longo dos suces ivos capí tu los da nove l a en i nstábei s vaivéns entre o pensamento espec u l ativo e a con c rec ión da ficc ión q u e ten que cohesionar, mostrando ás c l a ras u n h a nada del i cada fusión entre o ensaio e a narrac ión, consi stente en equ i l i brar esta ú ltima para que os dous modos de escrita se enriq ueza n . E ntramos no segu ndo capítu l o ( " Ás i a Menor") en m á i s d o q u e abru pta trans i c i ó n c u n fu n d i d o xa n o n do esperado escu ro m a i s de auténtico 'bu raco negro' -se rvíndonos d a mesma a n a l ox ía c i nematográfica que su bxaz ao texto . N e l , ao l e ito r é l l e com u n icado o ach ado por parte de 5. un a rq u e ó l ogo n u n santu ario do Mea n d ro asiático de u n h a cabeza Por un lado, da atención e devoción á excelente peza de Castelao, por evi dentes, non paga a pena nen mencio nar x u ízos concretos por e l em itidos repetidamente, abonda coa releitura dos d i versos estudos q u e, antes e des pois da escrita de Aos amores seródios, l l e ded icou, hoxe recompi l ados por Laura Talo Fontaíña nos Escritos sobre teatro (Carval h o Calero 2000 : 8 1-92, 93-100, 140-146, 155-162, 197-208 ou 2 17-234 ) . Por outro l ado, é moi sig nificativa do interese do noso autor por esta narrativa b reve de Aure l i o R i balta, a breve a n á l i se ava l i ativa -excesiva, cando menos vista desde hoxe e na nosa modesta o p i n i ón- que rea l iza na súa monu mental Historia da literatura galega contemporánea (Carbal l o Calero 1975 : 488).. fem i n i n a d e mármore q u e, na s ú a espec ifi c i d ade i m p u ra e na s ú a a m b i gu i d ade m i stér i ca, é ca racterizada e descrita en fría pers pectiva de categorizac ió n art i sti co-taxon ó m i ca e de demorada e emoc i o n ada con tem p l ac i ó n h u m a n a, ponderando n u n h a l i nguaxe c a l o rosa e carn a l mente conotativa as p rete n s i ó n s d o s e u xen i a l esc u lto r ao rea l izar "este i ntenso rosto de moza rea l " . De novo, o capítu l o e ncérrase de m a n e i ra ep ifonemática e re l a c i o n a l , cando sabemos q u e, n a n uca d a i nde term i n ad a cabeza d e deusa- m u l l e r a ser necesariamente i d o l atrada, está i n sc rita a frase "Aos amores seród i os" que d á títu l o á n ove l a . Isto é , d ísenos q u e u n a rqueól ogo local izou no Mea n d ro -coi damos que non por casu a l idade a l í onde séc u l os antes d a c u ltu ra h e l e n ística n ace. 141.

(11) Carlos Paulo Martínez Pereiro. sobre a rx i l a a esc rita s u meria e acad i a n a- os teste m u ños d u n h a p i eda de ru ral e antiga : u n h a cabeza marmórea de m u l ler moza da a ntiguida de serod i a d a H é l ade, po l i c romada, de c u rta cabe l e i ra e de tamaño n atu ral . A segu i r, retóm ase o i n i c i a l teor d i gres ivo d a nove l a, agora cen trado n a raridade da exótica, m i ster iosa e desacougante cabeza, a res peito dos mol des arq uetíp i cos da d i v i n a e p l ató n ica estatu aria h e l é n i c a . Progres ivamente a cabeza ' rea l ' , no s e u d u p l o sentido, (e tamén a com p l etude i maxi nada do seu corpo) vai carna l izándose, erotizándose na percepc ión que a voz n arrativa nos transm ite da vi axe menta l da idea d i v i n a á forma h u m a n a . É así q ue, fa lando d a ficc i ó n do fem i n i no acha do a rq ueo lóxico, derivamos su avemente para u n. p rec i so. d i sertar sobre. a representac ión da a rte helén ica e a presentac i ó n d a vida, de q u e pode ría ser e m b l ema -d i ría eu- a espec ie de " d i sfato r i so" de teor dantesco c u n q u e i riano desti l ad o po l a en igmática cabeza de mármore q u e o a rtis ta fixo dev i r m u l ler ao fu x i r do arquét i po h ierático-d i v i n o . A fermosís i m a e paradoxa l desc r i c i ó n q u e percorre a parte d i gres iva do capítu lo, exudando u n h a esq u i va sen s u a l i d ade, derivad a da su perpos i c i ó n e e ntrec ruzamento d o s modos taxo n ó m i co e emotivo, promove a fác i l conti n u idade e róti co- l írica q u e, no terce i ro capítu l o ("O poeta"), se desprende de un poema p revio de Carva l h o n e l reprod u c ido e i nte grado6. O espazo-tempo ficc i o n a l concretízase ("À no ite, à cea, no hote l " ) , o a rq u eó l ogo-person axe, o 'ac h ador' tom a nome nórd i co, " E r i k", e a voz narrativa reprod úcenos a s ú a voz poética, i n sp i rad a e i l u m i n ada po l o fasc i n io d a cabeza d e mármore, co poema. N e l , actu a l ízanse d e m a ne i ra m o i háb i l -estamos tentados de fa l a r de "agg i ornamento" desautomatizador, por modern i zador- os perti n aces "topo i " d a "des cri ptio pu e l l ae" petrarq u i a n a en mol des poéti cos c l aramente carva l h i a nos, po l o q u e, aos o l los do l e ito r av i sado, o seu parc i a l 'a lter ego' nór d i co desdobra de n ovo ao autor. No d i sc u rso poéti co, tamén se i ntro d u ce o referente m ito lóxico e a rtístico h e l enos (o " c i s n e q u e amou Leda" e " E u ríl oco, fi l l o de Anaxímenes, ród io" devén o esc u lto r -e poeta- d i sc ípu l o de E u ríb i o), p ro l ongando así a a m b i e ntac i ó n epocal e a conti n u i dade dos h a rmón i cos artísti co-erud itos. Destarte, no d i scorrer l ír i co retóm ase, conc l u s iva e c i rc u l amente, "a i m age d e u n h a deu sa" para a escu ltu ra xa h u m a n izada, acho que n u n fe l iz para l e l o espec u l ar coa h armon izac i ó n de contrarias p l atón i co ari stoté l i cos q u e xa se dese ñ a ra n a abord axe descritivo-d i g res i va de q u e deriva este desen vo l v i m ento poético.. 142. 6. Para a l é n da a u s e n c i a do t ítu l o "Cabeza de deusa", o poema é repro ducido con moi leves alteracións a res peito da anterior versión aparecida como q u i nto texto da tercei ra parte (" Av a l ó n " ) d e Futuro condicional (1967-1980), reco m p i l ación de parte da produción poética do profesor com postelán (Carbal l o Calero 1982 : 158159 ) . En real idade, pode considerarse que a textua l idade das dúas versións é a mesma, dado q u e o títu lo ausente na novela está máis do q u e i m p l ícito no desenvolvimento do capítu lo anterior e posto q u e as m ín i mas a lterac i ó n s veñen motivadas máis p o r criterios de corrección l i ngOística do q u e por fu n cional idade poética: así, para alén da mudanza na o rde das palabras no final dos versos 6 e 23 e o acrecentamento d u n h a vírgu la no verso 15, son corrixi dos os vocábu los "mármol", "arran q u e", "e-sté" e "dun ha" da recompi la ción por "mármore", "arranco", "este ja" e "de u n ha" na versión reprod ucida na novela..

(12) Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero. O poe m a é rea l mente u n c l a ro e bri l l ante exe m p l o do fasc i n i o polo fem i n i no q u e obs i d iou o noso a utor, para alén de representar u n h a c l a ra a mostra d a s motivac i ó n s q u e me l evan -e po l o q u e x a s e ten d ito neste s i m posio, non só a m i n- a ava l i a r con exce l e n c i a a poes ía eróti ca d e Carva l ho -en grande med i d a un req u i ntado e i ntel ectu a l i zado erotó m ano- como un momento á l x ido desta poderosa m od a l i d ade l íri ca non só no á m b ito das nosas l etras7• E n consec u en c i a e co perm i so dos p resentes, non me res i st i re i á l e itu ra deste fermoso e cu ltivado texto : O teu cabelo curto de rapaz. As nenas dos teus ollos, duas negriñas que se erguen, entre escumas, do seu baño, a sorrir, maliciosas, docemente. A brancura do rosto, candidata ao império da brancura, neve, mármore, leite, marfim, lua, alabastro, lírio. E sobre o ceu desa brancura nídia, sobre esa branca luz sen nódoa, a neve da tua boca, tingida de solpor. 7. É evidente q u e u n h a parte sign ificativa da súa obra l írica está presidida polo signo de E ros e percorrida por u n h a sen s u a l i d ad e refi nada. M a i s non é menos certo que, como no poema q u e n o s ocu pa, a s u b l i mación d i s c i p l i nada da sensual idade, resultante da loita entre o desexo e a prohibición, parece desbordarse por veces para a expresión de u n desexo ( i n)controlado, para u n h a l írica apoloxía da ( i n)conti nencia, sen n u nca chegar a estar pres i d i d a polo signo de P ríapo ou comandada polo 'amor de abaixo'. A l iás, tamén non podo deixar de pen sar q u e moitas décadas despoi s de que, en 1886, Vi l l iers de l 'lsle-Adam concebi ra a utopía de L'Eve future, da Eva en que o francés q u i xera reu n i r todas as cual idades da m u l ler 'ideal', Carva l h o padeceu por longo tempo a dor, a dozu ra, a aced u me, o bálsamo e a burla da súa inalcanzábel sombra, n u n desconcertante motivo que se modela de páxina en páx i n a e n case toda a súa escrita máis persoal ou máis íntima. Moita desta l iteratura do eu -que convive coa tei mosa sombra da p resenza d o fem i n i no- constitúe tamén o sostén d u n h a 'demanda' de si proprio ( re)d u p l icada n u n ha outra 'demanda' de verdade, sempre nun ton de máis o u menos acentuada i n d ife renza condescendente.. De delicada prata, de água callada e fria, de cisne que amou Leda, lato carnal, o colo. Por este talo de cristal, corto a flor do teu rosto, decapito-te. Chamo-me Euríloco, fillo de Anaxímenes, ródio. Aprendin a traballar o mármore no obradoiro de Euríbio. Son aprendiz ainda. Piedosamente, deteño-me no arranco do teu peito. Máis adiante farei-te en busto, e, logo, de corpo inteiro, cando eu maduro esteja. Mais só a cabeza agora.. 143.

(13) Carlos Paulo Martínez Pereiro. Hei de ir por partes. Non teño experiéncia. ¿Como reflexaria no espello branco e duro a tua realidade?. Moitas veces na praia solitária ou no linde da fraga, nos meus brazos tiven a fillas de pastores, mozas morenas de alapada pel. Na area deseñei o calco. dos seus corpos.. Mais é a primeira vez que ouso esculpir a image de unha deusa.. Caros congres i stas, non ach an q u e esta poesía, escrita a efeitos con centrados e perce b i d a en ecos entre o pasado aprend i d o en m o l des de. cultura e o presente sentido en parámetros de v i d aª, era merecente desta pausa efusiva no meu d isertar. Xu l guen vostedes. Cedendo á tentac i ón d e parafrasear algúns versos- i deas goeth i anas da quinta das E/exías romanas -obra intitu l ad a o r i x inariamente Erótica romana a que, como veremos, con posteriori dade al u d i rá o proprio Carvalho na súa novel a-, d i ríamos que a voz ponde rativa e l írica dos capítu los segundo e terce i ro ve a h u m anizada escultu ra cun 'ol l ar tác ti l ' e percorre o seu carnal izado mármore con 'man v i s u a l ' . Isto é, como G oethe, Carva l h o -'a legre e ins p i rado en c han c l ásico'- ao 'co m p ren der ben o mármore, pensar e com parar' coida ati nx i r o segredo v ital e s imbó l ico da reprod u c i ón do fem inino na arte antiga. Mais p rosi gamos este noso decu rso comentado pol a nove l a, pec u l i ar "opus i ncertum" a varios títulos. Observarían na consi d e rac i ón anterior dos tres primeiros capítulos, unha rotunda h i bri dez que nos move para as zona s de sombra en q u e confl.úen de xei to i nstábel o fi c c i onal e o real, que nos defronta á espiñenta cuestión -"sp i nosa quaestio", d i c ía Hegel:-dos límites entre v ida e literatura; i sto é, do d iscern i m ento cabal das voces-expresróns confundidas do(s) narrador(es)-personaxe(s) e d o escritor-autor -mais tamén dos bifrontes sentimentos, peri pec i as, pen samentos, anécdotas ou expresións� . . . Axeitando e d i l atando "ad hoc" o coñecido aforismo d o pol émico advogado cel in i ano Franço i s Gibau lt ("'fes autres et moi , ça fait deux"), d i ríamos que para D . Ricardo, no xogo de idenri dades parciars e de ambiguos desdob ra m entos através de ind i dos e índices a que propos itadamente nos conduce, 'os seus outros, o s seus "al te r-ego" líterari os e el, por veces, fan un' .. 144. 8. De feito o poema é parad igmático dunha das constantes erótico-simbó l i c a s da produción l írica de Carvalho. E l mesmo expl icou e d istingu i u con refle xiva precisión as entrecruzadas l i ñas tem áticas 'amorosa' e 'fem i n i na': "A carón do tem a amoroso aparece con m u ita frecuéncia n a miña obra o tem a da m u l ler considerada c o m o espectá culo, considerada como obxecto da N atu reza, dotado d u n poder s i m bó l ico para aludir à Natu reza mesma, à vida mesma. E a beleza p lástica da fe m i n i dade, a s i c o m o os matices espi ritua i s q u e l l e s o n aderentes, aparecen m u itas veces n a m i ñ a poesi a ( . . . ) . E creio q u e o m a i s or i x i n a l , polo que s e refere a esta temática, d i gamos fem i n i na, é en min esta apresentazón da beleza fem i n ina, n a sua d i námica e no s e u estatis mo, como un gozo poético observado a certa d i stáncia, non penetrado polo sentimento amoroso. Quero d izer con i sto q u e ( . . . ) son ma i s artísticos estes outros poemas e n q u e está observada a m u ller con s impatia, con fervor, pero con obxect ividade na súa capacidade de deleite ó ptico e de s ímbolo vita l " ( Fernán-Ve l l o / P i l l ad o Mayor 1986 : 133)..

(14) D o carácter híbrido n a narrativa breve d e Carvalho Calero. Teño pa ra m i n q u e o pri n c i p io a q u e obedece o fi n x i mento auto- refl e x i vo, refl ectido por Carva l ho c u n re l ativo d i stan c iamento e m pático na textual i dade por el c riada, só pode ser rep resentado de mane i ra s i nté tica con este sente n c i oso verso extrapo l ad o do seu soneto "Onde eu esc revo Lés b i a le ti C l ód ia" (Carva l ho Ca l e ro 1 9 8 6 : 1 3 1 ) : "Se te mas caro é para con hecer-te " . Este propos itado estrataxema p res u pó n q u e o p ropr i o a utor é o p r i m e i r o desti natario do texto, sec u ndarizando a i dea de q ue, na esc rita memorial ou ínti ma, non se esc r i be m á i s q u e para outro(s) e desterran do o tóp i co da i m p roba b i l i dade do esc ritor do 'eu' na ' i l la de Rob i n so n ' . Presu pos i c i ó n (non nos atrevemos a d i cer 'ex i xe n c ia') deri vada de que D. R i cardo, a respeito da p ro b l e m ática que ( re)toma desde a fi c c i ó n , p retende ser menos un advogado da súa propria concepc i ó n da ese n c i a problemática d o amor serod i o do q u e u n ha teste m u ña pro b l ematizadora da fl u ente e matizada verdade do seu i nterior. Para a l é n d i sto, debo man ifesta r a m i ña o p i n ió n de q u e g l o ba l mente a perspectiva ú ltima desde onde se m i ra e ed ifi ca toda a escrita ínti ma -tamén e espec i a l mente a ú lt i ma e, de ntro da mesma, a nove l a do amor sen i l- do autor ferro l á n resu l ta ser a do seu co ntexto v i ve n c i a l e a do contorno da súa figu ra, c u ltu ra, ton e actitude persoa i s . Opi n i ó n xera l q u e constitúe así m e s m o a base apriorísti ca da l g ú n s dos aspectos fo cados neste re l ato r i o . Deste xeito -ao i g u a l q u e acontece, con outra i ntenc ional i dade, no romance Scórpio verbo do proprio pasado h i stó rico-biográfi co- é a escasa com u n i cac i ó n en m o l des ficc i o n a i s e a vida i rrea l da l iteratu ra as que pasaría n a ser fictic ias en Aos a mores seró dios, mentres a o m n i p resente i nterioridade com u n i cada e a rea l i dade vita l p rocu ra rían a verdade através do re lativo d i stan c iamento em páti co con que Carva l ho confro nta refl ex ivamente a súa i nt i m i dade no texto p l u ra l desta -a ta i s efe itos- 'fa l sa' narrativa9•. 9. Falsidade narrativa q u e asenta na fo rza motriz xeradora da novela. Non debe ríamos esquecer que, como escrebera, con rotu nd idade e razón, a pensadora María Zambrano e n 1943: " Lo q u e d i ferencia a los géneros l iterarios u nas de otros es la necesidad de l a vida q u e les ha d a d o origen . No se escribe c ier tamente por necesidades ! itera r i as, s i n o por necesidad q u e la vida tiene de expresarse o la que el hombre tiene de d i bujar seres diferentes de s í o la de apresar criatu ras h u i d izas" (Zambrano 1988: 13) .. Dado q u e temos a sensac i ó n de q u e Carva l ho -e tamén nós, leitores se s itúa perante (¿contra?) o texto como fronte u n grande espe l l o q u e l l e -nos- reenvía a súa p ropria i maxe i nterior, i ns i stamos m á i s u n ha vez : estamos perante u n ha nove l a " p ro domo" q u e se desexa sa l utar mente catártica. Rea l idade q u e xustifica a sec u ndarizac i ó n dos trad i c i o n a i s e pu ros e l ementos fi ccionais e a p resenza esmagado ra e d i l u í dora dos i n i c i a l mente a l l eos d i scu rsos e n sa ísti cos ou poéticos. Isto é, os acontec i mentos, as acc i ó n s e as desc r i c i ó n s dos espazos narrativos están a n c i l a rmente esvaídos nos pensamentos, nas refl ex i ó n s e nas exp l i cac i ó n s dos espazos menta i s . Ma i s cont i n u emos c o noso percorrido p o l a no'1e l a . Despo i s da abertu ra da esc rita para os territorios do l i rismo, co poema de E r i k- R i ca rdo a parti r do fe ito da descoberta a rq u eo l ó x i ca, o c u a rto capítu l o retoma o. 145.

(15) Carlos Paulo Martínez Pereiro. rex i stro refl ex ivo -como a l iás xa mostra ben ás c l aras o seu p roprio títu l o : "Co n s i derac i ó n s críti cas" . Parti ndo d u n h a moi s i g n ifi cativa d u p l a afi rmac i ó n ( " U n poe m a sobre u n h a re l iq u i a a rq u eo l óx i c a n o n é u n h a exp l icac i ó n c i e ntífi c a . O poeta se l ecc i o n a os elementos d a rea l i d ade para c r i a r a sua poes ia"), xérase u n ha cadea de pergu ntas retó r i cas a respe ito da ded i cato r i a- i n sc r i c i ó n , respo n d i das de m a ne i ra rotu nda ( " Decerto o escu ltor o u o aferente . . . traza ron esa l e n da, da q u e o poeta p resc i nde") . A segu i r, tamén en modo taxativo, as considerac i ó n s c ríti c a s asentan a i m pos i b i l idade de q u e o esc u ltor-poeta E u ríl oco10 do texto l írico sexa un a uto r mozo e apre n d i z e afi rman de m a ne i ra s i g n i fi cativa o decl i n i o v ita l e a xen i a l p l e n itude do descoñecido a rti sta q u e fo i " q u e n l abrou e s a cabeza de m u l l e r, n a q u e, c o n u n sabor de rea l i d a d e s i ng u l a r des u s u a l n a estatu ária grega, tri u nfa, e n debén, o s ím bo lo da moc idade, na l ed iza da perfeizón e na saudade do adeu s" . E i s com o o narrado r dem i u rgo reto m a c i rc u l a rmente a l i ñ a de fo rza tem ática su bterránea d a com pós ita nove l a coas necesarias d i coto m ías dos vecto res do ínti m o confl ito amoroso a ser exposto : ve l l ice e xuven tude, m ascu l i no e fem i n i no, dec l i n i o e p l e n itude, a rte e v i d a, a rtifi c i o e rea l i dade, etcéte ra . Opos i c i ó n s s i n u osas, a l i ás, c o n termos n o n nece sariame nte antitéticos e identifi cadores do par ve l l o-moza no contexto dos amores tard íos, como mostra a adxectivac i ó n contrad ito r i a e os pa radoxos apl i cados á cabeza escu l p i d a : "a o l l ad a i ngén u a, sab i a, i nfa nti l , m ad u ra desa fem i n idade d i v i n a . U n h a p r i m avera q u e é ja estio, u n estio q u e é a i nda p r i m avera". Carva l ho converte o poema sobre a cabeza de mármore ta nto no cen tro i rrad i ador da n a rrativa en varias sentidos, como no l u ga r desde o e en q u e confl úen as d ife rentes mod a l i d ades d i scu rs i vas, as d iversas voces narrativas e os 'p rota-agon i stas' masc u l i nos (o n arrador, E r i k Larsson e , como veremos tamén J ú l i o N eves-Vergíl i o Ferre i ra, Goethe Fau sto, ta lvez Eckerm a n n , ou o torpe apre n d i z de fi l ó l ogo e, i n c l u s i ve, o ve l l o p rofesor) espec u l a rmente m u lti p l icados en ide ntificac i ó n s m á i s ou m e n o s parce l a res e ev identes. Un novo índ i ce deste papel n u c l ear, d e que se dota o poe m a com pos to po l o a rq ueó l ogo E r i k Larsson baixo o d itado do ventríl ocuo poeta Carva l ho, é a fu n c i ó n re l a c i o n a l q u e exerce o seu pri m e i ro verso -a l i ás auténti co " l eit motiv" da n arrati va- a respe ito do capítu l o q u i nto ( " H é l ia") . Vexamos o i n ic i o do mesmo : "O teu cabe l o c u rto de rapaz . Con p a l a b ras a n á l ogas -son palabras tan vu l ga res- acho o verso de Larsso n n a prosa de Vergíl io Ferre i ra sobre a q u e neste ju l lo frio, a n u b i ado e s e n so l , da costa portu guesa, projecto o s meus o l l os n a praia" .. 146. 1O. Pode servimos a identificac ión poética do esc u ltor para exem p l icar como Carval ho, para alén do valor denotati vo, emprega i ro n icamente os antropó n i mos da novela, posto que, como sabemos, Eu ríloco leva i n mediatamen te á figura da m itol oxía grega, ao ú n ico compañeiro de U l ises que foi quen de fux i r aos encantamentos de C i rce. Por considerar u n segundo exem plo dou tros 'harmón icos nom i nais' que, por evidentes, deixo á i ntel ixenc i a dos pre sentes, o proprio nome do noso arq ue ólogo-poeta, Erik Larsson, remete para o célebre compositor dodecafó n ico sueco de nome semel lante, executante de todos os esti los de escrita m usical contemporánea..

(16) Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero. Efectivamente o verso reenvía para a prosa de u n Vergíl i o Ferre i ra ed ifi cador -na asu m ida este i ra de Mal raux, Sartre e Cam u s- do que el mesmo ten deno m i nado " romance p rob lema" e do que a m a i o r parte da c rítica ten adxectivado de "ex i sten c i a l i sta" -eu coido que de mane i ra red utora e en exceso xeral ao varrer coa espec ifi c i d ade, non só metafí sica e mora l , da súa escrita. O nove l i sta ga l ego comparte co romancis ta portugués, para a l é n , por exe m p l o, das com ú n s tematización s criati vas do re l ac ionamento nos amores serod ios de que agora fa l amos, u n h a seme l l ante actitude refl ex iva sobre a propria obra e estud i osa sobre as a l l eas, u n h a mesma actividade para l e l a entre a narrativa e o ensaio q u e n a l gú n s d o s seu s textos s e e ntrec ruzan prod utivamente, o teor cu lto e i nte l ectu a l da súa escrita ínti m a e 'contam i n ada', etcétera. Desta p rox i m i dade e con n ive n c i a son u n c l a ro índ i ce externo as co n s i de rac ións ve rtidas polo escritor ga l ego no d i ario mad r i leño Pueblo en N ovem b ro de ' 7 7 e, nun non menos ev i d ente i n d i c io. i nterno, o fe ito de se l ecc i o n a r o rom a n ce Rápida, a Sombra, p u b l i cado po l o portu gués e n ' 74, como un dos textos de refere n c i a fu nd amenta l na s ú a nove l a por vo lta do amor sen i l . Ben é verdade q u e n a paráfrase ou res u m o i nterpretat ivos q u e se desprende da l e itu ra do capítu lo, o n arrador carva l h i a n o se centra no rom a n ce, por u n l ado, no va l o r s i mból i co para o m ad u ro escrito r J ú l i o N eves do s e u fasc i n io po l a 11. A paráfrase-resumo de q u e fa lamos está baseada nunha selección propositada e red utora da p l u ra l idade e da a m b i gU i dade sign ificativa do romance, comandada pola obsesión subterránea da temática do masc u l i no amor serod io, mais tamén presupón ou i ncentiva o seu coñecimento por parte do leitor. Así, por exemplo, para u n h a comprensión p l e n a da nove l a, parece necesario ou conveniente saber do romance carácter c i rc u l a r do verg i l iano q u e, afi nai, desc u brimos como i maxi nado e escrito como "um l ivro" por Jú l io Neves. Neste sentido, é tamén moi sign ificativo o feito de que Carva l h o i ntroduza outras c i tas perifrásticas de situacións do romance -de rel evo para a comprensión cabal do texto carva l h iano-, como, por só citar un exemplo, "non fal e de paixón, senón de fixación: é máis c i entífico" que remete de maneira s i ntética ás perspectivas amorosas (a)fre u d ianas v i stas por J ú l i o e por H é l i a e desenvo l v i d as na páx i n a 123 de Rápida, a Sombra (Romance), para a l é n das m e n c i ó n s d i rectas ou i n d i rectas ao títu lo, aos motivos recorrentes, ao autor e aos personaxes, ou da rep rod u c i ó n l itera l do xa referido 'verso achado' ( Ferrei ra 1993 : 26), q u e ao leitor l le perm iten local izar o texto e situarse nel .. desexad a e proh i b i da H é l i a, so l a r e nova, fronte a o fastío d a ted iosa e can sativa H e lena, l u n a r e ave l l entad a esposa, e, por o utro l ado, po l o contraste entre o s o ñ o de H é l i a e a rea l idade de H e l ena, c a n d o para e l "o so ñ o é o contrário d a vida". Aínda q u e non é menos ce rto q u e para o l e itor c ú m p l ice, q u e a nove l a p rec isa e para o mesmo a utor q u e a co n c i be, o coñec i mento do rom a n ce ac recenta á nove l a gal ega outros motivos a n ím i cos e i nte l ectu ais, novos sentidos e perspectivas i ró n icas e sarcásticas q u e no texto de Vergíl i o Ferre i ra son bás icos11• Ademais, nas páxi nas deste capítu l o Carva l ho parecería confesamos de mane i ra i n d i recta o xa apontado sentido catártico da súa nove l a -e a consc i e n c i a de q u e a súa esc rita devén u n l a boratorio de auto i ndaga ción amorosa- cando afi rma q u e " nesta com p l exa nove l a, J ú l io Neves, o autor de Reve/ação e Nada, esconju ra os seus demos, como Caste l ao. Mais o esconju ro da person age de Ferre i ra ten o carácter de un sorti l é gio, de u n h a catarse, de u n h a pu rgazón d a pezoñ a da vel l ez, de u n h a psicoterá p i a po l a l i berazón d a cárrega do s u bconsc iente", ou cando cerra os seus i nte n c i o n a i s comentarias coa consi derac i ó n bal sám ica e su bstitutoria da escrita para o carnal desexo de vel l o : "Ai nda ben, se u n é escritor pode escreber a sua novel a. Se es vel lo, ou espírito ou acabou-se. No l e ito conjuga l dormes con H e l e n a : só dormes. No l e ito da pág i n a. 147.

(17) Carlos Paulo Martínez Pereiro. branca q u e é o teu areal de hoje, soñas con H é l i a : só soñas. Soñas por q u e o sol se puxo. Soñas porq u e ano itece . Anda, pon-te os ócu l os . " Afi n a i , o 'ac h amento' do verso -con palabras n u n h a orde non tan v u l g a r como o narrador q u e r i nd i car- é c o n toda a probab i l i d ade de carác ter tra n s itivo : de Ferre i ra e o seu dobre romanesco Jú l i o N eves ao poema de Carva l ho, deste ao dobre nove l esco E r i k, e do a rq ueó logo de novo ao Ferre i ra- Neves, tamén desdobramentos do narrador-Carva l ho da nove l a . Este proceso, por extensión, é o mesmo con q u e se verte peran te os nosos o l l os a i nti m idade do autor (des)mascarada en d i gres i ó n s orientadas, comentarias c ríti cos, ou evocac ións 1 iterarias, q u e s e serven d a l uz da escrita propr i a ou das som b ras da escrita a l l ea para os c l aro escu ros dos amores tard íos sentidos e/ou reflectidos espec u l a rmente . Efectivamente, c o sexto capítu l o Carva l ho fa i q u e o seu n arrador nos l eve a un novo d i á l ogo espec u l a r co pasado, orientando agora a refl e x i ó n de mane i ra abru pta a parti r de novas l e itu ras até a evocac i ó n da figu ra h u mana l e n d a r i a e da obra ! itera r i a de un joh a n n Wo lfgang G oeth e i nterpe l ado po l a voz narrativa. M á i s u n h a vez é o parad igmá tico erotismo tard ío do ve l l o sab i o de We i m ar o q u e dota de coheren cia a nova convocato r i a, o que exp l i ca. o. repetido (des) c u b r i rse e. (en)c u b r i rse agora através desta vida e escrita a l l eas. Para sermos m á i s exactos e apesar d o títu l o deste compacto capítu lo, "A e l e g i a de Marien bad " , trátase tanto d u n h a abord axe parce l a r d a m ítica fi gu ra b i ográfica goeth i a n a, como dos reflexos e consec u e n c ias da mesma n a s ú a poderosa esc rita, á d iferenza d a abordaxe m á i s textu a l do q u e b i o gráfi ca do romance verg i l iano rea l izada no capítu l o anterior. Podemos arriscamos a afi rmar q u e as fontes escritu rai s carva l h i anas para rea l i zar a exce lente e con centrada montaxe d a s ú a sem b l anza, máis do que a pro p r i a obra criativa goeth i a n a -q ue tam én-, deberon ser bas icamente a m ítica i ntrod u c i ó n de Rafael Can si nos Assen s -d u rante mo itas décadas, auténtica b i ografía de referen c i a- á s ú a tra. 12 Que supón, en real idade, a segu nda ed ición (1950-1951), su bstancialmen te corrixida e aumentada, da ori x i n a l p u b l i cada pola Ed itorial Agu i l a r e n 1944 co títu l o de Obras /iterarias de Goethe.. d u c i ó n das Obras Completas do autor a l e m án12 e m a i s as notas e comentarias de Pau l o Q u i nte l a á s ú a ed i c i ó n b i l i ngue dos Poemas de Goethe, aparec i d as e n 1 94 7 con motivo da conmemorac i ó n do segu n do centenario do n a c i m e nto do xen i a l autor13•. 13 Máis concretamente, a segu nda ed i ción corrixida da magnífica anto l ox ía, aparec i d a nas "Acta U n i versitat i s Con i mbrigensis" en 1957. 14. De todos os xe itos, convén prec isar q u e, fu ndamenta l mente, a a néc dota motriz d a m e n c i o n ad a sem b l anza evocativa tamén se a l i cerza -ac hamos q u e por vía i nterposta- no teste m u ñ o das entrev i stas d e joh a n n Peter Eckerman n14 a Goethe, pu b l i cadas en 1 83 6 , catro anos depo i s da morte do Conse l l e i ro do Duque de We i m a r por aq u e l que fo i non só o " pontu a l notário" d a s ú a v i d a, m a i s tamén a devota e i nxen u a. 148. Que como é habitual -a respeito dos autores de q u e Carva l h o se serve nos diversos capítulos q u e parten da escri ta a l l ea- é citado xa de i n icio no texto como testemuña da fermosu ra do vel l o xen io: "Vosa Exceléncia é u n formoso vel lo; o caba l e i ro ancián, como ela o c h a m aba. Eckerm a n n , q u e o v i u morrer, acred ita-no-l o. O pontual notá rio ficou asombrado da beleza do deus"..

(18) Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero. teste m u ñ a de ou ro das s ú as palabras sobre a s ú a c r i ac i ó n , motivac i ó n s e i n sp i rac i ó n . Fal amos. con. a n te r i o r i d a d e. de. l i gazón. a b r u pta. e. c o h e re n c i a. su bte rránea, en conc reto e ntre o s capítu l os q u i nto e sexto, porq u e o re l ac ionamento expl íc ito n o texto, por med i o das figu ras ! iterar i as da 15. Sen ánimo de procurar unha exhaustivi dade -que, a liás, está lonxe da orienta ción e das pretensións deste relatorio-, aínda poderíamos mencionar no campo da prosa un outro (auto)referente litera rio carva l hiano, exemplificándoo coa voz feminina da personaxe Helena, pre sente nos capítulos LX e LXIV da pri meira parte do romance Scórpio, que, a dada altu ra, se retrata n u n ha 'ambienta ción mitolóxica' e se descrebe 'en modo escu lturai' cuns paralelismos evidentes coa(s) 'helena(s)' da nosa nove l a : " E, por suposto, a minha situaçom, o meu sta tus corporal, no que ao amor se refere, é a mesma situaçom, o mesmo status da mais fo rmosa das m u l heres, a Tindária Helena, no momento em que o seu pai -putativo, ou adoptivo- a entregou a Menelau, nom no momento em que Menelau a recuperou, depois da guerra troiana. Mas, acostumada a montar pol d ros na devesa desde m ui meninha, sobrada de todo, e com um nome grego, fum, som sensível ao encanto do meu perfi 1 de estátua, penteio-me ao jeito das imagens de Afrodite a dos. braços de rosa" . / "Digo de marfim para que nom se pense que a minha alvura é de frio mármore, ou de escuma vaporo sa, ou de leite ou neve metafisicamente, platonicamente pu ro, ou pura. Nom. Hai no meu corpo todo u m certo matiz entre l u mi noso e velado que modera, que adormenta, que suaviza, q u e acalo ra a gelada nitidez da brancu ra" (Carvalho Calero 1987 : 158 / 159). Por outro lado, por citar só u n exemplo, a posterior mención á procriación e morte vol u ntaria de Euforión envía no ámbito signifitativo do Fausto ao país do benestar eterno onde por u n tempo con ciben aquel fil l o de "semideuses" e con viven Helena e Fausto. A seguir, sinala o narrador Carvalho a "ol ímpica longevi dade" ati nxida por Goethe-Fausto cos "beijos de Helena, como un lume pro tector" que o protexerá do fatal "amor dos deuses", para naturalmente saír do campo faústico da literatura e entrar no espazo vital dos amores goethianos. E, como é fáci l observar, este discorrer entre os dous espazos e ámbitos da cria ción e da biografía continuarán tecendo as liñas mestras deste sexto fragmento.. 16. En q u e teríamos que incorporar o peso da tradición !iteraria e artística ociden tal, onde o tema do amor do vel lo apaixonado por unha moza se insere no. Helena verg i l i a n a e d a Helena d o 'segu ndo' Fausto, -"Tamén ti posu íste fau sticamente a H e l ena", i nterpe l a a G oethe o n a rrado r-, resu lta de d i fíc i l local izac i ó n e de non s i nxe l a exp l i cac i ó n , sendo ente n d íbel como parte d u n moi c u lto p roceso de asoc i a c i ó n de i deas no ámb ito dos referentes 1 iterar i as do esc ritor ga l ego e dos desdobramentos n a obra do acontecer v i t a l do auto r a l e m án15• Resu lta o bv i o q u e todo o desenvo l v i m ento d i sc u rs i vo do capítu lo, d i s correndo no magma dos amores vivi dos e esc ritos por G oethe, fu n c io n a como os coñec i dos "exe m p l a" con afán demostrativo e con i ntu itos de poder ti rar un saldo moral ou u n h a l ic i ó n vita l dos mesmos. Saldo e l i c i ó n q u e, perante a rea l i dade d a s ú a i nev itab i l i dade, están apontados po l a repetida expres i ó n de i n conve n i e n c i a do amor serod i o : ora i nter calada n a d i gres i ó n ("A i nda q u e os ve l l os non deben n amorar-se, ¿como evitá- lo, para q u e evitá- l o?"), ora con c l u s i va no seu fi n a l ("Ma i s o s ve l l os non deben namora r-se") . O capítu l o ábrese co referente da a nécdota de u n G oethe, caba l e i ro e fermoso a n c i á n , desenganado e en fuga, q u e, en 1 82 3 e con setenta e c i nco a n os, ven de ser rexe ita � o n a s ú a p roposta form a l de casamento -encargada ao G ra n - D u q u e de We i m a r.::__ po l o obxecto do seu derra d e i ro, d esatado, afl itivo e -para a i m positiva 'op i n i ó n com ú n '16- gro tesco a m o r : a moza de dezanove anos U l ri ke von Levetzow de quen se namora ra no bal neario de Marien bad, na Bohem i a . M a i s p rec i samen te, ábrese o fragmento coa mención d a com pos i c i ó n , n a carru axe de regreso a We i m a r, d a extraord i n a r i a " E l ex ía de Marien bad ", texto cen tra l da que l ogo sería a conmovente Triloxía da paixón goeth i a n a . Perm íta m m e facer m i ñ as e tras l adarl l es as palabras do xerman i sta Pau l o Q u i nte l a, en q u e fe l iz mente s i ntetiza a a nécdota e em ite exu l tantes x u ízos de va l o r i n contorn ábe i s sobre o poema : " E s ó q u ando Goethe, n a manhã de 5 de Sete m b ro, entra n a carruagem, q u e o va i afastar defi n itivamente d a a m ad a q u e a s i q u i s l igar n u m son h o d i v i n o de perene juventude, é q u e v e m o col apso de todo o m u ndo de be l e za q u e criou . E não há, n a l iteratu ra de todos os tem pos e de todos os povos, poema m a i s d i recto, m a i s vivo e poss i ve l m ente m a i s be l o do que esta Elegia que e l e vai compondo pelo cam i n ho, esc revendo rap i -. 149.

(19) Carlos Paulo Martínez Pereiro. dame nte a l á p i s essas estân c i as i m o rta i s q u e à no ite, nas esta l agen s de m uda, vai cop iando e po l i ndo" (Qu i nte l a 1 9 86 : 3 9 8 ) . Porén a Carva l ho, aprop ri ándose en p ropositada (co n )fu s i ó n d a v i d a e da esc rita do xe n i o, agora amargamente abandonado polos deu ses q u e antes o e l i x i ra n para s i , non s ó l l e i nteresa i ncorporar á s ú a n arrativa o d o l o roso (¿e grotesco?) 'exemp lo' parad igmático do (des)e n contro amo roso d a mascu l i n a senectu de xen i a l e d a fem i n i n a xuventude vita l ou a nova comprobac i ó n do va l o r catártico d a esc rita q u e xera a " E l ex ía", mais tamén quer d a r corpo (de) mostrativo á opos i c i ó n entre o concre to e o eterno fem i n i no . Isto é, entre o amor datado po l a m u l l e r U l r i ke e o fasc i n i o permanente po l o e m b l e m a d a be l eza e o símbo l o fem i n i no d e H e l e n a, e n para l e l o des i g u a l coa H é l i a e a H e l en a verg i l i anas. E nténd asenos ben, Carva l h o non fica para aq uén d a b i ografía-poema motivad a po l a " p u be rtade repetida", q u e o auto r a l e m á n asoc i aba aos xen i os17• Tamén convoca nas nosas m entes os vari ados espectros e s ituac i ó n s da d ifu sa e u n iversal vida amorosa de G oethe por med io dos índ i ces nom i n a i s das s ú as i n n ú meras amadas en acto (Katch e n , as d ú as F r i eder i ke, L i l i , as d ú as Charl otte, a fl o r i sta C h r i st i ane, M a r i a n ne, etcé tera) e/ou en esc rita (a h u m i lde G retc hen e a m ítica H e l e n a de Tro ia, respectivamente da pri m e i ra -e do Ur-Faust- e m a i s d a segu n d a parte do Fausto, a Bett i n e -su rx i d a da rea l Betti n a B rentano, re ivi n d i cada por R i l ke- dos Epigramas venecianos, a M i gnon do p r i m e iro Wilhelm Meister, a Ph i l i ne dos Anos de aprendizaxe de Wilhelm Meister, a. Oti l i a de As afinidades electivas, etcétera) . Estes antropó n i mos fem i n i nos (!.? ), ade m a i s, sem p re se q u e ren cargados de h a rmó n i cos refere n c i a i s com p l exame nte evocados e ntre os espazos da b i ografía e da l iteratu ra (de que pode serv i r como un exe m p l o o par da serva-esposa C h r i stiane Vu l p i u s e da poetizada Betti na) ou ev iden c i ados e m u lti p l i cados por med io de para l e l i smos e contextu a l izadas eq u iva l e n c i as m ito lóxi cas (s i rva como exe m p l o, a m e n c i ó n do nac i me nto d a tro i a n a "da aperta de Led a e o c i sne Zeu s n a r i be i ra d o E u rotas" e a posterior identificac i ó n : " H e l e n a é Afrod ita, e a pen u ge da ave é a fou l a das vagas" ) . E nfín , estes nomes fem i n i nos de m u l l e res en q u e " H e l e n a estaba e n tod as" -as í como o s variados contextos e d iversos re l ac i onamentos eró ti cos goeth i a nos, e n q u e o l e itor avi sado p rec isa ( re)coñecer os (des)eq u i l i b rios entre a fe l i c i dade e o sofr i m e nto amorosos-, acrecen ta n ao tem a do amor se rod io, o do "eterno fem i n i no" ("Ewigwe i b l i c he") que "ti ra de nós ad i a nte" n as palabras fi n a i s do "Chorus mysti cus" da. 150. lexicalizado tópico da absurda i nver sión, do 'mu ndo ás avesas', do "mundus inversus", vixente desde a AntigUidade, mais especial mente de raíz medieval. lémbrense, por só mencionar algúns exemplos do crucial e marcante perío do por volta do catrocentos e do qui ñentos, a gravu ra de lucas Van leyde "Vello beixando u n ha rapaza" (1420), A Nave dos Loucos (1494) de Brandt ou o caso de O Ve/ha da Horta (1512) de Gi l Vicente. 17 Tal e como o autor l l e comunicou a Eckermann o 11 de Marzo de 1828, a "wiederho lte Pu bertat" su poría un dos trazos distintivos dos homes dotados de natu rezas xeniais suxeitas a regras particulares, distingu índose do resto dos h u manos en q u e estes non terían máis do que u n h a idade xuveni l e carecerían da capacidade de repeti la e de experi m entar, como os xenios, novas e periódicas xuventudes..

(20) Do carácter híbrido na narrativa breve de Carvalho Calero. seg u n d a parte do Fausto. ¿Acaso non l l e d i a Goethe -non nos d i e non se di tamén a s i p rop rio- Carva l ho, tras identificar através d a b rancu ra a achada cabeza xo n i a, H e l e n a e Afrodita, " Exce l é n c i a, o eterno fem i n i no"? ¿Acaso Carva l ho n o n nos q u e r m ostrar q u e G oethe -e e l pró prio, na este i ra d aq u e l a afi rmac i ó n do a uto r de Mon Faust, Pau l Va l é ry sac rificou toda m u l l e r amada a ese m ístico (!?) "eterno fem i n i no"? ¿Acaso non rem ata c i rc u l a rm ente o capítu l o e n u n c i a ndo os dous moti vos do (anti ) n atu ra l amor d e ve l l o e da poderosa atrac c i ó n d u n ha ta l etern i d ad e fem i n i l : " U l ri ke agora, H e l e n a sempre. U n formoso petrú c i o, G oethe . M a i s os ve l l os non deben namorar-se"? Certamente, non d i ríamos o s u bsta n c i a l deste pen ú lt i m o fragmento da nove l a se esquecésemos q u e , antes de rem atar, o n ar rado r-Carva l h o i nte rpe l a tam é n a G oethe, a o ' c l ás i co apo l íneo', exc l amando d a " ¡ Astrú c i a a n gé l i ca! ¡ Astrú c i a fem i n i n a!" , evocando o m otivo d a rede n c i ó n de F a u sto, d a apoteose d a s ú a salvac i ó n po l a v i rx i n a l me n t e fi l osófi ca "Mate r g l o r i osa" ( " ba i xo as p regas do m a nto de M a r i a " ) c o a rec u pe rac i ó n da s ú a ve l l i ce, a n ota n d o p rev i a m e nte, ademais, a s ú a e rótica e vita l i sta xuventude c r i ativa1ª, para l ogo estabe l ecer de mane i ra be l a m e nte co n c l u s iva, co asu m i r res i g n ado d o i n exorábe l paso do tem po, o fi n a l dos 'amores de agora', o acabamento do 'fre nesí a m o roso' : "Como a a rage q u e sopra desde os A l pes, como a néboa q u e se e rgue desde o Dan ú b i o, u n h a doce fr i a l dade m a rmórea va i ge l a ndo o corazón d o poeta . En cada pousada do c a m i ño, u n h a estrofa d e amor" . D e todos o s xeitos, a voz d o narrador-auto r a índa i ntrod u c i ra a ntes, en máis u n h a a m b i g u a apertu ra, a h i pótese de un novo amor do a n c i á n poeta ' red i m ido' -representado n u n re i nterpretado Fau sto e n a perma nente atrac c i ó n de H e l e n a-, cando a l ude a un paso da ópera de Arrigo Boito Mefístofele: " F a u sto, red i m ido, recobra a s u a ve l l ez . E, red i m ido 18 Anotación q u e se evoca, por un lado, através da figura idealizada da Mignon e do "inci pit" ("Kennst d u das Land, wo die Zitronen b l u h n") de unha das súas cancións -aliás, ifermosísima! do primei ro Wilhelm Meister e, por outro lado, coa referencia a obras poé ticas da feliz e xuveni l estadía meridio nal goethiana. Carva l h o neutraliza así o tempo, lanzando a hipótese de un posíbel novo amor, tras o desamor de U l ri ke, de q u e fose obxecto a Mignon do pasad o : "Se callar, unha fada meri dional, apenas n ú bi l . ¡Será Mignon chegada a pu bertade? ¡Coñeces o país onde fl orecen os li moei ros? A Itália da tua mocedade, as elexías de Roma, os epigramas de Venecia".. e todo, ¿non repeti rá ¡ H e l e n a! coa m ú s ica de Bo ito?" E nfín , va i a mos fi c a n d o por aq u í nesta pobre e fru stra nte pa ráfrase dos conti dos e sentidos d este pen ú l t i m o c a p ítu l o, q u e, q u e re n d o ser exp l i cativa, só c h ega a l evantar o m a p a d a com p l ex i d ad e d u n h a nove l a q u e esta be l ece u n h a re l ac i ó n n o n estát i c a c o l e i to r, ex i x i n d o o ( re)co ñ ec i m e nto dos refe re ntes l i te ra r i o s e c u ltu ra i s o u dos h a rmó n i cos xerados n a i nte rp retac i ó n c u n h a n ota r i a m a rxe d e l i be rdade e com p l et u d e . Espera n d o s a i b a n desc u l pa r agora a l o ca l i z ac i ó n exac ta d a c itac i ó n , res u l tan m o i c l a r ificadoras a este respe ito desde a ópt i c a d a escrita as p rec i sas p a l a b ras rep rod u c i das rece n te m e nte por J u l i e n G racq n o p rest i x i oso xo r n a l L e Monde : " L' a l l u s i o n l ittérai re. 151.